Η ομηρική εποχή
Ο οίκος, ο βασιλιάς και οι ευγενείς: η κοινωνία που περιγράφουν τα έπη.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί η εποχή 1100–750 π.Χ. ονομάζεται ομηρική και γιατί η έρευνα δεν τη βλέπει πια ως «σκοτεινούς χρόνους».
- Να περιγράφεις τον πρώτο ελληνικό αποικισμό: Αιολείς, Ίωνες και Δωριείς, το Πανιώνιο και τη δωρική εξάπολη.
- Να αναλύεις την κλειστή αγροτική οικονομία του οίκου και τις κοινωνικές ομάδες: άριστοι, πλήθος, δημιουργοί, δούλοι.
- Να παρουσιάζεις την πολιτική οργάνωση (βασιλιάς, βουλή των γερόντων, εκκλησία του δήμου) και τον πολιτισμό: αλφάβητο, ιερά, έπη, γεωμετρική τέχνη.
Σκοτεινοί χρόνοι ή χρόνοι θεμελίωσης;
Μετά την πτώση των μυκηναϊκών ανακτόρων η γραφή ξεχάστηκε για τρεις αιώνες. Δεν υπάρχουν πινακίδες, δεν υπάρχουν ανάκτορα, οι οικισμοί είναι μικροί. Γι' αυτό οι παλαιότεροι ερευνητές μίλησαν για ελληνικό μεσαίωνα ή σκοτεινούς χρόνους. Κι όμως, στο τέλος αυτής της εποχής οι Έλληνες έχουν αλφάβητο, πανελλήνια ιερά, τα ομηρικά έπη και τους θεσμούς από τους οποίους θα βγει η πόλη-κράτος. Η ενότητα ρωτά τι έγινε μέσα σε αυτούς τους αιώνες που μοιάζουν σιωπηλοί.
Γιατί «ομηρική» εποχή
Την παρακμή των μυκηναϊκών κέντρων ακολούθησε μια περίοδος αναστατώσεων περίπου τριών αιώνων. Τα ελληνικά φύλα μετακινούνταν, και μόνο όταν απέκτησαν μόνιμες εγκαταστάσεις δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για να ανασυγκροτηθούν.
Κύρια πηγή για την περίοδο, μαζί με την αρχαιολογία, είναι τα ομηρικά έπη. Γι' αυτό οι ερευνητές την ονομάζουν συμβατικά ομηρική εποχή (1100–750 π.Χ.). Παλαιότερα θεωρούνταν εποχή παρακμής, επειδή ξέραμε λίγα. Σήμερα η έρευνα μιλά για περίοδο ανασυγκρότησης και οργανωτικής δημιουργίας, στην οποία τέθηκαν τα θεμέλια του ελληνικού πολιτισμού.
Οι ίδιες οι μετακινήσεις των φύλων στον ελλαδικό χώρο (Θεσσαλοί, Βοιωτοί, η «κάθοδος» των Δωριέων) δεν είναι μέρος της ύλης· κράτα μόνο ότι προκάλεσαν δημογραφικό πρόβλημα, που εκτονώθηκε με νέες μετακινήσεις προς τα ανατολικά.
Ο πρώτος ελληνικός αποικισμός
Από τα μέσα του 11ου ως τον 9ο αι. π.Χ. ελληνικά φύλα πέρασαν, με γέφυρα τα νησιά του Αιγαίου, στις δυτικές ακτές της Μικράς Ασίας. Αυτό είναι ο πρώτος ελληνικός αποικισμός.
| Φύλο | Από πού | Πού εγκαταστάθηκε | Τι οργάνωσε |
|---|---|---|---|
| Αιολείς (αιολική διάλεκτος) | Θεσσαλία | Τένεδος, Λέσβος και τα απέναντι παράλια, η Αιολίς | — |
| Ίωνες | βορειοανατολική Πελοπόννησος, Αττική, Εύβοια (με άλλα φύλα: Δρύοπες, Μολοσσούς, Αρκάδες, Φωκείς, Μάγνητες) | Σάμος, Χίος και οι απέναντι ακτές, με γέφυρα τις Κυκλάδες· δώδεκα νέες πόλεις | το Πανιώνιο, θρησκευτική ένωση με κέντρο το ιερό του Ποσειδώνα στη Μυκάλη |
| Δωριείς | Λακωνία, Επίδαυρος, Τροιζήνα | Μήλος, Θήρα, Κρήτη, μετά Ρόδος, Κως και οι νοτιοδυτικές ακτές της Μικράς Ασίας | η δωρική εξάπολη, με κέντρο το ιερό του Απόλλωνα στο Τριόπιο της Κνίδου |
Λίγες λεπτομέρειες που ζητιούνται συχνά:
- Οι Ίωνες απλώθηκαν σε βάρος των άλλων φύλων, ώσπου όλη η δυτική ακτή της Μικράς Ασίας ονομάστηκε Ιωνία.
- Οι Δωριείς δεν έφυγαν ως πρόσφυγες πιεσμένοι από άλλους· ήταν μάλλον οι πρώτες δωρικές ομάδες που γνώρισαν τη θάλασσα.
- Η δωρική εξάπολη: Ιαλυσός, Κάμιρος, Λίνδος (Ρόδος), η Κως, η Κνίδος και η Αλικαρνασσός.
Όλοι στέριωσαν γρήγορα, απλώθηκαν στην ενδοχώρα, και κάπου κάπου αναμείχθηκαν μεταξύ τους και με τους ντόπιους.
Οικονομία, κοινωνία, πολιτική
Η οικονομία του οίκου
Κύρια πηγή πλούτου ήταν η γη, και η παραγωγή ήταν κλειστή αγροτική οικονομία. Τα μέλη μιας οικογένειας, μαζί με όσους εξαρτιόνταν οικονομικά από αυτήν, αποτελούσαν έναν οίκο και έκαναν όλες τις εργασίες μόνοι τους.
- Ειδίκευση σε μεγάλη κλίμακα δεν υπήρχε, άρα ούτε βιοτεχνική ανάπτυξη.
- Ό,τι παραγόταν, κυρίως γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα, καταναλωνόταν μέσα στον οίκο.
- Τις ελλείψεις τις κάλυπταν με περιορισμένο ανταλλακτικό εμπόριο ανάμεσα στους οίκους, με ανταλλαγή δώρων, με τον πόλεμο και την πειρατεία.
- Μέτρο αξίας: το βόδι, τα δέρματα ζώων, τα μέταλλα, ακόμα και οι δούλοι.
- Το εξωτερικό εμπόριο, κυρίως για μέταλλα και δούλους, το έκαναν οι Φοίνικες.
Η κοινωνία
Ο οίκος λειτούργησε ως μονάδα κοινωνικής συγκρότησης.
- Άριστοι (ευγενείς): τα μέλη του οίκου με συγγενικούς δεσμούς. Όταν τα φύλα εγκαταστάθηκαν μόνιμα, έγιναν κάτοχοι της γης και απέκτησαν οικονομική δύναμη. Είναι οι ήρωες των διηγήσεων του Ομήρου.
- Πλήθος: πολλοί άνθρωποι που ζούσαν μέσα στον οίκο χωρίς άμεση συγγένεια με τους ευγενείς· μια πολυάριθμη ομάδα.
- Δημιουργοί: ανεξάρτητοι από τον οίκο, αλλά οικονομικά εξαρτημένοι από τους οίκους μιας ευρύτερης περιοχής· άνθρωποι με ειδίκευση, όπως ο ξυλουργός, ο αγγειοπλάστης, ο χαλκουργός. Δούλευαν για τις ανάγκες μιας κοινότητας οίκων.
- Δούλοι: περιουσία του οίκου, αποκτημένοι κυρίως με τον πόλεμο ή την πειρατεία.
Η πολιτική οργάνωση
Οι πρώτες ελληνικές κοινωνίες οργανώθηκαν με φυλετικά κριτήρια: ήταν φυλετικά κράτη. Κάθε φύλο, χωρισμένο σε φυλές, φ(ρ)ατρίες και γένη με βάση τη συγγένεια, μπορούσε να γίνει κράτος. Φυλετικό κράτος μπορούσε να προκύψει και από τη διάσπαση ενός φύλου ή από την ένωση φυλών του ίδιου φύλου.
Τα προβλήματα μέσα σε αυτά τα κράτη οδήγησαν σιγά σιγά σε πολιτική οργάνωση:
- Ο βασιλιάς. Οι φυλετικοί αρχηγοί της εποχής των μετακινήσεων έγιναν κληρονομικοί βασιλείς μόλις τα φύλα εγκαταστάθηκαν μόνιμα. Σε πόλεμο ήταν αρχηγός του στρατού· σε ειρήνη κυβερνούσε με θρησκευτική και δικαστική εξουσία.
- Η βουλή των γερόντων. Δίπλα του ένα συμβούλιο από τους αρχηγούς των ισχυρών γενών, που λέγονταν κι αυτοί βασιλείς. Το συμβούλιο των ευγενών περιόρισε βαθμιαία τη βασιλική εξουσία.
- Η εκκλησία του δήμου. Για μια σημαντική απόφαση ο βασιλιάς συγκαλούσε το πλήθος, κυρίως τους πολεμιστές, για να ζητήσει τη γνώμη τους.
Εδώ συναντάμε το πρώτο στάδιο πολιτικής οργάνωσης· από αυτούς τους θεσμούς, από τα μέσα του 8ου αι. π.Χ., θα βγει η πόλη-κράτος.
Ο πολιτισμός
- Η γραφή. Η Γραμμική Β΄, που την ήξεραν λίγοι γραφείς, ξεχάστηκε μαζί με τα ανάκτορα. Για περίπου τρεις αιώνες οι Έλληνες δεν έγραφαν. Στα τέλη του 9ου ή στις αρχές του 8ου αι. π.Χ. η γραφή επανεμφανίζεται, αυτή τη φορά με σύμβολα για φθόγγους, όχι για συλλαβές. Οι Έλληνες πήραν το φοινικικό αλφάβητο, το προσάρμοσαν στους ήχους της γλώσσας τους και πρόσθεσαν τα φωνήεντα που του έλειπαν. Έγιναν έτσι οι δημιουργοί του πρώτου πραγματικού αλφαβήτου.
- Η θρησκεία. Χτίστηκαν τα πρώτα ιερά, που σιγά σιγά απέκτησαν πανελλήνιο χαρακτήρα, όπως η Ολυμπία. Δίπλα στις τοπικές λατρείες σταθεροποιήθηκαν οι αντιλήψεις που συγκρότησαν το ολυμπιακό δωδεκάθεο.
- Τα έπη. Ηρωικά τραγούδια υπήρχαν ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή. Οι ραψωδοί τα τραγουδούσαν στα πανηγύρια για τον λαό ή στα μέγαρα για τους ευγενείς, προσθέτοντας συχνά καινούργια στοιχεία. Πάνω σε αυτό το υλικό οι Έλληνες των μικρασιατικών αποικιών συγκρότησαν, γύρω από δύο θέματα, τα ομηρικά έπη. Η παράδοση τα αποδίδει στον Όμηρο: την Ιλιάδα στα μέσα του 8ου αι. π.Χ., την Οδύσσεια στα τέλη του 8ου ή στις αρχές του 7ου.
- Η τέχνη. Ονομάστηκε συμβατικά γεωμετρική, από τα γεωμετρικά σχέδια στη διακόσμηση των αγγείων και στη μικροτεχνία. Συχνά το όνομα δίνεται και σε όλη την εποχή.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε τι ήταν ο ομηρικός οίκος και γιατί η οικονομία που στηριζόταν σε αυτόν χαρακτηρίζεται κλειστή αγροτική.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Ορισμός του οίκου, τα γνωρίσματα της κλειστής οικονομίας, πώς κάλυπταν τις ελλείψεις. Ο οίκος είναι το κλειδί και για την κοινωνία, οπότε ένα κλείσιμο που το λέει.
Ο οίκος. Δεν είναι απλώς η οικογένεια. Είναι τα μέλη της μαζί με όσους εξαρτιόνταν οικονομικά από αυτήν, ελεύθερους και δούλους, και ταυτόχρονα η γη, τα ζώα και τα αποθέματα. Πηγή πλούτου είναι η γη.
Γιατί κλειστή. Ο οίκος κάνει μόνος του όλες τις εργασίες· δεν υπάρχει ειδίκευση σε μεγάλη κλίμακα, άρα ούτε βιοτεχνία. Ό,τι παράγεται, κυρίως γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα, καταναλώνεται μέσα στον οίκο. Δεν παράγει για να πουλήσει.
Οι ελλείψεις και το κλείσιμο. Τις κάλυπτε με λίγη ανταλλαγή ανάμεσα σε οίκους, με δώρα, με πόλεμο και πειρατεία· μέτρο αξίας ήταν το βόδι, τα δέρματα, τα μέταλλα, οι δούλοι. Το εξωτερικό εμπόριο ήταν των Φοινίκων. Ο οίκος ήταν μαζί μονάδα οικονομίας και κοινωνίας: οι ευγενείς ήταν οι συγγενείς του αρχηγού, το πλήθος οι μη συγγενείς που ζούσαν μέσα του.
Παράδειγμα 2
Με βάση την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις ποια εικόνα για την εξουσία του βασιλιά και τη θέση του πλήθους δίνει η Ιλιάδα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Στη συνέλευση των Αχαιών ο Οδυσσέας συγκρατεί όσους τρέχουν στα καράβια. Σε έναν άνθρωπο του λαού λέει (Ιλιάδα Β 200–206, σε δική μας απόδοση):
«Κάθισε ήσυχα κι άκου τι λένε άλλοι, ανώτεροί σου· εσύ είσαι άπολεμος και αδύναμος, και δεν μετράς ούτε στον πόλεμο ούτε στη βουλή. Δεν θα γίνουμε εδώ όλοι βασιλιάδες οι Αχαιοί. Δεν είναι καλό να εξουσιάζουν πολλοί· ένας να είναι ο αφέντης, ένας ο βασιλιάς, αυτός που του έδωσε ο γιος του Κρόνου το σκήπτρο και τους νόμους, για να αποφασίζει για εκείνους.»
Τι λέει για τον βασιλιά. Η εξουσία του είναι ενιαία και έρχεται από τους θεούς (το σκήπτρο από τον Δία). Οι «νόμοι» (θέμιστες) που κρατά δείχνουν τη δικαστική του εξουσία, και η θέση του στο στράτευμα την πολεμική.
Τι λέει για τους άλλους. Υπάρχουν οι «ανώτεροι», που μιλούν: αυτοί είναι οι ευγενείς, που κι εκείνοι λέγονται βασιλείς και αποτελούν τη βουλή. Και υπάρχει το πλήθος των πολεμιστών, που συγκεντρώνεται στη συνέλευση· ακούει, αλλά δεν «μετρά».
Το συμπέρασμα. Η πηγή δείχνει και τα τρία όργανα της ομηρικής πολιτείας και την ιεραρχία τους. Δείχνει όμως και κάτι ακόμα: ο Οδυσσέας χρειάζεται να πείσει το πλήθος. Μια εξουσία που πρέπει να επιβληθεί με λόγια σε συνέλευση είναι ήδη το σπέρμα θεσμών που θα αλλάξουν. Θυμήσου επίσης ότι τα έπη είναι ποίηση: μας δείχνουν πώς έβλεπαν οι ευγενείς τον κόσμο τους, όχι μια αμερόληπτη περιγραφή.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λεγόταν η θρησκευτική ένωση των δωρικών πόλεων της Ρόδου, της Κω, της Κνίδου και της Αλικαρνασσού;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί η εποχή 1100–750 π.Χ. ονομάζεται ομηρική και γιατί η έρευνα δεν τη βλέπει πια ως «σκοτεινούς χρόνους».
- Να περιγράφεις τον πρώτο ελληνικό αποικισμό: Αιολείς, Ίωνες και Δωριείς, το Πανιώνιο και τη δωρική εξάπολη.
- Να αναλύεις την κλειστή αγροτική οικονομία του οίκου και τις κοινωνικές ομάδες: άριστοι, πλήθος, δημιουργοί, δούλοι.
- Να παρουσιάζεις την πολιτική οργάνωση (βασιλιάς, βουλή των γερόντων, εκκλησία του δήμου) και τον πολιτισμό: αλφάβητο, ιερά, έπη, γεωμετρική τέχνη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.