Αυτόνομο νευρικό σύστημα
Συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό: δύο αντίθετες εντολές στα ίδια όργανα.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις το αυτόνομο νευρικό σύστημα σε συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό.
- Να εξηγείς τη δράση καθενός στα όργανα που ελέγχουν και ως ανταγωνιστικών συστημάτων.
- Να αναγνωρίζεις τον ρόλο του αυτόνομου νευρικού συστήματος στην εύρυθμη λειτουργία του οργανισμού και να ερμηνεύεις καθημερινά παραδείγματα.
Πέντε λεπτά πριν από την εξέταση
Περιμένεις έξω από την αίθουσα να μπεις για μια προφορική εξέταση. Η καρδιά σου χτυπά γρήγορα. Το στόμα σου έχει στεγνώσει. Οι παλάμες ιδρώνουν. Το στομάχι σου «σφίγγεται», και η πείνα έχει χαθεί. Τίποτα από αυτά δεν το αποφάσισες. Δεν μπορείς ούτε να το σταματήσεις με τη θέλησή σου.
Όλα αυτά τα προκαλεί το αυτόνομο νευρικό σύστημα (ΑΝΣ): το τμήμα του νευρικού συστήματος που ελέγχει λειτουργίες έξω από τη θέλησή μας.
Τι ελέγχει το ΑΝΣ
Οι κινητικοί νευρώνες που είδες ως τώρα καταλήγουν σε σκελετικούς μυς και δίνουν εντολές για εκούσιες κινήσεις. Το ΑΝΣ καταλήγει σε άλλους τελεστές:
- στον λείο μυϊκό ιστό: στο τοίχωμα του πεπτικού σωλήνα, των αγγείων, των βρόγχων, της ουροδόχου κύστης, στην ίριδα του ματιού·
- στον καρδιακό μυ·
- σε αδένες: σιελογόνους, ιδρωτοποιούς, πεπτικούς, τα επινεφρίδια.
Τα κέντρα του ΑΝΣ βρίσκονται μέσα στο ΚΝΣ, κυρίως στο εγκεφαλικό στέλεχος, στον υποθάλαμο και στον νωτιαίο μυελό. Από εκεί οι εντολές φτάνουν στα όργανα μέσα από νεύρα, με μια ιδιαιτερότητα: η οδός έχει δύο κινητικούς νευρώνες στη σειρά, που συνάπτονται σε ένα γάγγλιο στη διαδρομή.
Δύο συστήματα, αντίθετες εντολές
Το ΑΝΣ διακρίνεται σε δύο τμήματα, που τα περισσότερα όργανα τα δέχονται και τα δύο, με αντίθετη δράση:
- Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα κινητοποιεί τον οργανισμό σε συνθήκες έντασης, κινδύνου, άσκησης: ετοιμάζει το σώμα να αντιμετωπίσει μια απειλή ή να ξεφύγει από αυτήν. Οι ίνες του ξεκινούν από το θωρακικό και το οσφυϊκό τμήμα του νωτιαίου μυελού.
- Το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα κυριαρχεί σε συνθήκες ηρεμίας: διευκολύνει την πέψη, την αποθήκευση ενέργειας, την αποκατάσταση. Οι ίνες του ξεκινούν από το εγκεφαλικό στέλεχος, με εγκεφαλικά νεύρα όπως το πνευμονογαστρικό, και από το κατώτερο τμήμα του νωτιαίου μυελού.
| Όργανο | Συμπαθητικό | Παρασυμπαθητικό |
|---|---|---|
| Καρδιά | αυξάνει τη συχνότητα και τη δύναμη των συστολών | μειώνει τη συχνότητα |
| Βρόγχοι | διαστέλλονται: περισσότερος αέρας | στενεύουν |
| Κόρη του ματιού | διαστέλλεται | συστέλλεται |
| Σιελογόνοι αδένες | λίγο, παχύρρευστο σάλιο | άφθονο, λεπτόρρευστο σάλιο |
| Στομάχι και έντερο | μειώνονται οι κινήσεις και οι εκκρίσεις | αυξάνονται οι κινήσεις και οι εκκρίσεις |
| Ήπαρ | αποδεσμεύει γλυκόζη στο αίμα | ευνοεί την αποθήκευσή της ως γλυκογόνο |
| Ουροδόχος κύστη | το τοίχωμα χαλαρώνει, τα ούρα συγκρατούνται | το τοίχωμα συσπάται, γίνεται ούρηση |
| Επινεφρίδια | εκκρίνουν αδρεναλίνη | — |
| Ιδρωτοποιοί αδένες | αυξάνουν την έκκριση ιδρώτα | — |
Στις συνάψεις τους με τα όργανα, τα δύο τμήματα χρησιμοποιούν συνήθως διαφορετικούς νευροδιαβιβαστές: το παρασυμπαθητικό την ακετυλοχολίνη, το συμπαθητικό κυρίως τη νοραδρεναλίνη. Γι' αυτό τα ίδια κύτταρα αντιδρούν αντίθετα στο καθένα.
Ισορροπία, όχι διακόπτης
Τα δύο συστήματα δεν λειτουργούν το ένα κάθε φορά, σαν διακόπτης με δύο θέσεις. Λειτουργούν συνεχώς και ταυτόχρονα, και η κατάσταση ενός οργάνου είναι το αποτέλεσμα της ισορροπίας ανάμεσά τους. Η συχνότητα της καρδιάς σε ηρεμία, για παράδειγμα, είναι χαμηλότερη από τη συχνότητα που θα έδινε ο φλεβόκομβος μόνος του, γιατί το παρασυμπαθητικό τον φρενάρει διαρκώς. Μόλις σηκωθείς και αρχίσεις να τρέχεις, το φρένο χαλαρώνει και το συμπαθητικό ενισχύεται.
Αυτή η συνεχής ρύθμιση είναι μέρος της ομοιόστασης. Όταν ζεσταίνεσαι, το ΑΝΣ διαστέλλει τα αγγεία του δέρματος και αυξάνει τον ιδρώτα. Όταν σηκώνεσαι απότομα και το αίμα «πέφτει» στα πόδια, συσπά αγγεία και επιταχύνει την καρδιά μέσα σε δευτερόλεπτα, ώστε να μη μείνει χωρίς αίμα ο εγκέφαλος. Σχεδόν ποτέ δεν το καταλαβαίνεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Εξήγησε με βάση το ΑΝΣ τα σημάδια του άγχους πριν από μια εξέταση: γρήγορη καρδιά, ξερό στόμα, ιδρωμένες παλάμες, «σφιγμένο» στομάχι χωρίς πείνα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποιο τμήμα κυριαρχεί. Όλα τα σημάδια είναι χαρακτηριστικά κινητοποίησης: το συμπαθητικό, ενισχυμένο από την αδρεναλίνη των επινεφριδίων.
Ένα ένα. Γρήγορη καρδιά: το συμπαθητικό επιταχύνει τον φλεβόκομβο. Ξερό στόμα: μειώνεται η έκκριση σάλιου. Ιδρωμένες παλάμες: διεγείρονται οι ιδρωτοποιοί αδένες. Στομάχι: μειώνονται οι κινήσεις και οι εκκρίσεις του πεπτικού, και μαζί η αίσθηση της πείνας.
Γιατί έχει νόημα. Ο οργανισμός δεν ξεχωρίζει μια εξέταση από μια σωματική απειλή. Ετοιμάζει καρδιά και μυς για δράση και αναβάλλει ό,τι δεν είναι επείγον, όπως την πέψη. Μετά την εξέταση, το παρασυμπαθητικό επαναφέρει την ισορροπία, και συχνά η πείνα επιστρέφει.
Παράδειγμα 2
Για να εξετάσει το εσωτερικό του ματιού, ο οφθαλμίατρος ρίχνει σταγόνες με μια ουσία που εμποδίζει τη δράση της ακετυλοχολίνης στην ίριδα. Μετά από λίγο η κόρη έχει διασταλεί πολύ. Γιατί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποιος χρησιμοποιεί ακετυλοχολίνη στην ίριδα. Το παρασυμπαθητικό, που συστέλλει την κόρη.
Τι γίνεται αν μπλοκαριστεί. Η εντολή για συστολή δεν λειτουργεί. Η ισορροπία γέρνει προς το συμπαθητικό, που διαστέλλει την κόρη.
Αποτέλεσμα: η κόρη μένει διεσταλμένη, ακόμα και στο φως, και ο γιατρός βλέπει καλύτερα το εσωτερικό του ματιού. Για μερικές ώρες το φως ενοχλεί, γιατί η κόρη δεν μπορεί να στενέψει. Το πείραμα δείχνει ότι η κατάσταση του οργάνου είναι η ισορροπία ανάμεσα στα δύο συστήματα.
Παράδειγμα 3
Ο πίνακας δείχνει μετρήσεις σε έναν μαθητή σε δύο στιγμές. Στιγμή Α: καρδιά 58 παλμοί/λεπτό, κόρη στενή, έντονη κινητικότητα εντέρου. Στιγμή Β: καρδιά 135, κόρη διεσταλμένη, γλυκόζη αίματος αυξημένη. Ποιο τμήμα του ΑΝΣ κυριαρχεί κάθε φορά, και τι μπορεί να έκανε ο μαθητής;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στιγμή Α. Αργή καρδιά, στενή κόρη, έντονη πέψη: χαρακτηριστικά του παρασυμπαθητικού. Ταιριάζουν με ηρεμία μετά από ένα γεύμα, ίσως με ύπνο.
Στιγμή Β. Γρήγορη καρδιά, διεσταλμένη κόρη, γλυκόζη στο αίμα: χαρακτηριστικά του συμπαθητικού. Ταιριάζουν με έντονη άσκηση, ένα τρομακτικό βίντεο ή μια ξαφνική τρομάρα.
Η σημείωση. Τα δεδομένα δείχνουν ποιο τμήμα κυριαρχεί, όχι ότι το άλλο σταμάτησε. Και τα δύο δρουν συνεχώς· αλλάζει το ποιο υπερισχύει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα δύο τμήματα του αυτόνομου νευρικού συστήματος;
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις το αυτόνομο νευρικό σύστημα σε συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό.
- Να εξηγείς τη δράση καθενός στα όργανα που ελέγχουν και ως ανταγωνιστικών συστημάτων.
- Να αναγνωρίζεις τον ρόλο του αυτόνομου νευρικού συστήματος στην εύρυθμη λειτουργία του οργανισμού και να ερμηνεύεις καθημερινά παραδείγματα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.