Ο ενεργός πολίτης: φορολογική συνείδηση, ευαισθησία, εθελοντισμός
Γιατί πληρώνουμε φόρους, τι σημαίνει κοινωνική ευαισθησία, και η εθελοντική δράση.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τους άμεσους από τους έμμεσους φόρους και να εξηγείς, με στοιχεία της Eurostat, πώς φορολογείται η Ελλάδα σε σχέση με την ΕΕ.
- Να εξηγείς γιατί η φοροδιαφυγή είναι πράξη αντικοινωνική και τι χτίζει ή γκρεμίζει τη φορολογική συνείδηση.
- Να ομαδοποιείς τα δικαιώματα της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού και να γνωρίζεις τις αρχές της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία.
- Να ορίζεις τον εθελοντισμό, να τον ξεχωρίζεις από την απλήρωτη εργασία με κριτήρια, και να κρίνεις πότε συμπληρώνει και πότε υποκαθιστά το κράτος.
Ελεύθερος, υπεύθυνος, ενεργός
Πολίτης δεν είσαι μόνο τη μέρα των εκλογών. Είσαι όταν ζητάς απόδειξη στο περίπτερο, όταν προσέχεις αν η ράμπα του σχολείου χωράει αναπηρικό αμαξίδιο, όταν δίνεις ένα Σάββατο σε έναν καθαρισμό ακτής. Ο ενεργός πολίτης ξέρει ότι τα δικαιώματά του κοστίζουν και ότι κάποιος τα πληρώνει· και ότι μια κοινωνία κρίνεται από το πώς φέρεται σε όσους έχουν λιγότερη δύναμη.
Σε αυτή την ενότητα τρία πεδία όπου φαίνεται αυτή η στάση: οι φόροι, η κοινωνική ευαισθησία για τα παιδιά και τα άτομα με αναπηρία, και ο εθελοντισμός.
Φόροι: ποιος πληρώνει τι
Φόρος είναι το ποσό που ο νόμος υποχρεώνει πολίτες και επιχειρήσεις να πληρώνουν στο κράτος για το εισόδημα, την περιουσία ή την κατανάλωσή τους, χωρίς συγκεκριμένο αντάλλαγμα. Με αυτά τα χρήματα λειτουργούν σχολεία, νοσοκομεία, δρόμοι, δικαστήρια. Το Σύνταγμα (άρθρο 4 παρ. 5) ορίζει ότι οι πολίτες συνεισφέρουν στα δημόσια βάρη ανάλογα με τις δυνάμεις τους.
Οι φόροι χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες:
| Είδος | Τι φορολογεί | Παραδείγματα | Ποιος τον νιώθει |
|---|---|---|---|
| Άμεσοι | εισόδημα και περιουσία | φόρος εισοδήματος, φόρος ακινήτων, φόρος κληρονομιάς | ανάλογα με το πόσα έχει ή κερδίζει ο καθένας |
| Έμμεσοι | την κατανάλωση | ΦΠΑ, φόροι στα καύσιμα, στον καπνό | όλοι το ίδιο, στην τιμή του προϊόντος |
Ο ΦΠΑ είναι μέσα σε σχεδόν κάθε τιμή που πληρώνεις: στο σουβλάκι, στο εισιτήριο του σινεμά, στο κινητό. Ένας έμμεσος φόρος δεν ρωτάει πόσα βγάζεις· ο άνεργος και ο εκατομμυριούχος πληρώνουν τον ίδιο ΦΠΑ στο ίδιο ψωμί. Γι' αυτό λέμε ότι οι έμμεσοι φόροι βαραίνουν αναλογικά περισσότερο τα φτωχότερα νοικοκυριά, που ξοδεύουν σχεδόν όλο τους το εισόδημα. Ο φόρος εισοδήματος, αντίθετα, είναι κλιμακωτός: όσο ανεβαίνει το εισόδημα, τόσο μεγαλύτερο ποσοστό του πληρώνεις.
| Έσοδα του κράτους το 2024, % του ΑΕΠ | Ελλάδα | ΕΕ (μέσος όρος) |
|---|---|---|
| Έμμεσοι φόροι (στην παραγωγή και στην κατανάλωση) | 17,1 | 12,9 |
| εκ των οποίων ΦΠΑ | 9,0 | 7,1 |
| Άμεσοι φόροι (στο εισόδημα και στον πλούτο) | 11,1 | 13,2 |
| Κοινωνικές εισφορές | 13,3 | 14,0 |
Πηγή: Eurostat, gov_10a_taxag, στοιχεία 2024.
Η Ελλάδα δεν εισπράττει συνολικά λιγότερα από τον μέσο όρο της ΕΕ· εισπράττει όμως περισσότερα από την κατανάλωση και λιγότερα από το εισόδημα. Ένας λόγος είναι ότι το εισόδημα κρύβεται πιο εύκολα από μια αγορά.
Φοροδιαφυγή
Φοροδιαφυγή είναι η παράνομη αποφυγή ενός φόρου που οφείλεις. Γίνεται με πολλούς τρόπους:
- απόκρυψη εισοδήματος: η δουλειά «χωρίς απόδειξη», το μαγαζί που δεν κόβει απόδειξη,
- πλαστές δαπάνες: τιμολόγια για αγορές που δεν έγιναν, ώστε το κέρδος να φαίνεται μικρότερο,
- εταιρείες-βιτρίνα σε φορολογικούς παραδείσους, χώρες με ελάχιστη φορολογία και μυστικότητα για τους καταθέτες (οι λεγόμενες offshore).
Τους μισθούς και τις συντάξεις τα βλέπει η εφορία πριν φτάσουν στον δικαιούχο· ο φόρος κρατιέται στην πηγή. Τα κέρδη από μια επιχείρηση ή από ένα ελεύθερο επάγγελμα τα βλέπει μόνο αν δηλωθούν. Όταν λοιπόν κάποιοι φοροδιαφεύγουν, το βάρος δεν εξαφανίζεται: μένει σε όσους δεν μπορούν να κρυφτούν, ή γίνεται λιγότερα νοσοκομεία και σχολεία. Γι' αυτό η φοροδιαφυγή λέγεται πράξη αντικοινωνική, και όταν αφορά μεγάλα ποσά είναι ποινικό αδίκημα.
Φορολογική συνείδηση είναι η πεποίθηση ότι πληρώνω τον φόρο μου επειδή αυτό είναι δίκαιο, όχι μόνο επειδή φοβάμαι τον έλεγχο. Δεν τη φτιάχνουν μόνο τα κηρύγματα. Τη χτίζουν:
- ένα σύστημα που φαίνεται δίκαιο: όλοι πληρώνουν, ανάλογα με τις δυνάμεις τους,
- η διαφάνεια: ο πολίτης βλέπει πού πάνε τα χρήματά του,
- ο έλεγχος που πιάνει όσους κλέβουν, ώστε ο έντιμος να μη νιώθει κορόιδο.
Τη γκρεμίζουν η διαφθορά και τα σκάνδαλα: όταν ο πολίτης πιστεύει ότι τα λεφτά του χάνονται, ή ότι «οι μεγάλοι» δεν πληρώνουν, σκέφτεται «γιατί εγώ;». Τα τελευταία χρόνια οι ηλεκτρονικές πληρωμές και η σύνδεση των ταμειακών με την ΑΑΔΕ (Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων) κάνουν πιο δύσκολη την απόκρυψη.
Παράδειγμα 1
Ένα σουβλάκι χωρίς απόδειξη: ποιος χάνει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η κατάσταση. Ο ιδιοκτήτης ενός μαγαζιού λέει: «Αν δεν θες απόδειξη, σου το κάνω ένα ευρώ φθηνότερα». Φαίνεται ότι κερδίζετε και οι δύο. Ας ακολουθήσουμε τα χρήματα.
Τι χάνεται. Ο ΦΠΑ που περιέχει η τιμή δεν φτάνει ποτέ στο κράτος. Και επειδή η πώληση δεν καταγράφεται, το μαγαζί δηλώνει μικρότερο τζίρο και πληρώνει λιγότερο φόρο εισοδήματος. Το ένα ευρώ που κέρδισες είναι ένα μικρό μέρος από όσα χάθηκαν.
Πού ξαναβγαίνει το κενό. Το κράτος χρειάζεται τα ίδια χρήματα για το σχολείο σου. Αν δεν τα βρει, ή κόβει υπηρεσίες ή ανεβάζει τους φόρους που δεν κρύβονται: τον ΦΠΑ για όλους και τον φόρο στους μισθούς.
Το συμπέρασμα. Χάνουν όσοι πληρώνουν κανονικά, και χάνει και ο έντιμος ανταγωνιστής του μαγαζιού, που κόβει απόδειξη και φαίνεται «ακριβότερος». Η απόδειξη δεν είναι γραφειοκρατία· είναι ο τρόπος να μοιράζεται το βάρος δίκαια.
Κοινωνική ευαισθησία: τα δικαιώματα του παιδιού
Η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού του ΟΗΕ υιοθετήθηκε το 1989 και είναι η πρώτη παγκόσμια δεσμευτική συμφωνία για τα παιδιά. Η Ελλάδα την κύρωσε το 1992 και έχει ισχύ νόμου. Παιδί, για τη Σύμβαση, είναι κάθε άνθρωπος κάτω από 18 ετών, και τα δικαιώματα ισχύουν για όλα τα παιδιά χωρίς καμία διάκριση: φύλου, θρησκείας, καταγωγής, αναπηρίας, ή του τι κάνουν οι γονείς τους.
Τα 54 άρθρα της χωρίζονται συνήθως σε τέσσερις ομάδες δικαιωμάτων: επιβίωσης (ζωή, τροφή, στέγη, υγεία), προστασίας (από βία, εκμετάλλευση, παιδική εργασία, πόλεμο), ανάπτυξης (εκπαίδευση, παιχνίδι, πληροφόρηση, ελευθερία σκέψης) και συμμετοχής (να λες τη γνώμη σου και να ακούγεται, να συμμετέχεις σε ομάδες).
Αν ένα παιδί νιώθει ότι τα δικαιώματά του παραβιάζονται, μπορεί να απευθυνθεί στον Συνήγορο του Παιδιού, που είναι τμήμα του Συνηγόρου του Πολίτη, μιας ανεξάρτητης αρχής. Για άμεση βοήθεια υπάρχει η γραμμή 1056 («Το Χαμόγελο του Παιδιού») και η ευρωπαϊκή γραμμή για παιδιά και εφήβους 116 111.
Κοινωνική ευαισθησία: τα άτομα με αναπηρία
Η Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (2006, κύρωση από την Ελλάδα το 2012) άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε την αναπηρία. Δεν τη βλέπει ως «πρόβλημα του ατόμου» που χρειάζεται λύπηση, αλλά ως αποτέλεσμα της συνάντησης ενός ανθρώπου με εμπόδια: σκαλιά χωρίς ράμπα, ιστοσελίδες που δεν διαβάζονται από αναγνώστη οθόνης, προκαταλήψεις. Αν αφαιρέσεις το εμπόδιο, ο άνθρωπος συμμετέχει.
Οι αρχές της Σύμβασης (άρθρο 3) περιλαμβάνουν τον σεβασμό της αξιοπρέπειας και της αυτονομίας, τη μη διάκριση, την πλήρη συμμετοχή στην κοινωνία, την ισότητα ευκαιριών και την προσβασιμότητα. Στην Ελλάδα η ειδική αγωγή είναι μέρος του δημόσιου σχολείου, και η Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρία (ΕΣΑμεΑ) εκπροσωπεί το αναπηρικό κίνημα. Ο ΟΗΕ τιμά την 3η Δεκεμβρίου ως Διεθνή Ημέρα Ατόμων με Αναπηρία.
Εθελοντισμός
Εθελοντισμός είναι η προσφορά χρόνου και εργασίας στο κοινωνικό σύνολο, ελεύθερα και χωρίς αμοιβή. Πιάνει τεράστιο φάσμα: την αιμοδοσία, τον καθαρισμό μιας ακτής, τη δασοπροστασία το καλοκαίρι, τα μαθήματα ελληνικών σε παιδιά προσφύγων, τους γιατρούς που δουλεύουν δωρεάν σε ιατρεία για όσους δεν έχουν ασφάλιση, οργανώσεις όπως οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα ή τα Παιδικά Χωριά SOS.
Η εθελοντική αιμοδοσία είναι η πιο γνωστή μορφή: το αίμα δεν φτιάχνεται σε εργοστάσιο, και ο καθένας μπορεί κάποια μέρα να το χρειαστεί. Πολλές μορφές εθελοντισμού είναι επίσης ενεργή συμμετοχή στα κοινά: όταν μια γειτονιά φτιάχνει μόνη της ένα πάρκο, θυμίζει και στον δήμο τις ευθύνες του.
Στην Ελλάδα ο οργανωμένος εθελοντισμός είναι λιγότερο διαδεδομένος από ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη. Σύμφωνα με τη Eurostat, το 2022 το 7,4% των ανθρώπων 16 ετών και πάνω συμμετείχε σε οργανωμένες εθελοντικές δράσεις, όταν ο μέσος όρος της ΕΕ ήταν 12,3%. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι Έλληνες δεν βοηθούν· πολλή βοήθεια δίνεται άτυπα, στην οικογένεια και στη γειτονιά, και δεν μετριέται εύκολα.
Ο εθελοντισμός έχει και επικριτές. Όταν μια μεγάλη διοργάνωση με κέρδη ζητά εθελοντές για δουλειές που θα μπορούσε να πληρώσει, ο εθελοντής γίνεται «δωρεάν εργατικό χέρι» και χάνονται θέσεις εργασίας. Και όταν οι εθελοντές καλύπτουν μόνιμα ό,τι οφείλει να κάνει το κράτος, το κράτος μπορεί να αποσυρθεί. Μερικά κριτήρια για να ξεχωρίσεις τον γνήσιο εθελοντισμό:
- Ποιος κερδίζει; Ο σκοπός είναι κοινωφελής ή φέρνει κέρδος σε κάποιον;
- Παίρνει τη θέση μιας δουλειάς που κανονικά πληρώνεται;
- Θα μπορούσαν οι αποδέκτες να πληρώσουν την υπηρεσία;
- Είναι ελεύθερη επιλογή ή πίεση και αντάλλαγμα, π.χ. «μόρια» για μια θέση;
Παράδειγμα 2
Εθελοντισμός ή δωρεάν εργασία; Δύο αγγελίες
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οι αγγελίες (φανταστικές). Α: «Ο σύλλογος της γειτονιάς ζητά εθελοντές για να μοιράσουν τρόφιμα σε άπορες οικογένειες κάθε Σάββατο». Β: «Μεγάλη εταιρεία συναυλιών ζητά εθελοντές για ταμείο, φύλαξη και καθαριότητα στο τριήμερο φεστιβάλ της. Δωρεάν είσοδος για όσους δουλέψουν».
Ποιος κερδίζει. Στην Α κερδίζουν άνθρωποι που έχουν ανάγκη, και ο σύλλογος δεν βγάζει κέρδος. Στη Β κερδίζει μια επιχείρηση που πουλά εισιτήρια.
Θέσεις εργασίας. Το ταμείο, η φύλαξη και η καθαριότητα σε μια εμπορική συναυλία είναι κανονικές δουλειές, με μισθό και ασφάλιση. Η Β τις αντικαθιστά με δωρεάν χέρια. Η Α δεν παίρνει τη θέση κανενός.
Το συμπέρασμα. Η Α είναι γνήσιος εθελοντισμός. Η Β μοιάζει περισσότερο με απλήρωτη εργασία με άλλο όνομα: το «αντάλλαγμα» της δωρεάν εισόδου το επιβεβαιώνει. Η ίδια λέξη, «εθελοντής», μπορεί να κρύβει δύο πολύ διαφορετικά πράγματα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Μέχρι ποια ηλικία θεωρείται κάποιος παιδί σύμφωνα με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τους άμεσους από τους έμμεσους φόρους και να εξηγείς, με στοιχεία της Eurostat, πώς φορολογείται η Ελλάδα σε σχέση με την ΕΕ.
- Να εξηγείς γιατί η φοροδιαφυγή είναι πράξη αντικοινωνική και τι χτίζει ή γκρεμίζει τη φορολογική συνείδηση.
- Να ομαδοποιείς τα δικαιώματα της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού και να γνωρίζεις τις αρχές της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία.
- Να ορίζεις τον εθελοντισμό, να τον ξεχωρίζεις από την απλήρωτη εργασία με κριτήρια, και να κρίνεις πότε συμπληρώνει και πότε υποκαθιστά το κράτος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.