Η καρδιά
Κοιλότητες, βαλβίδες, καρδιακός κύκλος και ο φυσικός βηματοδότης.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη δομή της καρδιάς: τοιχώματα, κοιλότητες, βαλβίδες και τα αγγεία που φεύγουν και φτάνουν.
- Να ακολουθείς τη ροή του αίματος μέσα στην καρδιά και να εξηγείς τον ρόλο των βαλβίδων.
- Να περιγράφεις τον καρδιακό κύκλο και να υπολογίζεις τη διάρκειά του από τη συχνότητα.
- Να εξηγείς από πού ξεκινούν οι παλμοί και πότε η καρδιά αλλάζει ρυθμό.
Μια καρδιά που χτυπά έξω από το σώμα
Σε μια μεταμόσχευση, η καρδιά του δότη αφαιρείται, μεταφέρεται σε παγωμένο διάλυμα, και ράβεται στον λήπτη. Τα νεύρα που την ένωναν με τον εγκέφαλο του δότη έχουν κοπεί, και τα νεύρα του λήπτη δεν συνδέονται μαζί της. Κι όμως, όταν ξαναδεχτεί αίμα, αρχίζει να χτυπά από μόνη της.
Η καρδιά δεν περιμένει εντολή από τον εγκέφαλο για να συσταλεί. Έχει δικό της βηματοδότη. Ο εγκέφαλος μόνο ρυθμίζει πόσο γρήγορα θα χτυπά. Για να καταλάβεις πώς γίνεται αυτό, χρειάζεσαι πρώτα την αρχιτεκτονική της.
Η δομή της καρδιάς
Η καρδιά βρίσκεται στη θωρακική κοιλότητα, ανάμεσα στους δύο πνεύμονες, με την κορυφή της στραμμένη προς τα αριστερά. Το τοίχωμά της έχει τρεις στιβάδες:
- Περικάρδιο: διπλός υμένας που την περιβάλλει. Ανάμεσα στα δύο φύλλα του υπάρχει λίγο υγρό, ώστε η καρδιά να κινείται χωρίς τριβές.
- Μυοκάρδιο: ο καρδιακός μυϊκός ιστός, το παχύτερο στρώμα. Αυτό συστέλλεται.
- Ενδοκάρδιο: λεπτό επιθήλιο που επενδύει το εσωτερικό των κοιλοτήτων και τις βαλβίδες, και συνεχίζεται στο εσωτερικό των αγγείων.
Ένα τοίχωμα, το διάφραγμα της καρδιάς, τη χωρίζει σε δεξιό και αριστερό μισό, που δεν επικοινωνούν. Κάθε μισό έχει έναν κόλπο πάνω και μια κοιλία κάτω.
| Κοιλότητα | Δέχεται αίμα από | Στέλνει αίμα στο | Τοίχωμα |
|---|---|---|---|
| Δεξιός κόλπος | άνω και κάτω κοίλη φλέβα | δεξιά κοιλία | λεπτό |
| Δεξιά κοιλία | δεξιό κόλπο | πνευμονική αρτηρία | μέτριο |
| Αριστερός κόλπος | πνευμονικές φλέβες | αριστερή κοιλία | λεπτό |
| Αριστερή κοιλία | αριστερό κόλπο | αορτή | το παχύτερο |
Οι κόλποι σπρώχνουν αίμα μόνο ως την κοιλία ακριβώς από κάτω· οι κοιλίες στέλνουν αίμα έξω από την καρδιά. Γι' αυτό οι κοιλίες έχουν πολύ παχύτερο μυοκάρδιο, και η αριστερή, που τροφοδοτεί όλο το σώμα, το παχύτερο από όλες.
Οι βαλβίδες
Τέσσερις βαλβίδες εξασφαλίζουν ότι το αίμα κινείται προς μία μόνο κατεύθυνση. Ανοίγουν όταν η πίεση πίσω τους είναι μεγαλύτερη από την πίεση μπροστά τους, και κλείνουν όταν η πίεση αντιστραφεί. Δεν έχουν μύες· τις κινεί μόνο το αίμα.
| Βαλβίδα | Πού βρίσκεται |
|---|---|
| Τριγλώχινα | ανάμεσα σε δεξιό κόλπο και δεξιά κοιλία |
| Διγλώχινα (μιτροειδής) | ανάμεσα σε αριστερό κόλπο και αριστερή κοιλία |
| Μηνοειδής της πνευμονικής | στην έξοδο της δεξιάς κοιλίας |
| Μηνοειδής της αορτής | στην έξοδο της αριστερής κοιλίας |
Οι δύο πρώτες λέγονται κολποκοιλιακές. Τα πτερύγιά τους δένονται με λεπτούς τένοντες στο τοίχωμα της κοιλίας, για να μην αναστρέφονται προς τον κόλπο όταν η κοιλία συστέλλεται.
Το ίδιο το μυοκάρδιο δεν τρέφεται από το αίμα που περνά μέσα από τις κοιλότητες. Παίρνει αίμα από τις στεφανιαίες αρτηρίες, τις πρώτες διακλαδώσεις της αορτής, που απλώνονται στην επιφάνειά του.
Ο καρδιακός κύκλος
Συστολή είναι η σύσπαση μιας κοιλότητας, διαστολή η χαλάρωσή της, όταν γεμίζει με αίμα. Ο καρδιακός κύκλος είναι όσα γίνονται από την αρχή ενός παλμού ως την αρχή του επόμενου. Με 75 παλμούς το λεπτό, ένας κύκλος διαρκεί s και χωρίζεται περίπου έτσι:
| Φάση | Διάρκεια | Τι γίνεται |
|---|---|---|
| Κολπική συστολή | περίπου s | οι κόλποι συστέλλονται και συμπληρώνουν το γέμισμα των κοιλιών |
| Κοιλιακή συστολή | περίπου s | οι κολποκοιλιακές κλείνουν, οι μηνοειδείς ανοίγουν, το αίμα φεύγει στις αρτηρίες |
| Γενική διαστολή | περίπου s | όλη η καρδιά χαλαρώνει· οι μηνοειδείς κλείνουν και το αίμα γεμίζει κόλπους και κοιλίες |
Οι δύο ήχοι που ακούει ο γιατρός με το στηθοσκόπιο είναι ήχοι βαλβίδων που κλείνουν: ο πρώτος, πιο βαθύς, όταν κλείνουν οι κολποκοιλιακές στην αρχή της κοιλιακής συστολής· ο δεύτερος, πιο σύντομος, όταν κλείνουν οι μηνοειδείς στην αρχή της διαστολής. Μια βαλβίδα που δεν κλείνει καλά αφήνει αίμα να γυρίσει πίσω και ακούγεται ως φύσημα.
Από πού ξεκινά ο παλμός
Στο τοίχωμα του δεξιού κόλπου, κοντά στο σημείο όπου μπαίνει η άνω κοίλη φλέβα, υπάρχει μια μικρή περιοχή ειδικών καρδιακών κυττάρων, ο φλεβόκομβος. Τα κύτταρά του παράγουν μόνα τους, ρυθμικά, ηλεκτρικές διεγέρσεις. Ο φλεβόκομβος είναι ο φυσικός βηματοδότης της καρδιάς.
- Η διέγερση από τον φλεβόκομβο απλώνεται στους δύο κόλπους, που συστέλλονται μαζί.
- Φτάνει στον κολποκοιλιακό κόμβο, ανάμεσα σε κόλπους και κοιλίες, όπου καθυστερεί για ένα κλάσμα του δευτερολέπτου. Έτσι οι κόλποι προλαβαίνουν να αδειάσουν πριν συσταλούν οι κοιλίες.
- Από εκεί, ειδικές ίνες τη μεταφέρουν γρήγορα σε όλο το μυοκάρδιο των κοιλιών, που συστέλλονται από την κορυφή προς τα πάνω, σαν να στύβεται ένας σωλήνας οδοντόκρεμας.
Το ηλεκτροκαρδιογράφημα καταγράφει από την επιφάνεια του δέρματος ακριβώς αυτό το ηλεκτρικό κύμα.
Πότε αλλάζει ο ρυθμός
Ο φλεβόκομβος ορίζει τον βασικό ρυθμό, αλλά δεν δουλεύει απομονωμένος. Νεύρα του αυτόνομου νευρικού συστήματος φτάνουν σε αυτόν και τον επιταχύνουν ή τον επιβραδύνουν, και η αδρεναλίνη από το αίμα τον επιταχύνει. Η συχνότητα ανεβαίνει:
- στη σωματική άσκηση, που οι μύες χρειάζονται περισσότερο οξυγόνο·
- στο άγχος, στον φόβο, στον θυμό·
- στον πυρετό·
- όταν πέφτει η πίεση του αίματος, για παράδειγμα μετά από αιμορραγία.
Και πέφτει στον ύπνο και στην ηρεμία. Στους προπονημένους αθλητές ο ρυθμός ηρεμίας είναι συχνά χαμηλός: η καρδιά τους στέλνει περισσότερο αίμα σε κάθε συστολή, άρα χρειάζεται λιγότερους παλμούς για την ίδια δουλειά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ηρεμία η καρδιά σου χτυπά 60 φορές το λεπτό, και στο τρέξιμο 120. Αν οι συστολές (κολπική και κοιλιακή μαζί) διαρκούν περίπου 0,4 s και στις δύο περιπτώσεις, πόσο διαρκεί η γενική διαστολή κάθε φορά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Διάρκεια κύκλου σε ηρεμία:
Γενική διαστολή: s.
Διάρκεια κύκλου στο τρέξιμο:
Γενική διαστολή: s.
Τι σημαίνει. Η συχνότητα διπλασιάστηκε, αλλά η διαστολή έγινε έξι φορές μικρότερη. Όταν η καρδιά επιταχύνεται, «κόβεται» κυρίως ο χρόνος γεμίσματος. Στην πραγματικότητα και οι συστολές κονταίνουν λίγο, οπότε το νούμερο είναι υπερβολικό, αλλά δείχνει γιατί πολύ υψηλές συχνότητες δεν αυξάνουν απεριόριστα το αίμα που αντλεί η καρδιά.
Παράδειγμα 2
Η διγλώχινα βαλβίδα ενός ασθενή δεν κλείνει καλά. Σε ποια φάση του κύκλου φαίνεται το πρόβλημα, και τι παθαίνει το αίμα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πότε πρέπει να είναι κλειστή η διγλώχινα; Στην κοιλιακή συστολή: η αριστερή κοιλία πιέζει το αίμα, και η βαλβίδα εμποδίζει την επιστροφή του στον αριστερό κόλπο.
Τι γίνεται αν δεν κλείνει. Σε κάθε κοιλιακή συστολή ένα μέρος του αίματος γυρίζει πίσω στον αριστερό κόλπο αντί να φύγει στην αορτή. Ο γιατρός το ακούει ως φύσημα αμέσως μετά τον πρώτο ήχο.
Η συνέπεια. Λιγότερο αίμα φτάνει στο σώμα σε κάθε παλμό, και η αριστερή κοιλία πρέπει να δουλεύει περισσότερο για να το αναπληρώσει.
Παράδειγμα 3
Σε ανθρώπους με μεταμοσχευμένη καρδιά, η συχνότητα σε ηρεμία είναι συνήθως υψηλότερη από το φυσιολογικό, και στην άσκηση ανεβαίνει πιο αργά. Πώς το εξηγείς;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ποιος δίνει τον ρυθμό. Ο φλεβόκομβος της νέας καρδιάς λειτουργεί, άρα η καρδιά χτυπά. Δεν δέχεται όμως νεύρα από τον λήπτη.
Γιατί πιο γρήγορα σε ηρεμία. Σε μια φυσιολογική καρδιά, σε ηρεμία, νεύρα του αυτόνομου συστήματος φρενάρουν συνεχώς τον φλεβόκομβο. Χωρίς αυτό το φρένο, ο κόμβος χτυπά με τον δικό του, γρηγορότερο ρυθμό.
Γιατί αργή απόκριση στην άσκηση. Η νευρική εντολή για επιτάχυνση δεν φτάνει. Η επιτάχυνση έρχεται μόνο όταν αυξηθεί η αδρεναλίνη στο αίμα, που χρειάζεται περισσότερο χρόνο.
Το συμπέρασμα. Το παράδειγμα χωρίζει καθαρά τους δύο ρόλους: ο φλεβόκομβος παράγει τον παλμό, τα νεύρα και οι ορμόνες ρυθμίζουν τη συχνότητά του.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονται οι βαλβίδες στην έξοδο της πνευμονικής αρτηρίας και της αορτής;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη δομή της καρδιάς: τοιχώματα, κοιλότητες, βαλβίδες και τα αγγεία που φεύγουν και φτάνουν.
- Να ακολουθείς τη ροή του αίματος μέσα στην καρδιά και να εξηγείς τον ρόλο των βαλβίδων.
- Να περιγράφεις τον καρδιακό κύκλο και να υπολογίζεις τη διάρκειά του από τη συχνότητα.
- Να εξηγείς από πού ξεκινούν οι παλμοί και πότε η καρδιά αλλάζει ρυθμό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.