Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αναπαραγωγικό σύστημα

Δομή και λειτουργία στον άνδρα και τη γυναίκα, ο κύκλος και οι ορμόνες του.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τη δομή και τη λειτουργία του ανδρικού και του γυναικείου αναπαραγωγικού συστήματος.
  2. Να συγκρίνεις τη δομή του σπερματοζωαρίου και του ωαρίου και να τη συνδέεις με τον ρόλο του καθενός.
  3. Να εξηγείς τον ρόλο της τεστοστερόνης και των οιστρογόνων στα πρωτογενή και δευτερογενή χαρακτηριστικά του φύλου.
  4. Να περιγράφεις τα γεγονότα του έμμηνου κύκλου.

Δύο όργανα, δύο δουλειές

Οι όρχεις και οι ωοθήκες, οι γονάδες, είναι από τα λίγα όργανα που ανήκουν σε δύο συστήματα ταυτόχρονα. Είναι μέρος του αναπαραγωγικού συστήματος, γιατί φτιάχνουν τους γαμέτες. Και είναι ενδοκρινείς αδένες, γιατί εκκρίνουν στο αίμα τις ορμόνες του φύλου. Τις δύο δουλειές τις κάνουν διαφορετικά κύτταρα του ίδιου οργάνου, και αυτό, όπως θα δεις στα παραδείγματα, έχει πρακτικές συνέπειες.

Το ανδρικό αναπαραγωγικό σύστημα

ΌργανοΔομή και λειτουργία
ΌρχειςΔύο, μέσα στο όσχεο, έξω από την κοιλιακή κοιλότητα. Περιέχουν πολλά λεπτά, περιελιγμένα σπερματικά σωληνάρια, στα τοιχώματα των οποίων παράγονται τα σπερματοζωάρια. Ανάμεσα στα σωληνάρια βρίσκονται τα διάμεσα κύτταρα, που εκκρίνουν τεστοστερόνη στο αίμα.
ΕπιδιδυμίδεςΣωληνάρια πάνω σε κάθε όρχι, όπου τα σπερματοζωάρια ωριμάζουν, αποκτούν κινητικότητα και αποθηκεύονται.
Σπερματικοί πόροιΑγωγοί που μεταφέρουν τα σπερματοζωάρια από τις επιδιδυμίδες προς την ουρήθρα.
Σπερματοδόχοι κύστεις, προστάτης, βολβουρηθραίοι αδένεςΕξωκρινείς αδένες. Τα υγρά τους, μαζί με τα σπερματοζωάρια, αποτελούν το σπέρμα: δίνουν ενέργεια στα σπερματοζωάρια και ένα κατάλληλο υγρό περιβάλλον για να κινηθούν.
ΟυρήθραΚοινός αγωγός για τα ούρα και το σπέρμα, που περνά μέσα από το πέος.
ΠέοςΤο όργανο της συνουσίας.

Οι όρχεις βρίσκονται έξω από την κοιλία επειδή η παραγωγή σπερματοζωαρίων γίνεται καλύτερα σε θερμοκρασία λίγο χαμηλότερη από τους 37 °C του εσωτερικού του σώματος. Από την εφηβεία και μετά, η παραγωγή είναι συνεχής.

Το γυναικείο αναπαραγωγικό σύστημα

ΌργανοΔομή και λειτουργία
ΩοθήκεςΔύο, στην κοιλότητα της λεκάνης. Περιέχουν ωοθυλάκια: το καθένα είναι ένα ανώριμο ωάριο περιτριγυρισμένο από κύτταρα που το τρέφουν. Παράγουν τα ωάρια και τις ορμόνες οιστρογόνα και προγεστερόνη.
Ωαγωγοί (σάλπιγγες)Δύο αγωγοί από τις ωοθήκες ως τη μήτρα. Η ανοιχτή άκρη τους, με προεκβολές σαν κρόσσια, «πιάνει» το ωάριο. Κροσσοί και συσπάσεις του τοιχώματος το προωθούν προς τη μήτρα. Εδώ γίνεται φυσιολογικά η γονιμοποίηση.
ΜήτραΚοίλο όργανο με παχύ τοίχωμα από λείο μυ, το μυομήτριο. Την εσωτερική επιφάνεια επενδύει το ενδομήτριο, που κάθε μήνα παχαίνει για να δεχτεί ένα έμβρυο. Το κατώτερο στενό τμήμα της είναι ο τράχηλος.
ΚόλποςΜυώδης αγωγός από τον τράχηλο ως το εξωτερικό του σώματος. Δέχεται το σπέρμα, και από αυτόν γίνεται ο τοκετός και η έμμηνος ρύση.
ΑιδοίοΤα εξωτερικά γεννητικά όργανα.

Μια διαφορά με μεγάλη σημασία: ενώ ο άνδρας παράγει σπερματοζωάρια συνεχώς, η γυναίκα γεννιέται με όλα τα ανώριμα ωάρια που θα έχει, και από την εφηβεία ως την εμμηνόπαυση συνήθως ένα ωριμάζει σε κάθε κύκλο.

Οι γαμέτες

Ο ανδρικός και ο γυναικείος γαμέτης έχουν το ίδιο γενετικό φορτίο, 23 χρωμοσώματα ο καθένας, αλλά τελείως διαφορετική μορφή. Η διαφορά είναι καταμερισμός εργασίας: ο ένας γαμέτης κινείται, ο άλλος εφοδιάζει.

Το σπερματοζωάριο είναι από τα μικρότερα κύτταρα του σώματος και έχει τρία μέρη:

  • Κεφαλή: ο πυρήνας με το γενετικό υλικό, και στο μπροστινό άκρο το ακρόσωμα, μια κυστίδα με ένζυμα που διασπούν τα περιβλήματα του ωαρίου.
  • Ενδιάμεσο τμήμα: πολλά μιτοχόνδρια, που παράγουν την ενέργεια για την κίνηση.
  • Ουρά: ένα μαστίγιο που κινείται και προωθεί το κύτταρο.

Το ωάριο είναι από τα μεγαλύτερα κύτταρα του σώματος, με διάμετρο περίπου 0,1 mm. Είναι σφαιρικό και ακίνητο. Το άφθονο κυτταρόπλασμά του έχει θρεπτικές ουσίες και οργανίδια, που θα χρειαστεί το ζυγωτό στις πρώτες ημέρες. Περιβάλλεται από ένα διαφανές γλυκοπρωτεϊνικό περίβλημα και από ένα στρώμα κυττάρων του ωοθυλακίου.

Σπερματοζωάριο, ωάριο ή και τα δύο;

Βάλε κάθε χαρακτηριστικό στον γαμέτη που το έχει. Ορισμένα ισχύουν και για τους δύο.

Ποιος γαμέτης;

Παράγεται στις γονάδες

0 από 9
Ασπρόμαυρη εικόνα ηλεκτρονικού μικροσκοπίου: πολλά μικρά σώματα με στρογγυλό κεφάλι και μακριά λεπτή ουρά, μπλεγμένα μεταξύ τους.
Ανθρώπινα σπερματοζωάρια στο ηλεκτρονικό μικροσκόπιο. Ξεχωρίζουν η κεφαλή, με τον πυρήνα και το ακρόσωμα, και η μακριά ουρά. Το ενδιάμεσο τμήμα με τα μιτοχόνδρια είναι η λίγο παχύτερη περιοχή ακριβώς πίσω από την κεφαλή.Φωτογραφία: Enver Kerem Dirican · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Οι ορμόνες του φύλου

Τα χαρακτηριστικά του φύλου χωρίζονται σε δύο ομάδες:

  • Πρωτογενή είναι τα ίδια τα αναπαραγωγικά όργανα: γονάδες, αγωγοί, αδένες, εξωτερικά γεννητικά όργανα.
  • Δευτερογενή είναι τα χαρακτηριστικά που εμφανίζονται κυρίως στην εφηβεία και διαφέρουν ανάμεσα στα δύο φύλα, χωρίς να είναι όργανα αναπαραγωγής.

Την εφηβεία την ξεκινούν ο υποθάλαμος και η υπόφυση, που διεγείρουν τις γονάδες να αυξήσουν την έκκριση των ορμονών τους.

Τεστοστερόνη, από τα διάμεσα κύτταρα των όρχεων. Είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη και τη λειτουργία των ανδρικών αναπαραγωγικών οργάνων και για την παραγωγή σπερματοζωαρίων. Ευθύνεται για τα δευτερογενή χαρακτηριστικά του άνδρα: βάθεμα της φωνής από την ανάπτυξη του λάρυγγα, τρίχωμα στο πρόσωπο και στο σώμα, αύξηση της μυϊκής μάζας και της πυκνότητας των οστών, φάρδεμα των ώμων.

Οιστρογόνα, από τις ωοθήκες. Είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη και τη λειτουργία των γυναικείων αναπαραγωγικών οργάνων και για την ανάπτυξη του ενδομητρίου σε κάθε κύκλο. Ευθύνονται για τα δευτερογενή χαρακτηριστικά της γυναίκας: ανάπτυξη των μαστών, φάρδεμα της λεκάνης, χαρακτηριστική κατανομή του λίπους στο σώμα. Η προγεστερόνη, επίσης από τις ωοθήκες, διατηρεί το ενδομήτριο έτοιμο να δεχτεί έμβρυο.

Ο έμμηνος κύκλος

Από την ωρίμανση ενός ωαρίου μέχρι την ωρίμανση του επόμενου, αν δεν γίνει γονιμοποίηση, συμπληρώνεται ένας κύκλος που ονομάζεται έμμηνος κύκλος. Διαρκεί περίπου 28 ημέρες, αν και από γυναίκα σε γυναίκα και από μήνα σε μήνα διαφέρει. Ως 1η ημέρα του κύκλου θεωρείται η ημέρα έναρξης της έμμηνης ρύσης (περιόδου).

ΗμέρεςΤι συμβαίνει
1η – 5ηΤο ωάριο που δεν γονιμοποιήθηκε αποβάλλεται μαζί με βλέννα, αίμα και κυτταρικά υπολείμματα του ενδομητρίου, μέσω του κόλπου.
6η – 13ηΈνα ωάριο ωριμάζει σε μία από τις δύο ωοθήκες. Το ενδομήτριο γίνεται παχύτερο, ετοιμάζεται να δεχτεί ένα έμβρυο.
14ηΤο ωάριο ελευθερώνεται στη σάλπιγγα: είναι η ωορρηξία. Ξεκινά το ταξίδι του προς τη μήτρα, και μπορεί να γονιμοποιηθεί μόνο όσο βρίσκεται στη σάλπιγγα.
15η – 28ηΑν το ωάριο γονιμοποιηθεί, το ζυγωτό αρχίζει να διαιρείται καθώς κινείται προς τη μήτρα. Αν δεν γονιμοποιηθεί, θα αρχίσει ένας νέος κύκλος.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα σπερματοζωάριο έχει κανονική κεφαλή και ουρά, αλλά δυσλειτουργικά μιτοχόνδρια στο ενδιάμεσο τμήμα. Ένα άλλο κινείται κανονικά, αλλά δεν έχει ακρόσωμα. Γιατί κανένα από τα δύο δεν μπορεί να γονιμοποιήσει ένα ωάριο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Στην επέμβαση της βαζεκτομής κόβονται και δένονται οι δύο σπερματικοί πόροι. Τι αλλάζει στο σπέρμα, και τι συμβαίνει στην τεστοστερόνη και στα δευτερογενή χαρακτηριστικά;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Σε μια γυναίκα αφαιρείται χειρουργικά η μήτρα, ενώ οι ωοθήκες μένουν. Θα συνεχίσει να έχει έμμηνο ρύση; Θα συνεχίσει να έχει ωορρηξία και να παράγει οιστρογόνα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποια κύτταρα των όρχεων εκκρίνουν την τεστοστερόνη;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Σε ποιο όργανο ωριμάζουν και αποθηκεύονται τα σπερματοζωάρια;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τη δομή και τη λειτουργία του ανδρικού και του γυναικείου αναπαραγωγικού συστήματος.
  • Να συγκρίνεις τη δομή του σπερματοζωαρίου και του ωαρίου και να τη συνδέεις με τον ρόλο του καθενός.
  • Να εξηγείς τον ρόλο της τεστοστερόνης και των οιστρογόνων στα πρωτογενή και δευτερογενή χαρακτηριστικά του φύλου.
  • Να περιγράφεις τα γεγονότα του έμμηνου κύκλου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;