Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αυτόνομο νευρικό σύστημα

Συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό: δύο αντίθετες εντολές στα ίδια όργανα.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να διακρίνεις το αυτόνομο νευρικό σύστημα σε συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό.
  2. Να εξηγείς τη δράση καθενός στα όργανα που ελέγχουν και ως ανταγωνιστικών συστημάτων.
  3. Να αναγνωρίζεις τον ρόλο του αυτόνομου νευρικού συστήματος στην εύρυθμη λειτουργία του οργανισμού και να ερμηνεύεις καθημερινά παραδείγματα.

Πέντε λεπτά πριν από την εξέταση

Περιμένεις έξω από την αίθουσα να μπεις για μια προφορική εξέταση. Η καρδιά σου χτυπά γρήγορα. Το στόμα σου έχει στεγνώσει. Οι παλάμες ιδρώνουν. Το στομάχι σου «σφίγγεται», και η πείνα έχει χαθεί. Τίποτα από αυτά δεν το αποφάσισες. Δεν μπορείς ούτε να το σταματήσεις με τη θέλησή σου.

Όλα αυτά τα προκαλεί το αυτόνομο νευρικό σύστημα (ΑΝΣ): το τμήμα του νευρικού συστήματος που ελέγχει λειτουργίες έξω από τη θέλησή μας.

Τι ελέγχει το ΑΝΣ

Οι κινητικοί νευρώνες που είδες ως τώρα καταλήγουν σε σκελετικούς μυς και δίνουν εντολές για εκούσιες κινήσεις. Το ΑΝΣ καταλήγει σε άλλους τελεστές:

  • στον λείο μυϊκό ιστό: στο τοίχωμα του πεπτικού σωλήνα, των αγγείων, των βρόγχων, της ουροδόχου κύστης, στην ίριδα του ματιού·
  • στον καρδιακό μυ·
  • σε αδένες: σιελογόνους, ιδρωτοποιούς, πεπτικούς, τα επινεφρίδια.

Τα κέντρα του ΑΝΣ βρίσκονται μέσα στο ΚΝΣ, κυρίως στο εγκεφαλικό στέλεχος, στον υποθάλαμο και στον νωτιαίο μυελό. Από εκεί οι εντολές φτάνουν στα όργανα μέσα από νεύρα, με μια ιδιαιτερότητα: η οδός έχει δύο κινητικούς νευρώνες στη σειρά, που συνάπτονται σε ένα γάγγλιο στη διαδρομή.

Δύο συστήματα, αντίθετες εντολές

Το ΑΝΣ διακρίνεται σε δύο τμήματα, που τα περισσότερα όργανα τα δέχονται και τα δύο, με αντίθετη δράση:

  • Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα κινητοποιεί τον οργανισμό σε συνθήκες έντασης, κινδύνου, άσκησης: ετοιμάζει το σώμα να αντιμετωπίσει μια απειλή ή να ξεφύγει από αυτήν. Οι ίνες του ξεκινούν από το θωρακικό και το οσφυϊκό τμήμα του νωτιαίου μυελού.
  • Το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα κυριαρχεί σε συνθήκες ηρεμίας: διευκολύνει την πέψη, την αποθήκευση ενέργειας, την αποκατάσταση. Οι ίνες του ξεκινούν από το εγκεφαλικό στέλεχος, με εγκεφαλικά νεύρα όπως το πνευμονογαστρικό, και από το κατώτερο τμήμα του νωτιαίου μυελού.
ΌργανοΣυμπαθητικόΠαρασυμπαθητικό
Καρδιάαυξάνει τη συχνότητα και τη δύναμη των συστολώνμειώνει τη συχνότητα
Βρόγχοιδιαστέλλονται: περισσότερος αέραςστενεύουν
Κόρη του ματιούδιαστέλλεταισυστέλλεται
Σιελογόνοι αδένεςλίγο, παχύρρευστο σάλιοάφθονο, λεπτόρρευστο σάλιο
Στομάχι και έντερομειώνονται οι κινήσεις και οι εκκρίσειςαυξάνονται οι κινήσεις και οι εκκρίσεις
Ήπαραποδεσμεύει γλυκόζη στο αίμαευνοεί την αποθήκευσή της ως γλυκογόνο
Ουροδόχος κύστητο τοίχωμα χαλαρώνει, τα ούρα συγκρατούνταιτο τοίχωμα συσπάται, γίνεται ούρηση
Επινεφρίδιαεκκρίνουν αδρεναλίνη—
Ιδρωτοποιοί αδένεςαυξάνουν την έκκριση ιδρώτα—

Στις συνάψεις τους με τα όργανα, τα δύο τμήματα χρησιμοποιούν συνήθως διαφορετικούς νευροδιαβιβαστές: το παρασυμπαθητικό την ακετυλοχολίνη, το συμπαθητικό κυρίως τη νοραδρεναλίνη. Γι' αυτό τα ίδια κύτταρα αντιδρούν αντίθετα στο καθένα.

Συμπαθητικό ή παρασυμπαθητικό;

Κάθε κάρτα είναι μια αλλαγή σε ένα όργανο. Βάλ' την στο τμήμα του ΑΝΣ που την προκαλεί.

Ποιο τμήμα;

Η κόρη του ματιού διαστέλλεται

0 από 10

Ισορροπία, όχι διακόπτης

Τα δύο συστήματα δεν λειτουργούν το ένα κάθε φορά, σαν διακόπτης με δύο θέσεις. Λειτουργούν συνεχώς και ταυτόχρονα, και η κατάσταση ενός οργάνου είναι το αποτέλεσμα της ισορροπίας ανάμεσά τους. Η συχνότητα της καρδιάς σε ηρεμία, για παράδειγμα, είναι χαμηλότερη από τη συχνότητα που θα έδινε ο φλεβόκομβος μόνος του, γιατί το παρασυμπαθητικό τον φρενάρει διαρκώς. Μόλις σηκωθείς και αρχίσεις να τρέχεις, το φρένο χαλαρώνει και το συμπαθητικό ενισχύεται.

Αυτή η συνεχής ρύθμιση είναι μέρος της ομοιόστασης. Όταν ζεσταίνεσαι, το ΑΝΣ διαστέλλει τα αγγεία του δέρματος και αυξάνει τον ιδρώτα. Όταν σηκώνεσαι απότομα και το αίμα «πέφτει» στα πόδια, συσπά αγγεία και επιταχύνει την καρδιά μέσα σε δευτερόλεπτα, ώστε να μη μείνει χωρίς αίμα ο εγκέφαλος. Σχεδόν ποτέ δεν το καταλαβαίνεις.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Εξήγησε με βάση το ΑΝΣ τα σημάδια του άγχους πριν από μια εξέταση: γρήγορη καρδιά, ξερό στόμα, ιδρωμένες παλάμες, «σφιγμένο» στομάχι χωρίς πείνα.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Για να εξετάσει το εσωτερικό του ματιού, ο οφθαλμίατρος ρίχνει σταγόνες με μια ουσία που εμποδίζει τη δράση της ακετυλοχολίνης στην ίριδα. Μετά από λίγο η κόρη έχει διασταλεί πολύ. Γιατί;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ο πίνακας δείχνει μετρήσεις σε έναν μαθητή σε δύο στιγμές. Στιγμή Α: καρδιά 58 παλμοί/λεπτό, κόρη στενή, έντονη κινητικότητα εντέρου. Στιγμή Β: καρδιά 135, κόρη διεσταλμένη, γλυκόζη αίματος αυξημένη. Ποιο τμήμα του ΑΝΣ κυριαρχεί κάθε φορά, και τι μπορεί να έκανε ο μαθητής;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ποιοι από τους παρακάτω τελεστές ΔΕΝ ελέγχονται από το αυτόνομο νευρικό σύστημα;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ποια είναι τα δύο τμήματα του αυτόνομου νευρικού συστήματος;

Τα κατάφερες;

  • Να διακρίνεις το αυτόνομο νευρικό σύστημα σε συμπαθητικό και παρασυμπαθητικό.
  • Να εξηγείς τη δράση καθενός στα όργανα που ελέγχουν και ως ανταγωνιστικών συστημάτων.
  • Να αναγνωρίζεις τον ρόλο του αυτόνομου νευρικού συστήματος στην εύρυθμη λειτουργία του οργανισμού και να ερμηνεύεις καθημερινά παραδείγματα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;