Η Αίγυπτος: οργάνωση και πολιτισμός
Φαραώ, ιερατείο, γραφείς και αγρότες, και ένας πολιτισμός που κράτησε τρεις χιλιετίες.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου Α΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς ο Νείλος και ο έλεγχος του φαραώ οργάνωσαν την αιγυπτιακή οικονομία: γεωργία, βιοτεχνία, εμπόριο και υπηρεσίες.
- Να περιγράφεις την ιεραρχία της αιγυπτιακής κοινωνίας, από τον φαραώ ως τους δούλους, και την κοινωνική ευελιξία του Νέου Βασιλείου.
- Να ορίζεις τον θεοκρατικό χαρακτήρα του κράτους και να εξηγείς τι σήμαινε η θεοποίηση του φαραώ.
- Να παρουσιάζεις τον αιγυπτιακό πολιτισμό: θρησκεία και μεταθανάτια ζωή, ιερογλυφικά και Champollion, γράμματα, επιστήμες και μνημειακή τέχνη.
Ένα κράτος που ζούσε με τον ρυθμό ενός ποταμού
Κάθε καλοκαίρι ο Νείλος φούσκωνε, σκέπαζε τα χωράφια και, όταν τραβιόταν, άφηνε πίσω του νερό και λάσπη, το πιο εύφορο χώμα της Ανατολής. Χωρίς αυτή την πλημμύρα η Αίγυπτος θα ήταν έρημος. Με αυτήν, έθρεψε έναν πολιτισμό που κράτησε τρεις χιλιετίες. Το ερώτημα της ενότητας είναι απλό: πώς ένας ποταμός οργάνωσε μια ολόκληρη κοινωνία, από τον φαραώ ως τον τελευταίο αγρότη, και γιατί αυτή η κοινωνία πίστευε ότι ο βασιλιάς της ήταν θεός.
Η οικονομία: ο Νείλος και ο φαραώ
Το πότισμα των χωραφιών και η συντήρηση των αυλακιών ήταν δουλειά επίπονη και ατελείωτη. Έμαθε στους κατοίκους να συνεργάζονται, και ταυτόχρονα έκανε αναγκαία την επίβλεψη του κράτους.
- Γεωργία, η βάση της οικονομίας: σιτάρι, κριθάρι, λινάρι, οπωροφόρα, κηπευτικά. Στις όχθες μάζευαν πάπυρο και λωτούς, έφτιαχναν ένα είδος μπίρας από ζυμωμένο κριθαρένιο ψωμί, εκτρέφανε ζώα και ψάρευαν. Την καλλιέργεια την επέβλεπε ο φαραώ: βασιλικοί υπάλληλοι παρακολουθούσαν τις εργασίες και μάζευαν από τη σοδειά το μερίδιο που του ανήκε.
- Μεγάλα έργα: ο λαός δούλευε και στο χτίσιμο ναών, ανακτόρων και ταφικών μνημείων των φαραώ.
- Βιοτεχνία: μεταλλουργοί, ξυλουργοί, κεραμοποιοί, ναυπηγοί, αρχιτέκτονες. Κάποιοι δούλευαν σε ιδιωτικά εργαστήρια, οι περισσότεροι και οι καλύτεροι όμως στα ανακτορικά, γιατί ο κύριος όγκος της βιοτεχνίας, όπως και του εμπορίου, ήταν στα χέρια του φαραώ.
- Εμπόριο: εξαγωγή του πλεονάσματος (δημητριακά, πάπυρος, χρυσός) και εισαγωγή όσων έλειπαν (ξυλεία, χαλκός, άργυρος).
- Υπηρεσίες: το κράτος χρειαζόταν μορφωμένους ανθρώπους. Ιερείς για ένα θεοκρατικό κράτος, γραφείς που ήξεραν τα δύσκολα ιερογλυφικά για να λειτουργεί η κρατική μηχανή, και επαγγελματίες στρατιωτικούς για να κρατηθεί η αυτοκρατορία.
Η κοινωνία: μια πυραμίδα με μικρές πόρτες
Η θέση του καθενός στην παραγωγή όριζε και τη θέση του στην κοινωνία.
| Θέση | Ποιοι | Τι πρέπει να θυμάσαι |
|---|---|---|
| Κορυφή | ο φαραώ | ενσάρκωνε τον επίγειο θεό και το κράτος· απροσπέλαστος, η θέλησή του ήταν νόμος |
| Οι ισχυροί | ιερείς, ανώτατοι κρατικοί υπάλληλοι, γραφείς | η «τάξη των ισχυρών» κάτω από τον φαραώ |
| Ιδιαίτερη ομάδα | επαγγελματίες στρατιωτικοί | κληρονομούσαν το επάγγελμα· ο φαραώ τους έδινε γη να καλλιεργούν |
| Η πλειονότητα | ελεύθεροι γεωργοί και τεχνίτες | δούλευαν σκληρά για το μεγαλείο του φαραώ |
| Βάση | δούλοι | από πολέμους ή αγορασμένοι· ιδιωτικοί (σπάνια πάνω από δύο σε κάθε οικογένεια) και κρατικοί (εργαστήρια, ναοί, ορυχεία, λατομεία) |
Η ιεραρχία ήταν αυστηρή, όχι όμως εντελώς κλειστή. Ιδίως στο Νέο Βασίλειο υπήρχε κοινωνική ευελιξία: σε μικρή κλίμακα, κάποιος μπορούσε να περάσει από τη μια τάξη στην άλλη, και άνθρωποι ταπεινής καταγωγής έφτασαν σε μεγάλα αξιώματα. Ο δρόμος περνούσε συχνά από τη γραφή: ένας απλός πολίτης μπορούσε να εκπαιδευτεί γραφέας και να γίνει δημόσιος υπάλληλος, κάτι που του έδινε κύρος.
Η πολιτική οργάνωση: ένας θεός στον θρόνο
Ήδη από τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ. το κράτος στηριζόταν στην ιδέα της θεοποίησης του φαραώ. Πολλές επιγραφές τον λένε θεό. Υπάρχουν και κείμενα που τον δείχνουν ως άνθρωπο, αυτό όμως δεν μείωνε τη θεϊκή του φύση, αφού και οι θεοί στους αιγυπτιακούς μύθους είχαν ανθρώπινες ιδιότητες. Η θρησκεία καθόριζε τη ζωή, όπως και στη Μεσοποταμία, και το κράτος είχε χαρακτήρα θεοκρατικό.
Ο πολιτισμός
Η θρησκεία και η ζωή μετά τον θάνατο
Πριν από το ενιαίο κράτος κάθε πόλη είχε τον δικό της θεό-προστάτη, και η πολυθεΐα έμεινε σε όλη την ιστορία της Αιγύπτου. Οι θεοί είχαν ανθρώπινο σώμα και κεφάλι ζώου. Μεγαλύτερος ήταν ο Ρα, ο θεός Ήλιος, που τον εκπροσωπούσε στη γη ο φαραώ· οι πιο αγαπητοί ήταν η Ίσις, ο Όσιρις και ο Ώρος.
Ο φαραώ Αμένοφις Δ΄, ο Ακενατών (14ος αι. π.Χ.), θέλησε να καταργήσει την πολυθεΐα. Στράφηκε εναντίον των ιερέων και της λατρείας του Άμμωνα, προστάτη της Θήβας, και προσπάθησε να επιβάλει τον θεό Ήλιο ως μοναδικό θεό. Το ιερατείο αντέδρασε και η προσπάθεια απέτυχε· οι απλοί άνθρωποι, απ' ό,τι φαίνεται, δεν είχαν αφήσει ποτέ τους παλιούς θεούς.
Η σκληρή ζωή γέννησε μια βαθιά πίστη: η ζωή συνεχίζεται μετά τον θάνατο, αν το σώμα δεν καταστραφεί. Γι' αυτό οι Αιγύπτιοι ταρίχευαν τους νεκρούς και τους έθαβαν με όλα τα σκεύη που θα χρειάζονταν. Η πίστη αυτή ήταν κοινή σε όλα τα στρώματα, από τον αγρότη ως τον φαραώ, και έφερε τα μεγάλα, πλούσια διακοσμημένα ταφικά μνημεία. Τα πλούτη τους προκάλεσαν τυμβωρυχία ήδη από την αρχαιότητα.
Η γραφή
Από την 4η χιλιετία π.Χ. οι Αιγύπτιοι έγραφαν με ιερογλυφικά, χαρακτήρες σύμβολα. Η γραφή είναι από τα πιο καθαρά σημάδια του πολιτιστικού τους επιπέδου. Ήταν όμως δύσκολη, και ήθελε ειδίκευση και συνεχή άσκηση. Οι γραφείς κατέγραφαν σε παπύρους τα έργα των φαραώ, και ειδικευμένοι τεχνίτες, με οδηγό τους γραφείς, κάλυπταν με ιερογλυφικά τους τοίχους ναών και τάφων.
Τα ιερογλυφικά τα διάβασε ξανά ο Γάλλος αιγυπτιολόγος J. Champollion το 1822. Το κλειδί ήταν η στήλη της Ροζέτας, μια τρίγλωσση επιγραφή που υμνούσε τον Πτολεμαίο Ε΄: το ίδιο κείμενο με ιερογλυφικά, με απλοποιημένα ιερογλυφικά της ελληνιστικής εποχής και στα ελληνικά.
Τα γράμματα και οι επιστήμες
Τα περισσότερα κείμενα μιλούν για τα κατορθώματα των φαραώ. Λογοτεχνία έχει μείνει λίγη, ίσως επειδή η δύσκολη γραφή δεν άφηνε πολλούς να γράψουν: ποιήματα θρησκευτικά και λυρικά, και λαϊκές διηγήσεις.
Οι επιστήμες ξεκίνησαν από πρακτικές ανάγκες:
| Ανάγκη | Γνώση |
|---|---|
| να παρακολουθούν τις πλημμύρες και τα άστρα | ημερολόγιο 365 ημερών, μήνες και εβδομάδες, ώρα από τη σκιά του ήλιου |
| να ξαναμετρούν τα χωράφια που «έσβηνε» η πλημμύρα | πρακτική γεωμετρία (και, όπως δείχνουν οι πυραμίδες, πιο προχωρημένα μαθηματικά) |
| να ταριχεύουν τους νεκρούς | ανατομία και ιατρική, με διαγνώσεις και θεραπείες γραμμένες σε παπύρους |
Οι Αιγύπτιοι γιατροί είχαν φήμη που έφτανε ως τον ελληνικό κόσμο.
Οι τέχνες
Αρχιτεκτονική, γλυπτική και ζωγραφική υπηρετούσαν τον φαραώ και πρόβαλλαν τη ζωή και τη δράση του. Τα έργα είχαν μνημειακό χαρακτήρα: επιβάλλονταν με τον όγκο τους, κάτι που ταίριαζε στις απέραντες επίπεδες εκτάσεις της χώρας και στην ανάγκη των ηγεμόνων να εντυπωσιάσουν. Παραδείγματα: οι πυραμίδες του Χέοπα, του Χεφρήνα και του Μυκερίνου στη Γκίζα, οι ναοί του Λούξορ και του Καρνάκ με τα δάση από κίονες. Οι τοίχοι ναών και τάφων γέμιζαν με ζωγραφιές και ανάγλυφα, για τον φαραώ αλλά και για την καθημερινή ζωή. Δίπλα στα κολοσσικά αγάλματα έφτιαχναν και μικρά κομψοτεχνήματα από ξύλο ή πέτρα, και κοσμήματα από μέταλλα και πολύτιμους λίθους.
Παράδειγμα 1
Να εξηγήσετε γιατί η οργάνωση του αιγυπτιακού κράτους χαρακτηρίζεται θεοκρατική και πώς φαίνεται αυτό στην οικονομία και στην τέχνη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το σχέδιο. Τρία κομμάτια: ορισμός με την ιδέα της θεοποίησης, η οικονομία ως απόδειξη, η τέχνη ως απόδειξη. Ένα κλείσιμο που τα δένει.
Ο πυρήνας. Από τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ. το κράτος στηρίζεται στη θεοποίηση του φαραώ. Ενσαρκώνει τον επίγειο θεό και το κράτος· εκπροσωπεί στη γη τον Ρα. Είναι απροσπέλαστος και η θέλησή του είναι νόμος. Ακόμα κι όπου τα κείμενα τον δείχνουν άνθρωπο, η θεϊκή του φύση δεν μειώνεται.
Στην οικονομία. Η γεωργία είναι υπό την άμεση επίβλεψη του φαραώ, με βασιλικούς υπαλλήλους που μαζεύουν το μερίδιό του. Τα περισσότερα εργαστήρια και το εμπόριο είναι δικά του. Το κράτος χρειάζεται ιερείς «για ένα θεοκρατικό κράτος» και γραφείς για τη διοίκηση, και αυτοί γίνονται η τάξη των ισχυρών.
Στην τέχνη και το κλείσιμο. Η τέχνη υπηρετεί τον φαραώ και προβάλλει τη δράση του, με μνημεία που επιβάλλονται με τον όγκο. Άρα θεοκρατία δεν σημαίνει μόνο «θρησκευτικός βασιλιάς»: σημαίνει ότι η πίστη στη θεότητά του νομιμοποιεί τον έλεγχό του σε όλη τη ζωή της χώρας.
Παράδειγμα 2
Με βάση την πηγή και τις γνώσεις σου, να εξηγήσεις ποιες όψεις της αιγυπτιακής οργάνωσης φωτίζει ο Ηρόδοτος όταν μιλά για την προέλευση της γεωμετρίας.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πηγή. Ηρόδοτος, Ιστορίαι Β 109.1–3, σε δική μας απόδοση:
«Έλεγαν οι ιερείς ότι αυτός ο βασιλιάς μοίρασε τη γη σε όλους τους Αιγυπτίους, δίνοντας στον καθένα ίσο τετράγωνο κλήρο, και από εκεί έβγαζε τα έσοδά του, ορίζοντας να πληρώνουν φόρο κάθε χρόνο. Αν ο ποταμός έπαιρνε από κάποιον ένα κομμάτι του κλήρου του, εκείνος πήγαινε στον βασιλιά και του έλεγε τι είχε συμβεί· κι ο βασιλιάς έστελνε ανθρώπους να δουν και να μετρήσουν πόσο είχε μικρύνει το χωράφι, ώστε στο εξής να πληρώνει φόρο ανάλογο με ό,τι απέμενε. Από εκεί, νομίζω, βρέθηκε η γεωμετρία και πέρασε ύστερα στην Ελλάδα.»
Ποιος μιλά. Ο Ηρόδοτος γράφει τον 5ο αι. π.Χ., πολλούς αιώνες μετά τα γεγονότα, και μεταφέρει τι του είπαν οι ιερείς. Η ιστορία του βασιλιά που μοίρασε «ίσους κλήρους» μπορεί να είναι απλοποίηση. Η εικόνα όμως που δίνει ταιριάζει με ό,τι ξέρουμε.
Τι φωτίζει. (α) Τον έλεγχο του φαραώ στη γεωργία και το μερίδιό του από τη σοδειά. (β) Τον Νείλο που καθορίζει τα πάντα, ακόμα και τον φόρο. (γ) Τους υπαλλήλους που μετρούν και καταγράφουν, όπως οι γραφείς. (δ) Την πρακτική γεωμετρία, που γεννήθηκε από την ανάγκη να ξαναμετρηθούν τα χωράφια μετά τις πλημμύρες.
Το συμπέρασμα. Η πηγή δείχνει ότι στην Αίγυπτο η επιστήμη δεν ξεκίνησε από θεωρία αλλά από τις ανάγκες ενός κράτους που ζούσε από τη γη και τη φορολογούσε. Και ότι οι Έλληνες ήξεραν πως χρωστούσαν κάτι στην Αίγυπτο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονταν οι μορφωμένοι υπάλληλοι που ήξεραν τα ιερογλυφικά και κατέγραφαν σε παπύρους τα έργα των φαραώ;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς ο Νείλος και ο έλεγχος του φαραώ οργάνωσαν την αιγυπτιακή οικονομία: γεωργία, βιοτεχνία, εμπόριο και υπηρεσίες.
- Να περιγράφεις την ιεραρχία της αιγυπτιακής κοινωνίας, από τον φαραώ ως τους δούλους, και την κοινωνική ευελιξία του Νέου Βασιλείου.
- Να ορίζεις τον θεοκρατικό χαρακτήρα του κράτους και να εξηγείς τι σήμαινε η θεοποίηση του φαραώ.
- Να παρουσιάζεις τον αιγυπτιακό πολιτισμό: θρησκεία και μεταθανάτια ζωή, ιερογλυφικά και Champollion, γράμματα, επιστήμες και μνημειακή τέχνη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.