Από τη μείωση στη γονιμοποίηση
Πώς οι γαμέτες παίρνουν το μισό γενετικό υλικό, και τι γίνεται όταν συναντηθούν.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί οι γαμέτες έχουν τον μισό αριθμό χρωμοσωμάτων και πώς τον αποκτούν με τη μείωση.
- Να συγκρίνεις τη δημιουργία σπερματοζωαρίων και ωαρίων.
- Να περιγράφεις τη διαδικασία της γονιμοποίησης και να ονομάζεις τον ωαγωγό ως το σημείο όπου γίνεται.
- Να εξηγείς τη δημιουργία του ζυγωτού και τον καθορισμό του φύλου.
Ένα πρόβλημα αριθμητικής
Κάθε σωματικό κύτταρο του ανθρώπου έχει 46 χρωμοσώματα. Αν οι γαμέτες είχαν κι αυτοί 46, το ζυγωτό θα είχε 92, το παιδί του 184, και ο αριθμός θα διπλασιαζόταν σε κάθε γενιά. Αυτό δεν συμβαίνει, γιατί υπάρχει ένας ειδικός τύπος κυτταρικής διαίρεσης που μοιράζει στη μέση τα χρωμοσώματα πριν από τη γονιμοποίηση: η μείωση.
Διπλοειδή και απλοειδή κύτταρα
Τα 46 χρωμοσώματα ενός σωματικού κυττάρου είναι 23 ζεύγη. Σε κάθε ζεύγος, το ένα χρωμόσωμα προήλθε από τη μητέρα και το άλλο από τον πατέρα. Τα δύο χρωμοσώματα ενός ζεύγους λέγονται ομόλογα: έχουν το ίδιο μέγεθος και γονίδια για τα ίδια χαρακτηριστικά.
- Από τα 23 ζεύγη, τα 22 είναι ίδια στους άνδρες και στις γυναίκες: είναι τα αυτοσωμικά χρωμοσώματα.
- Το 23ο ζεύγος είναι τα φυλετικά χρωμοσώματα: XX στη γυναίκα, XY στον άνδρα.
Ένα κύτταρο με ζεύγη ομόλογων χρωμοσωμάτων λέγεται διπλοειδές (). Ένα κύτταρο με ένα μόνο χρωμόσωμα από κάθε ζεύγος λέγεται απλοειδές (). Οι γαμέτες είναι απλοειδείς.
Η μείωση σε αδρές γραμμές
Η μείωση γίνεται μόνο στις γονάδες, σε κύτταρα που θα δώσουν γαμέτες. Το DNA διπλασιάζεται μία φορά, και ακολουθούν δύο διαδοχικές διαιρέσεις:
- Στην πρώτη διαίρεση τα ομόλογα χρωμοσώματα κάθε ζεύγους χωρίζονται και πηγαίνουν σε διαφορετικά κύτταρα. Από ένα διπλοειδές κύτταρο προκύπτουν δύο απλοειδή.
- Στη δεύτερη διαίρεση, που μοιάζει με μίτωση, χωρίζονται τα δύο αντίγραφα κάθε χρωμοσώματος.
Αποτέλεσμα: από ένα διπλοειδές κύτταρο, τέσσερα απλοειδή. Επειδή το ποιο χρωμόσωμα κάθε ζεύγους πηγαίνει σε ποιο κύτταρο είναι τυχαίο, κάθε γαμέτης έχει έναν διαφορετικό συνδυασμό από τα χρωμοσώματα του γονέα.
Σπερματοζωάρια και ωάρια
Η μείωση έχει την ίδια λογική και στα δύο φύλα, αλλά πολύ διαφορετικό αποτέλεσμα.
| Σπερματογένεση | Ωογένεση | |
|---|---|---|
| Πού | στα σπερματικά σωληνάρια των όρχεων | στις ωοθήκες |
| Πότε | συνεχώς, από την εφηβεία σε όλη τη ζωή | αρχίζει πριν από τη γέννηση· από την εφηβεία ένα ωάριο ωριμάζει σε κάθε κύκλο, ως την εμμηνόπαυση |
| Από ένα αρχικό κύτταρο | τέσσερα σπερματοζωάρια | ένα ωάριο και μικρά κύτταρα, τα πολικά σωμάτια, που εκφυλίζονται |
Γιατί η ωογένεση «πετάει» τρία από τα τέσσερα κύτταρα; Στις διαιρέσεις της, το κυτταρόπλασμα μοιράζεται άνισα: σχεδόν όλο μένει σε ένα κύτταρο, το ωάριο, και τα πολικά σωμάτια παίρνουν τα χρωμοσώματα που περισσεύουν με ελάχιστο κυτταρόπλασμα. Έτσι ένα κύτταρο συγκεντρώνει όλα τα αποθέματα που θα χρειαστεί το ζυγωτό.
Η γονιμοποίηση
Η γονιμοποίηση είναι η ένωση ενός σπερματοζωαρίου με ένα ωάριο. Φυσιολογικά γίνεται στον ωαγωγό (σάλπιγγα), λίγο μετά την ωορρηξία.
- Με τη συνουσία εκατομμύρια σπερματοζωάρια φτάνουν στον κόλπο. Κολυμπούν μέσα από τον τράχηλο και τη μήτρα προς τους ωαγωγούς. Τα περισσότερα χάνονται στη διαδρομή· μόνο λίγες εκατοντάδες φτάνουν κοντά στο ωάριο.
- Τα σπερματοζωάρια που φτάνουν ελευθερώνουν τα ένζυμα του ακροσώματος, που ανοίγουν δρόμο μέσα από τα κύτταρα και το περίβλημα του ωαρίου.
- Η μεμβράνη ενός σπερματοζωαρίου ενώνεται με τη μεμβράνη του ωαρίου, και ο πυρήνας του μπαίνει στο ωάριο.
- Αμέσως, η μεμβράνη και το περίβλημα του ωαρίου αλλάζουν, ώστε να μην μπορεί να εισέλθει δεύτερο σπερματοζωάριο.
- Ο πυρήνας του σπερματοζωαρίου () και ο πυρήνας του ωαρίου () συντήκονται. Το κύτταρο που προκύπτει είναι το ζυγωτό ().
Το ζυγωτό είναι το πρώτο κύτταρο ενός νέου οργανισμού, με έναν μοναδικό συνδυασμό γονιδίων: τα μισά από τη μητέρα, τα μισά από τον πατέρα, το καθένα από έναν διαφορετικό κάθε φορά γαμέτη. Αρχίζει αμέσως να διαιρείται με μιτώσεις, ενώ κινείται προς τη μήτρα.
Ποιος καθορίζει το φύλο
Όλα τα ωάρια έχουν ένα χρωμόσωμα X, αφού η γυναίκα είναι XX. Από τα σπερματοζωάρια, τα μισά περίπου έχουν X και τα μισά Y, αφού στη μείωση του άνδρα τα X και Y χωρίζονται.
- Ωάριο (X) + σπερματοζωάριο με X → ζυγωτό XX: κορίτσι.
- Ωάριο (X) + σπερματοζωάριο με Y → ζυγωτό XY: αγόρι.
Το φύλο του παιδιού καθορίζεται λοιπόν τη στιγμή της γονιμοποίησης, από το σπερματοζωάριο. Σε κάθε γονιμοποίηση η πιθανότητα είναι περίπου 50% για κάθε φύλο, ανεξάρτητα από το φύλο των προηγούμενων παιδιών.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στους όρχεις ενός άνδρα 500 κύτταρα αρχίζουν μείωση, και στην ωοθήκη μιας γυναίκας 500 κύτταρα ολοκληρώνουν τη δική τους. Πόσοι γαμέτες προκύπτουν σε κάθε περίπτωση, και πόσα χρωμοσώματα έχει ο καθένας;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σπερματογένεση. Κάθε κύτταρο δίνει τέσσερα σπερματοζωάρια:
σπερματοζωάρια, με 23 χρωμοσώματα το καθένα.
Ωογένεση. Κάθε κύτταρο δίνει ένα ωάριο και πολικά σωμάτια, που εκφυλίζονται: 500 ωάρια, με 23 χρωμοσώματα το καθένα.
Γιατί η διαφορά. Τα σπερματοζωάρια χρειάζεται να είναι πολλά, γιατί τα περισσότερα χάνονται στη διαδρομή. Το ωάριο πρέπει να είναι ένα, αλλά εφοδιασμένο: η άνιση διαίρεση του κυτταροπλάσματος δίνει σε αυτό όλα τα αποθέματα.
Παράδειγμα 2
Ένα ζευγάρι έχει ήδη τρία αγόρια. Ποια είναι η πιθανότητα το τέταρτο παιδί να είναι κορίτσι; Από ποιον γονέα εξαρτάται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι γαμέτες δίνει η μητέρα: μόνο ωάρια με X.
Τι γαμέτες δίνει ο πατέρας: περίπου μισά σπερματοζωάρια με X και μισά με Y. Το ποιο θα γονιμοποιήσει το ωάριο δεν εξαρτάται από το ποια παιδιά έχουν γεννηθεί πριν.
Η απάντηση. Περίπου 50%, όπως και στα τρία προηγούμενα. Το φύλο καθορίζεται από το σπερματοζωάριο του πατέρα, και κάθε γονιμοποίηση είναι ανεξάρτητη από τις άλλες.
Παράδειγμα 3
Αν δύο σπερματοζωάρια γονιμοποιούσαν το ίδιο ωάριο, πόσα χρωμοσώματα θα είχε το ζυγωτό; Γιατί η αλλαγή στο περίβλημα του ωαρίου μετά την είσοδο του πρώτου είναι κρίσιμη;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο λογαριασμός:
Τι σημαίνει. Το ζυγωτό θα είχε τρία αντίγραφα από κάθε χρωμόσωμα, αντί για δύο. Μια τέτοια ανισορροπία σε όλα τα γονίδια δεν επιτρέπει τη φυσιολογική ανάπτυξη του εμβρύου.
Ο ρόλος του περιβλήματος. Μόλις εισέλθει το πρώτο σπερματοζωάριο, η μεμβράνη και το περίβλημα του ωαρίου αλλάζουν και δεν αφήνουν άλλο να περάσει. Έτσι εξασφαλίζεται ότι το ζυγωτό θα έχει ακριβώς .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια φυλετικά χρωμοσώματα έχει η γυναίκα και ποια ο άνδρας;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί οι γαμέτες έχουν τον μισό αριθμό χρωμοσωμάτων και πώς τον αποκτούν με τη μείωση.
- Να συγκρίνεις τη δημιουργία σπερματοζωαρίων και ωαρίων.
- Να περιγράφεις τη διαδικασία της γονιμοποίησης και να ονομάζεις τον ωαγωγό ως το σημείο όπου γίνεται.
- Να εξηγείς τη δημιουργία του ζυγωτού και τον καθορισμό του φύλου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.