Ο μυκηναϊκός πολιτισμός
Τα ανάκτορα, η Γραμμική Β΄, η οικονομία και η κατάρρευση γύρω στο 1200 π.Χ.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να παρουσιάζεις τη χώρα και τα κέντρα του μυκηναϊκού κόσμου, και τις πηγές μας γι' αυτόν: τα έπη, τις ανασκαφές του Σλήμαν και τη Γραμμική Β΄.
- Να περιγράφεις την οικονομική, κοινωνική και πολιτική οργάνωση, με τους τίτλους των πινακίδων της Πύλου (άνακτας, λααγέτας, επέτες, τελεστές, βασιλεύς).
- Να εξηγείς την εξάπλωση των Μυκηναίων και τα αίτια της παρακμής τους γύρω στο 1200 π.Χ.
- Να αναγνωρίζεις τα στοιχεία που δείχνουν την πολιτιστική συνοχή του μυκηναϊκού κόσμου και να περιγράφεις τα μέγαρα και τους θολωτούς τάφους.
Μύθος ή ιστορία;
Ως τον 19ο αιώνα οι περισσότεροι ερευνητές πίστευαν ότι ο Αγαμέμνονας, οι «πολύχρυσες Μυκήνες» και ο Τρωικός πόλεμος ήταν δημιουργήματα της φαντασίας του Ομήρου. Ύστερα ήρθε ένας έμπορος με ένα φτυάρι, και αργότερα ένας αρχιτέκτονας που διάβασε μια γραφή που κανείς δεν καταλάβαινε. Η ενότητα αυτή ρωτά τι ξέρουμε πραγματικά για τον πρώτο μεγάλο ελληνικό πολιτισμό, από πού το ξέρουμε, και γιατί κατέρρευσε.
Η χώρα και οι πηγές
Στην ηπειρωτική Ελλάδα, στην ύστερη εποχή του χαλκού (1600–1100 π.Χ.), γεννήθηκε ο πρώτος μεγάλος ελληνικός πολιτισμός. Οι ερευνητές τον λένε συμβατικά μυκηναϊκό, από το σπουδαιότερο κέντρο του, την «πολύχρυσο Μυκήνη» των επών.
Τον δημιούργησαν ελληνικά φύλα που οι πηγές τα λένε Αχαιούς, Δαναούς, Ίωνες, Αργείους. Όταν στέριωσαν στην ηπειρωτική χώρα, δέχτηκαν επιδράσεις από τους άλλους αιγαιακούς πολιτισμούς, ιδίως τον μινωικό, και μετά απλώθηκαν στα νησιά, στην Κρήτη και στα μικρασιατικά παράλια· στην ακμή τους έφτασαν στην Κύπρο και στις ανατολικές ακτές της Μεσογείου.
| Περιοχή | Κέντρα |
|---|---|
| Αργολίδα | Μυκήνες, Άργος, Τίρυνθα |
| Μεσσηνία · Λακωνία | Πύλος · Αμύκλες |
| Βοιωτία | Ορχομενός, Θήβα, Γλας |
| Αττική | Αθήνα, Ελευσίνα, Μαραθώνας |
| Θεσσαλία | Ιωλκός |
Τα κέντρα χτίζονταν σε θέσεις που επόπτευαν μεγάλη περιοχή, συνήθως με ανάκτορο και ισχυρή οχύρωση.
Οι πηγές μας:
- Τα ομηρικά έπη, οι πρώτες πληροφορίες, που για αιώνες θεωρήθηκαν μύθος.
- Οι ανασκαφές: ο Ερρίκος Σλήμαν (Heinrich Schliemann), πλούσιος Γερμανός έμπορος, έσκαψε στις Μυκήνες το 1876 και έδωσε ιστορική υπόσταση στις διηγήσεις του Ομήρου.
- Η Γραμμική Β΄: την αποκρυπτογράφησαν ο M. Ventris και ο J. Chadwick το 1952, το αποκορύφωμα όλης της έρευνας. Την έγραφαν ειδικευμένοι γραφείς στα ανάκτορα, σε πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν στην Πύλο, την Κνωσό, τις Μυκήνες και τη Θήβα.
Τι έδειξε η ανάγνωση: η Γραμμική Β΄ είναι συλλαβική γραφή, και τα σύμβολά της αποδίδουν λέξεις της ελληνικής, μια πρώιμη μορφή της, παλαιότερη κι από τη γλώσσα των επών. Επικύρωσε έτσι την ελληνικότητα του μυκηναϊκού πολιτισμού. Οι πινακίδες όμως έχουν λογιστικό περιεχόμενο: κατάλογοι αντικειμένων και περιουσίας ηγεμόνων ή εμπόρων, και ονόματα θεών και ανθρώπων γνωστά από τα έπη. Συνεχές κείμενο δεν μας έχουν δώσει ως σήμερα. Γι' αυτό η επιστήμη βάζει τον μυκηναϊκό πολιτισμό στο μεταίχμιο: είναι η ελληνική πρωτοϊστορία.
Οικονομία, κοινωνία, πολιτική
Η οικονομία
Την κλειστή αγροτική οικονομία της μέσης εποχής του χαλκού τη διαδέχτηκε μια οικονομία στηριγμένη στο εμπόριο. Μετά το 1500 π.Χ. το εμπόριο αναπτύχθηκε γρήγορα και έβγαλε τους Μυκηναίους στο Αιγαίο. Επίκεντρο κάθε δραστηριότητας ήταν τα μέγαρα, χτισμένα σε οχυρωμένες ακροπόλεις.
Η κοινωνία
- Οι περισσότεροι υπήκοοι: γεωργοί και κτηνοτρόφοι.
- Μεγάλη ομάδα ειδικευμένων τεχνιτών: κεραμουργοί, ξυλουργοί, ναυπηγοί, χαλκουργοί, χρυσοχόοι, αρωματοποιοί, γιατροί.
- Πολυπληθείς έμποροι και ναυτικοί.
- Ιδιαίτερη θέση είχαν οι ιερείς και ο στρατός, από επαγγελματίες στρατιώτες. Ένδειξη όμως για θεοκρατική οργάνωση και ισχυρό ιερατείο δεν υπάρχει.
- Στη βάση, οι δούλοι: υπηρέτες του ηγεμόνα, των αξιωματούχων, των ιερέων και των απλών πολιτών.
Η πολιτική οργάνωση
Ο ηγεμόνας κάθε ανακτόρου διαχειριζόταν τον πλούτο της περιοχής του και ήταν αρχηγός πολιτικός, στρατιωτικός, δικαστικός και θρησκευτικός.
Η πολιτιστική συνοχή θα έκανε κάποιον να περιμένει ενιαίο κράτος· φαίνεται όμως ότι δεν υπήρξε. Η επικρατέστερη άποψη: η χώρα ήταν μοιρασμένη σε τέσσερα ή πέντε μεγάλα και περίπου άλλα τόσα μικρότερα «ομοσπονδιακά» κράτη, ένα για κάθε μεγάλο ανάκτορο, ίσως υποτελή στις Μυκήνες.
Για την εσωτερική οργάνωση έχουμε στοιχεία μόνο από τις πινακίδες της Πύλου:
| Τίτλος (Γραμμική Β΄) | Ποιος ήταν |
|---|---|
| άνακτας (wa-na-ka) | ο ανώτατος άρχοντας, κύριος του ανακτόρου, πηγή κάθε εξουσίας |
| λααγέτας (ra-wa-ke-ta), από το λαός + ἡγοῦμαι | τοπικός άρχοντας, διοικητής περιφέρειας, υποτελής στον άνακτα |
| επέτες (e-qe-ta), από το ἕπομαι | οι «ακόλουθοι», στην τάξη των ευγενών |
| τελεστές (te-re-ta) | σημαντικά πρόσωπα της περιφερειακής διοίκησης |
| βασιλεύς (qa-si-re-u) | τίτλος λιγότερο τιμητικός: ο επικεφαλής οποιασδήποτε ομάδας, ακόμα και ο αρχιτεχνίτης των χαλκουργών |
Πρόσεξε την τελευταία γραμμή: στα ομηρικά έπη, αιώνες αργότερα, ο «βασιλεύς» έγινε ο ανώτατος άρχοντας.
Η εξάπλωση
Η κύρια πηγή πλούτου ήταν το εμπόριο, και το εμπόριο έστρεψε τους Μυκηναίους στη θάλασσα.
- Ως τα μέσα του 15ου αι. π.Χ. κυρίαρχοι στο Αιγαίο ήταν οι Κρήτες. Στα τέλη του ίδιου αιώνα οι Μυκηναίοι κατέλαβαν την Κνωσό, εκτόπισαν τους Κρήτες και επέβαλαν τη δική τους θαλασσοκρατία. Οι ανασκαφές δείχνουν μυκηναϊκές εγκαταστάσεις και εμπορικούς σταθμούς σε όλο το Αιγαίο.
- Ανατολικά: τον 13ο αι. π.Χ. αποίκισαν συστηματικά την Κύπρο, που ανήκε στη σφαίρα επιρροής Φοινίκων και Αιγυπτίων, και βοήθησαν στον εξελληνισμό της. Ίδρυσαν παροικία στη φοινικική Ουγκαρίτ και εμπορεύονταν ως την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο.
- Χεττιτικές πηγές: πινακίδες της Χαττούσας μιλούν με τιμή για τον βασιλιά των Αχιγιάβα, που ο Χετταίος βασιλιάς τον λέει «αδελφό»· πίσω από το όνομα πιθανότατα κρύβονται οι Αχαιοί. Οι σχέσεις ήταν φιλικές, με παράπονα όμως για επιδρομές.
- Αιγυπτιακές επιγραφές: οι Αχαϊβάσα εισέβαλαν στην Αίγυπτο μαζί με τους λαούς της θάλασσας στις αρχές του 12ου αι. π.Χ.
- Δυτικά: μυκηναϊκά προϊόντα στην Ιταλία, τη Σικελία, τη Σαρδηνία και την ανατολική Ισπανία.
- Βόρεια: ο Εύξεινος Πόντος, για πρώτες ύλες και κυρίως μέταλλα. Εδώ δένει η τρωική εκστρατεία: πιθανός στόχος ήταν ο έλεγχος των στενών του Ελλησπόντου. Η αρχαία παράδοση τη χρονολογούσε στο 1184 π.Χ.· πιθανότερο είναι να έγινε στα τέλη του 13ου αι. π.Χ., στο απόγειο της μυκηναϊκής δύναμης. Μυκηναϊκή εγκατάσταση στην Τρωάδα δεν βρέθηκε, ίσως επειδή η ανασφάλεια τους έστειλε πίσω. Τον πανελλήνιο χαρακτήρα της εκστρατείας οι Έλληνες τον είχαν συνειδητοποιήσει ήδη από την αρχαιότητα.
Η παρακμή
Αν το εμπόριο έφερε την ακμή, ο τερματισμός του έφερε την πτώση.
- Από τις αρχές του 12ου αι. π.Χ. οι επαφές με την Ανατολή γίνονται δύσκολες. Το χεττιτικό κράτος καταλύεται· η Κύπρος, οι ανατολικές ακτές της Μεσογείου και η Αίγυπτος δέχονται συνεχείς επιθέσεις, που οι αιγυπτιακές μαρτυρίες τις αποδίδουν στους λαούς της θάλασσας.
- Το Αιγαίο δεν χτυπήθηκε άμεσα. Όμως η καταστροφή των παραλίων της Εγγύς Ανατολής έκοψε τελικά τις εμπορικές επαφές, ζωτικές για τους Μυκηναίους.
- Η απώλεια των αγορών της Ανατολής κλόνισε την οικονομία των ανακτόρων και οδήγησε, βαθμιαία αλλά σταθερά, στη διάλυση.
- Την καταστροφή ίσως την ολοκλήρωσαν εσωτερικές διενέξεις, δυναστικές έριδες και συγκρούσεις ανάμεσα στα μυκηναϊκά κέντρα.
Ο πολιτισμός
Διασπασμένος πολιτικά, ο μυκηναϊκός κόσμος ήταν ενωμένος πολιτιστικά. Τρία στοιχεία το δείχνουν:
- Η κοινή γλώσσα: η πρώιμη ελληνική των πινακίδων.
- Οι κοινές θρησκευτικές δοξασίες: οι πρώτες λατρείες και ονόματα θεών που αργότερα συγκρότησαν το ολυμπιακό πάνθεο.
- Η ομοιομορφία του υλικού βίου: από την Πελοπόννησο ως την Κύπρο, ίδια τέχνη, ίδιος οπλισμός, ίδια ενδυμασία, ως και ο καλλωπισμός.
Η μυκηναϊκή τέχνη, σε αντίθεση με τη μινωική, έχει αυστηρή συγκρότηση. Οι περισσότεροι τεχνίτες εξαρτιόνταν από τα ανάκτορα και υπηρετούσαν τις ανάγκες τους, ιδεολογικά και αισθητικά.
- Το ανάκτορο: απλό στη δομή, σε οχυρωμένη θέση. Πυρήνας του το μέγαρο, ένα ορθογώνιο κτίριο σε τρία μέρη: ανοιχτός χώρος μπροστά που βλέπει σε μεγάλη αυλή, προθάλαμος (πρόδομος), και η κύρια αίθουσα με μεγάλη εστία στο κέντρο και τέσσερις κίονες γύρω της· ο θρόνος μάλλον στη δεξιά πλευρά.
- Ο θολωτός τάφος, το σημαντικότερο επίτευγμα της μυκηναϊκής αρχιτεκτονικής: θάλαμος ολόκληρος κτιστός σε σχήμα κυψέλης, είσοδος με τριγωνική απόληξη από πάνω, μακρύς διάδρομος με κτιστές πλευρές. Μετά την ταφή όλα σκεπάζονταν με χώμα και έμοιαζαν με μικρό λόφο. Τα μνημειώδη δείγματα είναι του β΄ μισού του 13ου αι. π.Χ.: ο «θησαυρός του Ατρέως» στις Μυκήνες και ο «θησαυρός του Μινύου» στον Ορχομενό.
- Τοιχογραφίες και αγγεία: στην αρχή με μινωική επιρροή. Οι Μυκηναίοι όμως περιόρισαν τη μινωική φυσιοκρατία: στη θέση της φύσης μπήκαν τελετουργικές, πολεμικές και κυνηγετικές σκηνές. Τον 12ο αι. π.Χ. φυτά και ζώα σχηματοποιήθηκαν σε απλά διακοσμητικά σχέδια.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β΄ θεωρείται το αποκορύφωμα της έρευνας για τον μυκηναϊκό πολιτισμό, και ποια είναι τα όριά της ως πηγής.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Τι υπήρχε πριν, τι έδειξε η ανάγνωση, τι δεν μπορεί να δείξει. Τρεις παράγραφοι, με τα ονόματα και τις χρονολογίες.
Πριν. Πρώτη πηγή ήταν τα έπη, που για αιώνες θεωρούνταν φαντασία. Οι ανασκαφές του Σλήμαν στις Μυκήνες (1876) έδωσαν ιστορική υπόσταση στις διηγήσεις, αλλά τα ευρήματα δεν «μιλούσαν»: δεν έλεγαν ποια γλώσσα μιλούσαν οι άνθρωποι που τα έφτιαξαν.
Τι έδειξε. Οι Ventris και Chadwick (1952) διάβασαν τις πινακίδες της Πύλου, της Κνωσού, των Μυκηνών και της Θήβας. Η γραφή είναι συλλαβική και αποδίδει πρώιμη ελληνική, αρχαιότερη από των επών. Έτσι επικυρώθηκε η ελληνικότητα του πολιτισμού. Μάθαμε και τίτλους (άνακτας, λααγέτας), ονόματα θεών και επαγγέλματα.
Τα όρια. Οι πινακίδες είναι λογιστικοί κατάλογοι αντικειμένων και περιουσίας· συνεχές κείμενο δεν έχουμε. Γι' αυτό ο μυκηναϊκός πολιτισμός μένει πρωτοϊστορία: για την πολιτική του ιστορία και τη σκέψη των ανθρώπων του στηριζόμαστε ακόμα σε αρχαιολογία, έπη και ξένες πηγές, όπως οι χεττιτικές.
Παράδειγμα 2
Με βάση την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξετάσεις τι υποστηρίζει ο Θουκυδίδης για τη δύναμη των Μυκηνών και πόσο συμφωνεί με όσα ξέρουμε για την πολιτική οργάνωση του μυκηναϊκού κόσμου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Θουκυδίδης, Ιστορίαι Α 9.1, 9.3–4, σε δική μας απόδοση:
«Μου φαίνεται ότι ο Αγαμέμνονας συγκέντρωσε την εκστρατεία επειδή ξεπερνούσε σε δύναμη όσους ζούσαν τότε, και όχι τόσο επειδή τον ακολουθούσαν οι μνηστήρες της Ελένης, δεμένοι με τους όρκους που είχαν δώσει στον Τυνδάρεω. […] Είχε και ναυτική δύναμη μεγαλύτερη από τους άλλους, κι έτσι, νομίζω, μάζεψε τον στρατό περισσότερο με τον φόβο παρά με τη χάρη. […] Ο Όμηρος λέει ότι βασίλευε “σε πολλά νησιά και σε όλο το Άργος”.»
Ποιος γράφει και με τι. Ο Θουκυδίδης γράφει τον 5ο αι. π.Χ., επτά αιώνες μετά. Δεν έχει πινακίδες ούτε ανασκαφές· έχει τα έπη και τη λογική του. Δεν δέχεται τον μύθο των όρκων και ψάχνει μια πολιτική εξήγηση: τη δύναμη.
Τι συμφωνεί. Η εικόνα ενός ηγεμόνα των Μυκηνών που υπερέχει και τον ακολουθούν οι άλλοι ταιριάζει με την άποψη ότι τα «ομοσπονδιακά» κράτη ίσως ήταν υποτελή στις Μυκήνες. Και η «ναυτική δύναμη» ταιριάζει με τη μυκηναϊκή θαλασσοκρατία μετά την κατάληψη της Κνωσού.
Τι δεν αποδεικνύει. Η πηγή δεν δείχνει ενιαίο κράτος· ο Αγαμέμνονας συγκεντρώνει ηγεμόνες που έχουν δικό τους στρατό. Αυτό συμφωνεί με τα πολλά ανάκτορα, το καθένα με τον άνακτά του. Και επειδή στηρίζεται στα έπη, μένει υπόθεση, όπως και η υποτέλεια στις Μυκήνες: το βιβλίο λέει «δεν αποκλείεται».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος τίτλος των πινακίδων της Πύλου, από το «λαός + ἡγοῦμαι», δήλωνε τον τοπικό άρχοντα που διοικούσε μια περιφέρεια;
Τα κατάφερες;
- Να παρουσιάζεις τη χώρα και τα κέντρα του μυκηναϊκού κόσμου, και τις πηγές μας γι' αυτόν: τα έπη, τις ανασκαφές του Σλήμαν και τη Γραμμική Β΄.
- Να περιγράφεις την οικονομική, κοινωνική και πολιτική οργάνωση, με τους τίτλους των πινακίδων της Πύλου (άνακτας, λααγέτας, επέτες, τελεστές, βασιλεύς).
- Να εξηγείς την εξάπλωση των Μυκηναίων και τα αίτια της παρακμής τους γύρω στο 1200 π.Χ.
- Να αναγνωρίζεις τα στοιχεία που δείχνουν την πολιτιστική συνοχή του μυκηναϊκού κόσμου και να περιγράφεις τα μέγαρα και τους θολωτούς τάφους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.