Ανάπτυξη του εμβρύου και τοκετός
Από το ζυγωτό στο νεογνό: τα στάδια της κύησης και ο τοκετός.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις τα μονοζυγωτικά από τα διζυγωτικά δίδυμα και να εξηγείς την ομοιότητα των μονοζυγωτικών.
- Να ονομάζεις παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία μητέρας και εμβρύου και τον τρόπο που δρουν.
- Να περιγράφεις τον τοκετό και τον μηχανισμό του θηλασμού, με τον ρόλο της προλακτίνης και της ωκυτοκίνης.
- Να αναγνωρίζεις τη μαστογραφία και το τεστ Παπανικολάου ως μέσα πρόληψης.
- Να διακρίνεις την αντισύλληψη από την πρόληψη των σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων και να συγκρίνεις τις μεθόδους.
Σαράντα εβδομάδες
Μια κύηση διαρκεί περίπου 38 εβδομάδες από τη γονιμοποίηση. Οι γιατροί τη μετρούν συνήθως από την πρώτη ημέρα της τελευταίας έμμηνης ρύσης, δηλαδή περίπου δύο εβδομάδες νωρίτερα, γι' αυτό μιλούν για 40 εβδομάδες. Μέσα σε αυτό το διάστημα ένα κύτταρο γίνεται ένα νεογνό περίπου 3 με 3,5 κιλών, με δισεκατομμύρια κύτταρα, εκατοντάδες τύπους ιστών και όλα τα συστήματα που μελέτησες φέτος.
Η ανάπτυξη σε αδρές γραμμές
- Οι πρώτοι δύο μήνες είναι η περίοδος όπου σχηματίζονται τα όργανα. Η καρδιά αρχίζει να χτυπά ήδη από τον πρώτο μήνα. Ως το τέλος του δεύτερου μήνα έχουν σχηματιστεί σε αδρές γραμμές όλα τα κύρια όργανα, και το έμβρυο, μήκους λίγων εκατοστών, έχει ανθρώπινη μορφή.
- Από τον τρίτο μήνα και μετά το έμβρυο κυρίως μεγαλώνει και τα όργανά του ωριμάζουν. Οι κινήσεις του γίνονται αισθητές στη μητέρα γύρω στον πέμπτο μήνα.
- Τους τελευταίους μήνες ωριμάζουν κυρίως οι πνεύμονες και ο εγκέφαλος, και το έμβρυο αποθηκεύει λίπος. Ένα νεογνό που γεννιέται πολύ πρόωρα δυσκολεύεται κυρίως να αναπνεύσει.
Η εξέλιξη της κύησης παρακολουθείται με υπερηχογραφήματα: ηχητικά κύματα πολύ υψηλής συχνότητας, που ανακλώνται στους ιστούς και σχηματίζουν εικόνα, χωρίς τη χρήση ακτίνων X.
Δίδυμα
Συνήθως σε κάθε κύηση γεννιέται ένα παιδί. Όταν γεννιούνται δύο, τα δίδυμα μπορεί να είναι δύο ειδών:
| Μονοζυγωτικά | Διζυγωτικά | |
|---|---|---|
| Πώς προκύπτουν | ένα ζυγωτό, από ένα ωάριο και ένα σπερματοζωάριο, χωρίζεται στα πρώτα στάδια σε δύο έμβρυα | δύο ωάρια ωριμάζουν και ελευθερώνονται στον ίδιο κύκλο, και γονιμοποιούνται από δύο σπερματοζωάρια |
| Γενετικό υλικό | ίδιο | όσο μοιάζουν δύο αδέλφια |
| Φύλο | πάντα το ίδιο | ίδιο ή διαφορετικό |
Τα μονοζυγωτικά δίδυμα μοιάζουν τόσο πολύ επειδή προέρχονται από το ίδιο ζυγωτό, άρα έχουν τα ίδια γονίδια. Δεν είναι όμως απολύτως ίδια: το περιβάλλον, από τη θέση στη μήτρα ως τη διατροφή και τις εμπειρίες, αφήνει τα σημάδια του. Τα δακτυλικά τους αποτυπώματα, για παράδειγμα, διαφέρουν.
Η υγεία μητέρας και εμβρύου
Ό,τι κυκλοφορεί στο αίμα της μητέρας μπορεί, σε μεγάλο βαθμό, να φτάσει και στο έμβρυο. Αυτό ισχύει για το οξυγόνο και τις θρεπτικές ουσίες, αλλά και για βλαβερές ουσίες και ορισμένα μικρόβια. Οι δύο πρώτοι μήνες, όταν σχηματίζονται τα όργανα, είναι η πιο ευαίσθητη περίοδος, συχνά πριν η γυναίκα μάθει ότι είναι έγκυος.
| Παράγοντας | Πώς δρα, σε αδρές γραμμές |
|---|---|
| Αλκοόλ | περνά ελεύθερα στο αίμα του εμβρύου και βλάπτει την ανάπτυξη, κυρίως του εγκεφάλου. Δεν έχει βρεθεί ποσότητα που να θεωρείται ασφαλής. |
| Κάπνισμα | η νικοτίνη συστέλλει τα αγγεία και το μονοξείδιο του άνθρακα δεσμεύει την αιμοσφαιρίνη: φτάνει λιγότερο οξυγόνο στο έμβρυο. Συνδέεται με χαμηλό βάρος γέννησης και πρόωρο τοκετό. |
| Φάρμακα | ορισμένα προκαλούν ανωμαλίες στην ανάπτυξη. Κάθε φάρμακο στην κύηση δίνεται μόνο με ιατρική οδηγία. |
| Ουσίες εξάρτησης | περνούν στο έμβρυο· το νεογνό μπορεί να γεννηθεί με εξάρτηση και να εμφανίσει στερητικά συμπτώματα. |
| Λοιμώξεις | ορισμένοι ιοί, όπως της ερυθράς, προκαλούν σοβαρές βλάβες αν μολυνθεί η μητέρα στην αρχή της κύησης. Ο εμβολιασμός πριν από την κύηση προστατεύει. |
| Ακτινοβολίες | οι ακτίνες X και άλλες ιοντίζουσες ακτινοβολίες μπορούν να βλάψουν τα κύτταρα που διαιρούνται γρήγορα. |
| Διατροφή | η έλλειψη θρεπτικών ουσιών επηρεάζει την ανάπτυξη. Το φυλλικό οξύ, πριν και στην αρχή της κύησης, μειώνει τον κίνδυνο ορισμένων ανωμαλιών του νευρικού συστήματος. |
Ο τοκετός
Στο τέλος της κύησης, ορμονικά σήματα κάνουν τη μήτρα πιο ευαίσθητη στην ωκυτοκίνη, μια ορμόνη που εκκρίνει η υπόφυση και προκαλεί συσπάσεις του μυομητρίου. Οι συσπάσεις σπρώχνουν το έμβρυο προς τον τράχηλο. Η πίεση στον τράχηλο στέλνει νευρικά σήματα που αυξάνουν την έκκριση ωκυτοκίνης, οι συσπάσεις γίνονται ισχυρότερες, η πίεση μεγαλύτερη, και ο κύκλος εντείνεται ώσπου να γεννηθεί το παιδί. Είναι ένα σπάνιο παράδειγμα θετικής ανάδρασης στον οργανισμό: η απάντηση ενισχύει το ερέθισμα αντί να το διορθώνει.
Ο τοκετός περιγράφεται σε τρία στάδια:
- Διαστολή: οι συσπάσεις γίνονται τακτικές, ο τράχηλος ανοίγει σταδιακά, και συνήθως σπάει ο αμνιακός σάκος, το περίβλημα με το υγρό που περιέβαλλε το έμβρυο. Είναι το μακρύτερο στάδιο.
- Εξώθηση: το παιδί περνά από τον τράχηλο και τον κόλπο και γεννιέται. Με την πρώτη του ανάσα, οι πνεύμονες γεμίζουν αέρα.
- Υστεροτοκία: λίγο αργότερα αποβάλλονται ο πλακούντας και τα περιβλήματα.
Όταν ο φυσιολογικός τοκετός δεν είναι δυνατός ή ασφαλής, το παιδί γεννιέται με καισαρική τομή, μια χειρουργική τομή στην κοιλιά και στη μήτρα.
Ο θηλασμός
Στην κύηση οι μαστοί προετοιμάζονται για την παραγωγή γάλακτος. Μετά τον τοκετό, δύο ορμόνες της υπόφυσης μοιράζονται τη δουλειά:
- Η προλακτίνη διεγείρει τους αδένες του μαστού να παράγουν γάλα.
- Η ωκυτοκίνη κάνει να συσπαστούν κύτταρα γύρω από τους αδένες, ώστε το γάλα να εξωθηθεί προς τη θηλή.
Το ερέθισμα και για τις δύο είναι ο ίδιος ο θηλασμός. Το πιπίλισμα του μωρού διεγείρει νευρικές απολήξεις της θηλής· τα σήματα φτάνουν στον υποθάλαμο και αυτός διεγείρει την υπόφυση να εκκρίνει προλακτίνη και ωκυτοκίνη. Όσο συχνότερα θηλάζει το μωρό, τόσο περισσότερο γάλα παράγεται. Η ωκυτοκίνη του θηλασμού βοηθά επίσης τη μήτρα να συσπαστεί και να επανέλθει στο μέγεθός της. Το πρώτο γάλα, το πύαρ, είναι πλούσιο σε αντισώματα της μητέρας, που προστατεύουν το νεογνό τις πρώτες εβδομάδες.
Πρόληψη: μαστογραφία και τεστ Παπανικολάου
Ορισμένες εξετάσεις δεν απευθύνονται σε ανθρώπους που νιώθουν άρρωστοι, αλλά σε όλο τον γυναικείο πληθυσμό συγκεκριμένων ηλικιών. Στόχος τους είναι να εντοπίσουν ένα πρόβλημα πριν δώσει συμπτώματα, όταν αντιμετωπίζεται πιο εύκολα.
- Η μαστογραφία είναι ακτινογραφία των μαστών με χαμηλή δόση ακτίνων X. Εντοπίζει μικρές αλλοιώσεις, και τον καρκίνο του μαστού σε πρώιμο στάδιο.
- Το τεστ Παπανικολάου είναι η μικροσκοπική εξέταση κυττάρων που λαμβάνονται ανώδυνα από τον τράχηλο της μήτρας. Εντοπίζει αλλοιώσεις των κυττάρων που μπορεί, αν δεν αντιμετωπιστούν, να εξελιχθούν σε καρκίνο του τραχήλου.
Το τεστ το ανέπτυξε ο Έλληνας γιατρός Γεώργιος Παπανικολάου (1883–1962), από την Κύμη της Εύβοιας, που εργάστηκε ως ερευνητής στη Νέα Υόρκη. Με τη διάδοσή του, οι θάνατοι από καρκίνο του τραχήλου μειώθηκαν πολύ στις χώρες όπου εφαρμόστηκε συστηματικά. Πόσο συχνά και από ποια ηλικία γίνεται κάθε εξέταση το ορίζουν οι ιατρικές συστάσεις.
Αντισύλληψη και πρόληψη ΣΜΝ
Δύο στόχοι μπερδεύονται συχνά:
- Αντισύλληψη είναι η αποφυγή μιας εγκυμοσύνης.
- Πρόληψη των σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων (ΣΜΝ) είναι η αποφυγή της μετάδοσης μικροβίων με τη σεξουαλική επαφή: του ιού HIV, του ιού των ανθρώπινων θηλωμάτων (HPV), του ιού της ηπατίτιδας B, του έρπητα, και βακτηρίων όπως τα χλαμύδια, το γονόκοκκο και το τρεπόνημα της σύφιλης.
Μια μέθοδος μπορεί να κάνει το ένα, το άλλο ή και τα δύο:
| Μέθοδος | Πώς δρα | Πλεονεκτήματα | Μειονεκτήματα |
|---|---|---|---|
| Προφυλακτικό | φραγμός: δεν επιτρέπει την επαφή του σπέρματος και των υγρών | το μόνο από τα συνηθισμένα μέσα που προστατεύει και από ΣΜΝ· χωρίς ορμόνες | αποτυγχάνει αν δεν χρησιμοποιηθεί σωστά σε όλη την επαφή |
| Αντισυλληπτικό χάπι | ορμόνες που εμποδίζουν την ωορρηξία | πολύ αποτελεσματικό αν λαμβάνεται σωστά | καμία προστασία από ΣΜΝ· χρειάζεται ιατρική συνταγή και παρακολούθηση· πιθανές παρενέργειες |
| Ενδομήτρια σπείρα | μικρή συσκευή μέσα στη μήτρα | μακροχρόνια, πολύ αποτελεσματική | καμία προστασία από ΣΜΝ· την τοποθετεί γυναικολόγος |
| Διακεκομμένη συνουσία, μέθοδος ημερολογίου | αποφυγή της εκσπερμάτισης στον κόλπο ή των γόνιμων ημερών | δεν χρειάζονται μέσα | αναξιόπιστες· καμία προστασία από ΣΜΝ |
Για ορισμένα ΣΜΝ υπάρχουν και εμβόλια, κατά του HPV και κατά της ηπατίτιδας B: προλαμβάνουν τη λοίμωξη, αλλά δεν έχουν καμία σχέση με την αντισύλληψη.
Η υγεία του αναπαραγωγικού συστήματος στηρίζεται και σε απλές συνήθειες: καθαριότητα, εμβολιασμοί, τακτικός έλεγχος από γιατρό, αυτοεξέταση των μαστών και των όρχεων, και αναζήτηση ιατρικής βοήθειας για κάθε ασυνήθιστο σύμπτωμα, χωρίς ντροπή. Πολλά ΣΜΝ δεν δίνουν συμπτώματα για μεγάλο διάστημα, και γι' αυτό ο έλεγχος έχει αξία ακόμα κι όταν όλα φαίνονται φυσιολογικά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα ζευγάρι διδύμων είναι αγόρι και κορίτσι. Ένα άλλο ζευγάρι είναι δύο κορίτσια που μοιάζουν πολύ, με την ίδια ομάδα αίματος. Τι μπορείς να πεις με βεβαιότητα για το καθένα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αγόρι και κορίτσι. Τα μονοζυγωτικά έχουν τα ίδια χρωμοσώματα, άρα και τα ίδια φυλετικά, XX ή XY. Διαφορετικό φύλο σημαίνει διαφορετικά ζυγωτά: τα δίδυμα είναι σίγουρα διζυγωτικά.
Δύο κορίτσια που μοιάζουν. Είναι συμβατό με μονοζυγωτικά, αλλά δεν το αποδεικνύει. Δύο αδελφές από διαφορετικά ζυγωτά μπορεί κάλλιστα να έχουν ίδιο φύλο, ίδια ομάδα αίματος και πολλή ομοιότητα.
Το συμπέρασμα. Μια διαφορά στα γονίδια αποκλείει τα μονοζυγωτικά· μια ομοιότητα δεν τα αποδεικνύει. Για βεβαιότητα χρειάζεται σύγκριση πολλών γενετικών χαρακτηριστικών.
Παράδειγμα 2
Στη ρύθμιση της θερμοκρασίας του σώματος, η απάντηση αντιστρέφει την αλλαγή. Στον τοκετό, η απάντηση την ενισχύει. Εξήγησε τη διαφορά με την ωκυτοκίνη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αρνητική ανάδραση. Αν η θερμοκρασία ανέβει, ο ιδρώτας την κατεβάζει, και όταν επιστρέψει στο φυσιολογικό η εφίδρωση σταματά. Η απάντηση σβήνει το ερέθισμα.
Θετική ανάδραση στον τοκετό. Οι συσπάσεις πιέζουν το έμβρυο στον τράχηλο. Η πίεση προκαλεί έκκριση περισσότερης ωκυτοκίνης, που φέρνει ισχυρότερες συσπάσεις, άρα μεγαλύτερη πίεση. Η απάντηση ενισχύει το ερέθισμα.
Πώς σταματά. Όχι με διόρθωση, αλλά με το τέλος του γεγονότος: όταν γεννηθεί το παιδί, η πίεση στον τράχηλο παύει και ο κύκλος σπάει. Η θετική ανάδραση ταιριάζει σε γεγονότα που πρέπει να ολοκληρωθούν, όχι σε τιμές που πρέπει να μένουν σταθερές.
Παράδειγμα 3
Τα παιδιά μητέρων που κάπνιζαν στην κύηση γεννιούνται κατά μέσο όρο με μικρότερο βάρος. Με όσα ξέρεις για το αίμα και τα αγγεία, εξήγησε δύο μηχανισμούς.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μονοξείδιο του άνθρακα. Το CO του καπνού δεσμεύεται στην αιμοσφαιρίνη, στη θέση του οξυγόνου. Το αίμα της μητέρας, και το αίμα του εμβρύου, μεταφέρουν λιγότερο οξυγόνο.
Νικοτίνη. Προκαλεί σύσπαση των αγγείων, άρα μειώνει την ποσότητα αίματος που φτάνει εκεί όπου γίνεται η ανταλλαγή ανάμεσα σε μητέρα και έμβρυο. Λιγότερο αίμα σημαίνει λιγότερο οξυγόνο και λιγότερες θρεπτικές ουσίες.
Το αποτέλεσμα. Τα κύτταρα του εμβρύου, που διαιρούνται γρήγορα, παίρνουν λιγότερα από όσα χρειάζονται, και η ανάπτυξη επιβραδύνεται. Δύο μηχανισμοί από δύο διαφορετικές ενότητες, ένα σύμπτωμα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσες εβδομάδες περίπου διαρκεί η κύηση, μετρημένη από την πρώτη ημέρα της τελευταίας έμμηνης ρύσης;
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις τα μονοζυγωτικά από τα διζυγωτικά δίδυμα και να εξηγείς την ομοιότητα των μονοζυγωτικών.
- Να ονομάζεις παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία μητέρας και εμβρύου και τον τρόπο που δρουν.
- Να περιγράφεις τον τοκετό και τον μηχανισμό του θηλασμού, με τον ρόλο της προλακτίνης και της ωκυτοκίνης.
- Να αναγνωρίζεις τη μαστογραφία και το τεστ Παπανικολάου ως μέσα πρόληψης.
- Να διακρίνεις την αντισύλληψη από την πρόληψη των σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσημάτων και να συγκρίνεις τις μεθόδους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.