Όργανα και συστήματα οργάνων
Από τους ιστούς στα όργανα, και πώς τα συστήματα κρατούν την ομοιόσταση.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς ότι ένα όργανο αποτελείται από διαφορετικούς ιστούς που συνεργάζονται για μία λειτουργία.
- Να ονομάζεις τα επίπεδα οργάνωσης από το κύτταρο ως τον οργανισμό και τα συστήματα οργάνων με τη λειτουργία τους.
- Να συγκρίνεις το νευρικό και το ενδοκρινικό σύστημα ως τα δύο συστήματα που συντονίζουν τον οργανισμό.
Το δέρμα δεν είναι ιστός
Στην προηγούμενη ενότητα είδες τέσσερα είδη ιστών χωριστά. Στο σώμα δεν τα βρίσκεις ποτέ χωριστά. Πάρε ένα τετραγωνικό εκατοστό δέρματος από την παλάμη:
- Από πάνω, η επιδερμίδα: πολύστιβο επιθήλιο που ανανεώνεται συνεχώς.
- Από κάτω, το χόριο: ερειστικός ιστός με κολλαγόνες και ελαστικές ίνες, αιμοφόρα αγγεία, και τους ιδρωτοποιούς αδένες, που είναι κι αυτοί επιθήλιο.
- Πιο βαθιά, λιπώδης ιστός που μονώνει.
- Παντού, νευρικές απολήξεις για την αφή, τη θερμοκρασία και τον πόνο, και μικροί λείοι μύες στη βάση κάθε τρίχας.
Κανένας από αυτούς τους ιστούς μόνος του δεν «είναι» δέρμα. Το δέρμα είναι όργανο: μια δομή από διαφορετικούς ιστούς, στημένους έτσι ώστε να κάνουν μαζί μια συγκεκριμένη δουλειά, εδώ να χωρίζουν και να προστατεύουν το σώμα από το περιβάλλον.
Τα επίπεδα οργάνωσης
| Επίπεδο | Τι είναι | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Κύτταρο | η μικρότερη μονάδα που εμφανίζει όλα τα χαρακτηριστικά της ζωής | λείο μυϊκό κύτταρο |
| Ιστός | κύτταρα με κοινή προέλευση και λειτουργία, μαζί με τη μεσοκυττάρια ουσία | λείος μυϊκός ιστός |
| Όργανο | διαφορετικοί ιστοί οργανωμένοι για μια συγκεκριμένη λειτουργία | στομάχι |
| Σύστημα οργάνων | όργανα που συνεργάζονται για μια ευρύτερη λειτουργία | πεπτικό σύστημα |
| Οργανισμός | όλα τα συστήματα, που λειτουργούν ως ένα σύνολο | ο άνθρωπος |
Σε κάθε σκαλί εμφανίζονται ιδιότητες που δεν υπάρχουν στο προηγούμενο. Ένα λείο μυϊκό κύτταρο συστέλλεται· μόνο το στομάχι, με τις στρώσεις του λείου μυός προσανατολισμένες σε διαφορετικές κατευθύνσεις, ανακατεύει την τροφή. Και μόνο το πεπτικό σύστημα ολόκληρο μετατρέπει ένα γεύμα σε μόρια που περνούν στο αίμα.
Τα συστήματα οργάνων
| Σύστημα | Βασικά όργανα | Λειτουργία |
|---|---|---|
| Πεπτικό | στόμα, οισοφάγος, στομάχι, έντερο, ήπαρ, πάγκρεας | πέψη της τροφής και απορρόφηση θρεπτικών ουσιών |
| Αναπνευστικό | ρινική κοιλότητα, τραχεία, βρόγχοι, πνεύμονες | πρόσληψη οξυγόνου, αποβολή διοξειδίου του άνθρακα |
| Κυκλοφορικό | καρδιά, αιμοφόρα αγγεία, αίμα | μεταφορά ουσιών σε όλα τα κύτταρα |
| Ουροποιητικό | νεφροί, ουρητήρες, ουροδόχος κύστη, ουρήθρα | απομάκρυνση άχρηστων ουσιών, ρύθμιση του νερού |
| Ερειστικό και μυϊκό | οστά, αρθρώσεις, σκελετικοί μύες | στήριξη, προστασία, κίνηση |
| Νευρικό | εγκέφαλος, νωτιαίος μυελός, νεύρα | πρόσληψη ερεθισμάτων, γρήγορος συντονισμός |
| Ενδοκρινών αδένων | υπόφυση, θυρεοειδής, επινεφρίδια, πάγκρεας, γονάδες | ρύθμιση με ορμόνες |
| Αναπαραγωγικό | όρχεις ή ωοθήκες και οι αγωγοί τους | παραγωγή γαμετών, συνέχεια του είδους |
Η διαίρεση σε συστήματα είναι εργαλείο μελέτης, όχι σύνορο. Το πάγκρεας ανήκει και στο πεπτικό και στο ενδοκρινικό. Η ουρήθρα του άνδρα ανήκει και στο ουροποιητικό και στο αναπαραγωγικό.
Δύο συστήματα που συντονίζουν τα υπόλοιπα
Τριάντα και πλέον τρισεκατομμύρια κύτταρα πρέπει να δουλεύουν σαν ένας οργανισμός. Αυτό το πετυχαίνουν δύο συστήματα, με δύο τελείως διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας.
Το νευρικό σύστημα στέλνει σήματα κατά μήκος των νευρώνων, όπως ένα σύρμα. Το σήμα φτάνει σε χιλιοστά του δευτερολέπτου, σε συγκεκριμένα κύτταρα, και η επίδρασή του σβήνει γρήγορα.
Το σύστημα των ενδοκρινών αδένων ρίχνει ορμόνες στο αίμα. Η ορμόνη φτάνει σε όλα τα κύτταρα του σώματος, αλλά επιδρά μόνο σε όσα έχουν τους κατάλληλους υποδοχείς: αυτά είναι τα κύτταρα-στόχοι. Ο δρόμος είναι πιο αργός, από δευτερόλεπτα ως ώρες, αλλά η επίδραση κρατά περισσότερο.
Τα δύο συστήματα δεν είναι ανεξάρτητα. Ο υποθάλαμος, μια περιοχή του εγκεφάλου, ελέγχει την υπόφυση, που με τη σειρά της ελέγχει άλλους ενδοκρινείς αδένες. Και σε έναν ξαφνικό κίνδυνο, νεύρα διεγείρουν τα επινεφρίδια να ρίξουν αδρεναλίνη στο αίμα: η νευρική εντολή μεταφράζεται σε ορμονική.
Ομοιόσταση: η δουλειά όλων μαζί
Η σταθερότητα του εσωτερικού περιβάλλοντος, η ομοιόσταση, δεν είναι δουλειά ενός συστήματος. Η θερμοκρασία του σώματος μένει κοντά στους 37 °C επειδή ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται την αλλαγή, το κυκλοφορικό φέρνει περισσότερο ή λιγότερο αίμα στο δέρμα, οι ιδρωτοποιοί αδένες του δέρματος βγάζουν ιδρώτα, και οι σκελετικοί μύες, όταν κάνει κρύο, ρίγος. Το νευρικό και το ενδοκρινικό σύστημα αποφασίζουν· τα υπόλοιπα εκτελούν.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βάλε σε σειρά από το απλούστερο στο συνθετότερο επίπεδο: καρδιά, μυοκάρδιο, κυκλοφορικό σύστημα, καρδιακό μυϊκό κύτταρο, άνθρωπος.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το κύτταρο είναι το απλούστερο: το καρδιακό μυϊκό κύτταρο.
Ο ιστός: πολλά καρδιακά μυϊκά κύτταρα μαζί με τη μεσοκυττάρια ουσία τους. Αυτό είναι το μυοκάρδιο, ο μυϊκός ιστός της καρδιάς.
Το όργανο: η καρδιά, που εκτός από μυοκάρδιο έχει επιθήλιο στο εσωτερικό της, ερειστικό ιστό στις βαλβίδες και νευρικό ιστό.
Σειρά: καρδιακό μυϊκό κύτταρο → μυοκάρδιο → καρδιά → κυκλοφορικό σύστημα → άνθρωπος.
Παράδειγμα 2
Στη διάρκεια μιας χειρουργικής επέμβασης με γενική αναισθησία, ο αναισθησιολόγος παρακολουθεί συνεχώς θερμοκρασία, σφυγμό, πίεση και οξυγόνο στο αίμα. Γιατί δεν αρκεί να επιβλέπει μόνο το όργανο που χειρουργείται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι κάνει η γενική αναισθησία. Καταστέλλει τη λειτουργία του νευρικού συστήματος, και μαζί και μέρος των αντανακλαστικών που κρατούν την ομοιόσταση. Ο ασθενής δεν μπορεί, για παράδειγμα, να τρέμει αν κρυώσει.
Γιατί αφορά όλο το σώμα. Η θερμοκρασία, η πίεση και το οξυγόνο είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας πολλών συστημάτων: νευρικού, κυκλοφορικού, αναπνευστικού. Αν ο συντονιστής μειωθεί, οποιαδήποτε από αυτές τις τιμές μπορεί να ξεφύγει, ακόμα κι αν η επέμβαση γίνεται στο γόνατο.
Το συμπέρασμα. Ο οργανισμός λειτουργεί ως ένα σύνολο. Ο αναισθησιολόγος κάνει προσωρινά, με μηχανήματα και φάρμακα, μέρος της δουλειάς που κανονικά κάνουν το νευρικό και το ενδοκρινικό σύστημα.
Παράδειγμα 3
Μια ορμόνη κυκλοφορεί στο αίμα και φτάνει σε κάθε κύτταρο του σώματος. Γιατί τότε προκαλεί αλλαγές μόνο στον θυρεοειδή αδένα και όχι, για παράδειγμα, στα κύτταρα του δέρματος;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η ορμόνη δεν «διαλέγει» πού θα πάει. Το αίμα τη μεταφέρει παντού.
Η επιλογή γίνεται στον παραλήπτη. Μόνο κύτταρα που έχουν υποδοχείς για τη συγκεκριμένη ορμόνη αντιδρούν σε αυτήν. Αυτά είναι τα κύτταρα-στόχοι.
Απάντηση: τα κύτταρα του θυρεοειδούς έχουν τον υποδοχέα και τα κύτταρα του δέρματος όχι. Εδώ φαίνεται ξανά η διαφοροποίηση: ποιους υποδοχείς φτιάχνει ένα κύτταρο εξαρτάται από τα γονίδια που λειτουργούν σε αυτό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποιο σύστημα οργάνων ανήκουν οι νεφροί και η ουροδόχος κύστη;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς ότι ένα όργανο αποτελείται από διαφορετικούς ιστούς που συνεργάζονται για μία λειτουργία.
- Να ονομάζεις τα επίπεδα οργάνωσης από το κύτταρο ως τον οργανισμό και τα συστήματα οργάνων με τη λειτουργία τους.
- Να συγκρίνεις το νευρικό και το ενδοκρινικό σύστημα ως τα δύο συστήματα που συντονίζουν τον οργανισμό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.