Κοινωνικοποίηση, πολιτικοποίηση και κοινωνικός έλεγχος
Τα ΜΜΕ, τα κόμματα, οι μαθητικές κοινότητες, και πώς μας ελέγχει η κοινωνία.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ορίζεις την κοινωνικοποίηση και την πολιτική κοινωνικοποίηση, και να ξεχωρίζεις την πολιτικοποίηση από την κομματικοποίηση.
- Να εξηγείς τον ρόλο των ΜΜΕ ως «τέταρτης εξουσίας» και να ελέγχεις μια είδηση για παραπληροφόρηση με συγκεκριμένα βήματα.
- Να περιγράφεις τη θέση των πολιτικών κομμάτων και των μαθητικών κοινοτήτων στην πολιτική κοινωνικοποίηση, με το άρθρο 29 του Συντάγματος.
- Να διακρίνεις τον άτυπο, τον τυπικό κοινωνικό έλεγχο και τον αυτοέλεγχο, τον προληπτικό από τον κατασταλτικό, και να κρίνεις με τον Μιλ τα όρια του ελέγχου.
Από πού ήρθε η γνώμη σου;
Σκέψου μια πολιτική γνώμη που έχεις: για το κλίμα, για τη μετανάστευση, για το αν αξίζει να ψηφίζεις. Από πού ήρθε; Από κάτι που άκουσες στο σπίτι; Από έναν καθηγητή; Από ένα βίντεο που σου έβγαλε ο αλγόριθμος; Από μια συζήτηση με φίλους; Πιθανότατα από όλα μαζί, και από τη δική σου σκέψη πάνω σε αυτά.
Στο Γυμνάσιο έμαθες ότι με την κοινωνικοποίηση μαθαίνουμε γλώσσα, αξίες, κανόνες και ρόλους, και ότι ο κοινωνικός έλεγχος φροντίζει να τους τηρούμε. Εδώ θα πας ένα βήμα πιο πέρα: πώς διαμορφώνεται ο πολίτης, και ποιοι θεσμοί παίζουν ρόλο σε αυτό.
Κοινωνικοποίηση και πολιτικοποίηση
Η κοινωνικοποίηση είναι η διαδικασία ένταξης του ατόμου σε ένα κοινωνικό σύνολο. Έχει δύο στόχους: να μπορεί το άτομο να ζήσει και να αναπτυχθεί στην κοινωνία, και να κρατά η κοινωνία τη συνοχή της. Ξεκινά με τη γέννηση και δεν τελειώνει ποτέ. Αλλάζει στον χώρο (αλλιώς σε μια ασιατική, αλλιώς σε μια ευρωπαϊκή κοινωνία), στον χρόνο (αλλιώς πριν από πενήντα χρόνια), και ανάμεσα στα φύλα: πολλά παιχνίδια, χρώματα και «πρέπει» μαθαίνονται διαφορετικά για αγόρια και για κορίτσια. Είναι πολυδιάστατη, γιατί πολλοί φορείς στέλνουν πολλά μηνύματα, που μερικές φορές συγκρούονται: «τι να ακολουθήσω;». Στην εφηβεία αυτό γίνεται κρίσιμο, γιατί έρχονται επιλογές που σημαδεύουν το μέλλον.
Η πολιτική κοινωνικοποίηση είναι το κομμάτι της κοινωνικοποίησης που διαμορφώνει γνώμη και στάση για την πολιτική: για τους θεσμούς, την εξουσία, τα κόμματα, την ανισότητα, τη συμμετοχή. Το αποτέλεσμά της είναι η πολιτικοποίηση: το ενδιαφέρον για τα κοινά και η δράση γι' αυτά.
Πρόσεξε μια διάκριση. Πολιτικοποίηση δεν είναι κομματικοποίηση. Ο πολιτικοποιημένος πολίτης ενδιαφέρεται, κρίνει, συμμετέχει. Ο κομματικοποιημένος βλέπει τα πάντα μέσα από τα συμφέροντα ενός κόμματος. Και το καθεστώς μετράει: ένα αυταρχικό καθεστώς φοβάται τη συμμετοχή του πολίτη, ένα δημοκρατικό τη χρειάζεται.
Τα ΜΜΕ: η τέταρτη εξουσία
Μετά τη νομοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική, τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας λέγονται συχνά «τέταρτη εξουσία». Ο λόγος: ενημερώνουν τους πολίτες, αποκαλύπτουν σκάνδαλα, ρωτούν τους ισχυρούς αυτά που δεν θέλουν να απαντήσουν. Ο ρόλος του «φύλακα» προϋποθέτει ελευθερία, και το Σύνταγμα την κατοχυρώνει:
Καθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και διά του τύπου τους στοχασμούς του τηρώντας τους νόμους του Κράτους. […] Ο τύπος είναι ελεύθερος. Η λογοκρισία και κάθε άλλο προληπτικό μέτρο απαγορεύονται.
Σύνταγμα, άρθρο 14 παρ. 1 και 2
Για το ραδιόφωνο και την τηλεόραση το Σύνταγμα βάζει μια ανεξάρτητη αρχή, το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (άρθρο 15), ώστε ο έλεγχος να μην περνά στα χέρια της κυβέρνησης.
Η δύναμη των ΜΜΕ έχει και σκιές. Τα περισσότερα είναι επιχειρήσεις, που ζουν από τη διαφήμιση και την τηλεθέαση: η είδηση που «πουλάει» δεν είναι πάντα η πιο σημαντική. Αποφασίζουν για ποια θέματα θα μιλάμε, και πόση ώρα. Και η επίδρασή τους εξαρτάται από τον δέκτη: δεν είσαι άγραφος πίνακας (tabula rasa). Κάθε δέκτης αποκωδικοποιεί τα μηνύματα με τις δικές του εμπειρίες, και έχει επιλογή.
Τα κοινωνικά δίκτυα άλλαξαν το παιχνίδι. Ο καθένας μπορεί να γίνει πομπός, και ο αλγόριθμος δείχνει σε καθέναν ό,τι τον κρατά περισσότερο στην οθόνη, συχνά ό,τι τον θυμώνει ή επιβεβαιώνει όσα ήδη πιστεύει. Εκεί ανθίζουν οι παραποιημένες ειδήσεις (fake news): ψεύτικες ή παραμορφωμένες πληροφορίες που μοιάζουν με ειδήσεις. Κάποιες γράφονται για κέρδος από κλικ, κάποιες για να επηρεάσουν εκλογές, κάποιες από λάθος. Όλες βλάπτουν το ίδιο πράγμα: την κοινή βάση γεγονότων πάνω στην οποία διαφωνούν οι πολίτες μιας δημοκρατίας.
Παράδειγμα 1
Στο κινητό σου φτάνει βίντεο με λεζάντα: «Κλείνουν όλα τα σχολεία της χώρας από Δευτέρα για έναν μήνα!» Πώς το ελέγχεις πριν το στείλεις στην ομάδα της τάξης;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποιος το λέει; Ψάξε την πηγή. Ένας ανώνυμος λογαριασμός δεν είναι πηγή. Μια τέτοια απόφαση θα την ανακοίνωνε το Υπουργείο Παιδείας, άρα κοίτα τον επίσημο ιστότοπό του.
Το λένε κι άλλοι; Ψάξε τη φράση σε δύο-τρία γνωστά ειδησεογραφικά μέσα. Αν κάτι τόσο μεγάλο ήταν αληθινό, θα ήταν παντού.
Πότε και πού; Δες την ημερομηνία του βίντεο. Πολλές «ειδήσεις» είναι παλιές, π.χ. από την πανδημία του 2020, ή από άλλη χώρα.
Τι θέλει από σένα; Ο τίτλος με κεφαλαία και το «από Δευτέρα» θέλουν να αντιδράσεις αμέσως. Η βιασύνη είναι καμπανάκι.
Το συμπέρασμα. Αν δεν βρεις επιβεβαίωση, δεν το μοιράζεσαι. Αν θες, γράφεις στην ομάδα ότι δεν επιβεβαιώνεται. Ο έλεγχος δεν είναι δουλειά μόνο των δημοσιογράφων: σε ένα δίκτυο, κάθε χρήστης είναι και πομπός.
Τα πολιτικά κόμματα
Τα πολιτικά κόμματα είναι ενώσεις πολιτών που θέλουν να επηρεάσουν, και κυρίως να κερδίσουν, την εξουσία, για να εφαρμόσουν το πρόγραμμά τους. Είναι απαραίτητοι θεσμοί της δημοκρατίας: μέσα από αυτά οι διαφορετικές ιδέες για την οικονομία, την κοινωνία και την πολιτεία γίνονται επιλογές στην κάλπη. Γι' αυτό η κατάργηση των κομμάτων είναι, στην πράξη, κατάργηση της ίδιας της δημοκρατίας. Το Σύνταγμα ορίζει:
Οι Έλληνες πολίτες που έχουν το εκλογικό δικαίωμα μπορούν ελεύθερα να ιδρύουν πολιτικά κόμματα και να μετέχουν σ' αυτά, που η οργάνωση και η δράση τους οφείλει να εξυπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος.
Σύνταγμα, άρθρο 29 παρ. 1
Τα κόμματα μπορούν να είναι πολιτικό σχολείο: εκεί μαθαίνεις να συζητάς, να πείθεις, να συναποφασίζεις, να χάνεις μια ψηφοφορία και να συνεχίζεις. Στην πράξη όμως λίγοι πολίτες γίνονται μέλη, και κάποιοι γίνονται μέλη περιμένοντας ένα αντάλλαγμα, όπως είδες στην ενότητα για τις πελατειακές σχέσεις.
Οι μαθητικές κοινότητες
Το σχολείο είναι ο πρώτος χώρος όπου ζεις τη δημοκρατία ως τρόπο ζωής και όχι ως μάθημα. Κάθε τμήμα εκλέγει το πενταμελές του συμβούλιο και όλο το σχολείο το δεκαπενταμελές, που εκπροσωπεί τους μαθητές, οργανώνει δραστηριότητες και μιλά με τον σύλλογο διδασκόντων και τους γονείς. Η ιδέα είναι παλιά: ο παιδαγωγός Αλέξανδρος Δελμούζος εφάρμοσε σχολικές κοινότητες ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα.
Σκοπός των μαθητικών κοινοτήτων είναι η μαθητεία στη δημοκρατία: να βάζεις κανόνες και να τους τηρείς, να εκλέγεις και να εκλέγεσαι, να πείθεις με επιχειρήματα και όχι με συνθήματα, να αναλαμβάνεις ευθύνη. Πολλές φορές λειτουργούν τυπικά, με εκλογές που κανείς δεν παίρνει στα σοβαρά. Το αν θα είναι κάτι παραπάνω εξαρτάται από όλους: από τους εκπαιδευτικούς, από την πολιτεία, και πρώτα από τους ίδιους τους μαθητές.
Ο κοινωνικός έλεγχος
Καμία κοινωνία δεν υπάρχει χωρίς κανόνες, και ο κοινωνικός έλεγχος φροντίζει να τηρούνται. Λειτουργεί μαζί με την κοινωνικοποίηση: εκείνη σου μαθαίνει τι επιτρέπεται, αυτός φροντίζει να το κάνεις. Οι φορείς κοινωνικοποίησης είναι συνήθως και φορείς ελέγχου, όχι όμως με την ίδια δύναμη: η οικογένεια μπορεί να επιβάλει κυρώσεις, τα ΜΜΕ επηρεάζουν, αλλά δεν τιμωρούν.
| Διάκριση | Ο ένας πόλος | Ο άλλος πόλος |
|---|---|---|
| Πότε; | προληπτικός: πριν από την παράβαση, π.χ. ο νόμος που απαγορεύει τη φθορά ξένης περιουσίας | κατασταλτικός: μετά την παράβαση, π.χ. η ποινή που επιβάλλεται |
| Πώς; | με επιβραβεύσεις: έπαινος, επιδοκιμασία | με κυρώσεις: ψόγος, πρόστιμο, ποινή |
Και τα τρία είδη του:
- Άτυπος: με βάση ήθη, παραδόσεις, άγραφους κανόνες. Ένα βλέμμα, ένα κουτσομπολιό, η απειλή να σε αφήσει η παρέα. Ισχυρός στις μικρές ομάδες και στο χωριό, και συχνά πιο αποτελεσματικός από τον νόμο.
- Τυπικός: με βάση γραπτούς κανόνες, νόμους και κανονισμούς, από το κράτος, το σχολείο, έναν σύλλογο. Κυριαρχεί στις μεγάλες, απρόσωπες κοινωνίες.
- Αυτοέλεγχος: ο έλεγχος που ασκείς εσύ στον εαυτό σου, είτε γιατί θεωρείς τον κανόνα σωστό είτε γιατί φοβάσαι την κύρωση. Όσο περισσότερο έχεις εσωτερικεύσει έναν κανόνα, τόσο λιγότερο χρειάζεται ο εξωτερικός έλεγχος.
Η κοινωνία δεν περιμένει από όλους την ίδια συμπεριφορά· επιτρέπει τη διαφορετική, μέσα σε όρια. Αυτό που βγαίνει έξω από τα όρια λέγεται παρεκκλίνουσα συμπεριφορά, και δεν το ορίζει η πράξη η ίδια, αλλά η αντίδραση του κοινωνικού συνόλου. Γι' αυτό κάτι που ήταν παρέκκλιση πριν από μερικές δεκαετίες μπορεί σήμερα να είναι αποδεκτό, και κάτι που επιτρέπεται σε έναν καλλιτέχνη να μην επιτρέπεται σε έναν δικαστή στην έδρα.
Ως πού πρέπει να φτάνει ο έλεγχος; Το 1859 ο Άγγλος φιλόσοφος Τζον Στιούαρτ Μιλ προειδοποίησε ότι ο κίνδυνος δεν έρχεται μόνο από το κράτος. Σε δική μας μετάφραση:
Δεν αρκεί λοιπόν η προστασία από την τυραννία του άρχοντα. Χρειάζεται προστασία και από την τυραννία της κυρίαρχης γνώμης και του κυρίαρχου αισθήματος: από την τάση της κοινωνίας να επιβάλλει, με μέσα άλλα από τις ποινές του νόμου, τις δικές της ιδέες και συνήθειες ως κανόνες συμπεριφοράς σε όσους διαφωνούν μαζί της.
Τζον Στιούαρτ Μιλ, Περί ελευθερίας (1859), κεφάλαιο 1
Παράδειγμα 2
Το δεκαπενταμελές θέλει να προτείνει έναν κανόνα: «Τα κινητά μένουν κλειστά στα διαλείμματα». Πώς το κάνει δημοκρατικά, και τι είδους κοινωνικός έλεγχος θα είναι;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η συζήτηση. Πριν από κάθε απόφαση, οι εκπρόσωποι μαζεύουν τις απόψεις των τμημάτων μέσα από τα πενταμελή, ή σε γενική συνέλευση. Ακούγονται και όσοι διαφωνούν: «χρειάζομαι το κινητό για να μιλήσω με τους γονείς μου».
Τα επιχειρήματα. Υπέρ: περισσότερη κουβέντα πρόσωπο με πρόσωπο, λιγότερο κρυφό τράβηγμα βίντεο. Κατά: ανάγκες επικοινωνίας, εμπιστοσύνη στους μαθητές. Μπορεί να βγει και συμβιβασμός, π.χ. εξαίρεση για τηλεφωνήματα.
Η απόφαση. Η πρόταση ψηφίζεται και πηγαίνει στον σύλλογο διδασκόντων, που έχει την ευθύνη του κανονισμού του σχολείου. Οι μαθητές δεν αποφασίζουν μόνοι τους, αλλά έχουν λόγο.
Το είδος του ελέγχου. Αν γραφτεί στον κανονισμό, ο έλεγχος είναι τυπικός και προληπτικός, με κυρώσεις για όποιον τον παραβαίνει. Αν οι μαθητές τον δεχτούν επειδή τον συζήτησαν, θα λειτουργήσει κυρίως ως αυτοέλεγχος: ο κανόνας έγινε δικός τους.
Το συμπέρασμα. Ένας κανόνας που φτιάχτηκε με συμμετοχή χρειάζεται λιγότερη αστυνόμευση. Αυτή είναι και η μαθητεία στη δημοκρατία.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια ανεξάρτητη αρχή ασκεί, κατά το άρθρο 15 του Συντάγματος, τον έλεγχο του κράτους στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση;
Τα κατάφερες;
- Να ορίζεις την κοινωνικοποίηση και την πολιτική κοινωνικοποίηση, και να ξεχωρίζεις την πολιτικοποίηση από την κομματικοποίηση.
- Να εξηγείς τον ρόλο των ΜΜΕ ως «τέταρτης εξουσίας» και να ελέγχεις μια είδηση για παραπληροφόρηση με συγκεκριμένα βήματα.
- Να περιγράφεις τη θέση των πολιτικών κομμάτων και των μαθητικών κοινοτήτων στην πολιτική κοινωνικοποίηση, με το άρθρο 29 του Συντάγματος.
- Να διακρίνεις τον άτυπο, τον τυπικό κοινωνικό έλεγχο και τον αυτοέλεγχο, τον προληπτικό από τον κατασταλτικό, και να κρίνεις με τον Μιλ τα όρια του ελέγχου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.