Αιμοφόρα αγγεία
Αρτηρίες, φλέβες, τριχοειδή: η δομή ταιριάζει στην πίεση.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να διακρίνεις αρτηρίες, αρτηρίδια, τριχοειδή, φλεβίδια και φλέβες και να συνδέεις τη δομή του τοιχώματός τους με τον ρόλο τους.
- Να εξηγείς τι είναι ο σφυγμός και γιατί ο αριθμός των σφύξεων είναι ίσος με τους παλμούς της καρδιάς.
- Να εξηγείς πώς τα τριχοειδή ανταλλάσσουν ουσίες και αέρια με τους ιστούς.
- Να ερμηνεύεις μετρήσεις αρτηριακής πίεσης, τους παράγοντες που την επηρεάζουν και τους κινδύνους της υπέρτασης.
Ένα δίκτυο που δεν τελειώνει
Αν έβαζες όλα τα αιμοφόρα αγγεία ενός ενήλικα το ένα μετά το άλλο, οι εκτιμήσεις μιλούν για δεκάδες χιλιάδες χιλιόμετρα, με τα περισσότερα να είναι τριχοειδή. Το νούμερο ποικίλλει πολύ ανάλογα με τον τρόπο υπολογισμού, αλλά το νόημά του δεν αλλάζει: σχεδόν κάθε κύτταρο του σώματος βρίσκεται λίγα κύτταρα μακριά από ένα αγγείο.
Το αίμα που φεύγει από την καρδιά περνά διαδοχικά από πέντε είδη αγγείων:
αρτηρίες → αρτηρίδια → τριχοειδή → φλεβίδια → φλέβες
Η κατεύθυνση ορίζει το όνομα: οι αρτηρίες απομακρύνουν το αίμα από την καρδιά, οι φλέβες το επιστρέφουν σε αυτήν. Τι αίμα κουβαλούν, πλούσιο ή φτωχό σε οξυγόνο, δεν παίζει ρόλο.
Το τοίχωμα: τρεις χιτώνες
Οι αρτηρίες και οι φλέβες έχουν τοίχωμα από τρεις χιτώνες:
- Εσωτερικός: το ενδοθήλιο, μονόστιβο πλακώδες επιθήλιο, λείο ώστε το αίμα να κυλά χωρίς τριβές.
- Μέσος: λείες μυϊκές ίνες και ελαστικές ίνες.
- Εξωτερικός: ερειστικός (συνδετικός) ιστός που δένει το αγγείο με τους γύρω ιστούς.
Η διαφορά ανάμεσα στα αγγεία είναι κυρίως στον μέσο χιτώνα, και αυτή εξηγείται από την πίεση που δέχεται το καθένα.
| Αρτηρίες | Τριχοειδή | Φλέβες | |
|---|---|---|---|
| Τοίχωμα | παχύ, με ισχυρό μέσο χιτώνα | μόνο ενδοθήλιο, πάχος ενός κυττάρου | λεπτότερο, με φτωχό μέσο χιτώνα |
| Αυλός | στενός σε σχέση με το πάχος | τόσο στενός που τα ερυθρά περνούν ένα ένα | φαρδύς |
| Πίεση | υψηλή, παλμική | χαμηλή | πολύ χαμηλή |
| Βαλβίδες | όχι | όχι | πολλές, ιδίως στα άκρα |
| Ρόλος | μεταφορά υπό πίεση | ανταλλαγή ουσιών | επιστροφή στην καρδιά, αποθήκη αίματος |
Αρτηρίες και αρτηρίδια
Οι μεγάλες αρτηρίες, όπως η αορτή, έχουν πολλές ελαστικές ίνες. Σε κάθε κοιλιακή συστολή διατείνονται και αποθηκεύουν ένα μέρος της ενέργειας του αίματος· στη διαστολή επανέρχονται και συνεχίζουν να το σπρώχνουν. Έτσι η ροή δεν σταματά ανάμεσα σε δύο παλμούς.
Οι αρτηρίες διακλαδίζονται σε όλο και λεπτότερα αρτηρίδια, στα οποία κυριαρχούν οι λείες μυϊκές ίνες. Όταν οι ίνες συσπώνται, ο αυλός στενεύει (αγγειοσύσπαση) και λιγότερο αίμα περνά· όταν χαλαρώνουν, διευρύνεται (αγγειοδιαστολή). Με αυτόν τον τρόπο ο οργανισμός μοιράζει το αίμα: περισσότερο στους μύες στο τρέξιμο, στο πεπτικό μετά το φαγητό, στο δέρμα όταν ζεσταίνεσαι.
Τριχοειδή
Τα τριχοειδή είναι τα λεπτότερα αγγεία, με διάμετρο περίπου όσο ένα ερυθρό αιμοσφαίριο. Το τοίχωμά τους είναι μόνο ενδοθήλιο, και αυτό τα κάνει τον τόπο όπου γίνεται όλη η ανταλλαγή ανάμεσα σε αίμα και ιστούς:
- από το αίμα προς τα κύτταρα περνούν με διάχυση οξυγόνο, γλυκόζη, αμινοξέα και άλλες θρεπτικές ουσίες·
- από τα κύτταρα προς το αίμα περνούν διοξείδιο του άνθρακα και άχρηστες ουσίες, όπως η ουρία.
Τρία χαρακτηριστικά κάνουν την ανταλλαγή αποτελεσματική: το πολύ λεπτό τοίχωμα, η τεράστια συνολική επιφάνεια που δίνουν τα δισεκατομμύρια τριχοειδή, και η αργή ροή του αίματος μέσα τους, που δίνει χρόνο στη διάχυση.
Φλεβίδια και φλέβες
Τα τριχοειδή ενώνονται σε φλεβίδια και αυτά σε φλέβες. Στις φλέβες η πίεση είναι τόσο χαμηλή που, στα πόδια, δεν αρκεί για να ανεβάσει το αίμα ως την καρδιά. Βοηθούν τρία πράγματα: οι βαλβίδες των φλεβών, πτυχές του εσωτερικού χιτώνα που ανοίγουν μόνο προς την καρδιά· οι σκελετικοί μύες γύρω από τις φλέβες, που τις πιέζουν όταν συσπώνται· και οι κινήσεις της αναπνοής.
Ο σφυγμός
Σε κάθε συστολή της αριστερής κοιλίας, ένας όγκος αίματος σπρώχνεται απότομα στην αορτή. Το ελαστικό τοίχωμα διατείνεται, και η διάταση αυτή ταξιδεύει ως κύμα κατά μήκος των αρτηριών, πολύ γρηγορότερα από το ίδιο το αίμα. Όπου μια αρτηρία περνά κοντά στο δέρμα και πάνω από ένα σκληρό υπόστρωμα, το κύμα ψηλαφείται: αυτός είναι ο σφυγμός.
Επειδή κάθε σφύξη αντιστοιχεί σε μια κοιλιακή συστολή, ο αριθμός των σφύξεων το λεπτό είναι ίσος με τον αριθμό των παλμών της καρδιάς. Γι' αυτό ο γιατρός μετρά την καρδιά στον καρπό. Συνήθη σημεία είναι η κερκιδική αρτηρία στην εσωτερική πλευρά του καρπού και η καρωτίδα στο πλάι του λαιμού. Στις φλέβες σφυγμός δεν ψηλαφείται: ως εκεί, τα τριχοειδή έχουν απορροφήσει τις διακυμάνσεις της πίεσης.
Η αρτηριακή πίεση
Πίεση του αίματος είναι η δύναμη που ασκεί το αίμα σε κάθε μονάδα επιφάνειας του τοιχώματος των αγγείων. Είναι μέγιστη στην αορτή, πέφτει απότομα στα αρτηρίδια, και στις κοίλες φλέβες είναι σχεδόν μηδενική. Αυτή η διαφορά πίεσης είναι που κάνει το αίμα να κινείται.
Η αρτηριακή πίεση μετριέται συνήθως στη βραχιόνια αρτηρία, με πιεσόμετρο (σφυγμομανόμετρο), σε χιλιοστά στήλης υδραργύρου (mmHg). Δίνει δύο τιμές:
- τη συστολική («μεγάλη»): τη μέγιστη πίεση, τη στιγμή της κοιλιακής συστολής·
- τη διαστολική («μικρή»): την ελάχιστη, στη διαστολή.
Σε έναν υγιή νέο ενήλικα σε ηρεμία μια τυπική τιμή είναι περίπου 120/80 mmHg.
Η πίεση δεν είναι σταθερή. Ανεβαίνει στην άσκηση, στο άγχος, μετά από καφέ, και πέφτει στον ύπνο. Εξαρτάται από:
- την ποσότητα αίματος που στέλνει η καρδιά ανά λεπτό (συχνότητα και δύναμη της συστολής)·
- τη διάμετρο των αρτηριδίων: όσο στενότερα, τόσο μεγαλύτερη η αντίσταση και η πίεση·
- την ελαστικότητα των αρτηριών, που μειώνεται με την ηλικία και με την αρτηριοσκλήρυνση·
- τον όγκο του αίματος, που ανεβαίνει, για παράδειγμα, με πολύ αλάτι στη διατροφή, γιατί το νάτριο συγκρατεί νερό.
Υπέρταση και υπόταση
Αρτηριακή υπέρταση είναι η πίεση που μένει μόνιμα πάνω από τα φυσιολογικά όρια. Ένα κατώφλι που χρησιμοποιείται συχνά είναι τα 140/90 mmHg σε επανειλημμένες μετρήσεις, αν και οι ιατρικές οδηγίες διαφέρουν στα ακριβή νούμερα. Τη διάγνωση την κάνει γιατρός, όχι μία μέτρηση.
Η υπέρταση συνήθως δεν προκαλεί συμπτώματα για χρόνια, γι' αυτό λέγεται και «σιωπηλός κίνδυνος». Επιβαρύνει κυρίως τρία όργανα:
- την καρδιά, που πρέπει να σπρώχνει αίμα με μεγαλύτερη δύναμη· το μυοκάρδιο μπορεί να παχύνει και, με τα χρόνια, να ανεπαρκεί·
- τον εγκέφαλο, όπου ένα αγγείο μπορεί να σπάσει ή να φράξει: αυτό είναι το εγκεφαλικό επεισόδιο·
- τους νεφρούς, των οποίων τα μικρά αγγεία φθείρονται, και η λειτουργία τους μειώνεται.
Παράγοντες που συνδέονται με την υπέρταση είναι η κληρονομικότητα, η ηλικία, η παχυσαρκία, η πολλή κατανάλωση αλατιού, το κάπνισμα, το αλκοόλ, η έλλειψη άσκησης και το χρόνιο στρες.
Αρτηριακή υπόταση είναι η πίεση χαμηλότερη από τη φυσιολογική. Σε ορισμένους ανθρώπους είναι μόνιμη και αβλαβής. Όταν η πίεση πέσει απότομα, για παράδειγμα σε ένα γρήγορο σήκωμα από το κρεβάτι, σε αφυδάτωση ή μετά από αιμορραγία, ο εγκέφαλος παίρνει λιγότερο αίμα και μπορεί να εμφανιστεί ζάλη ή λιποθυμία.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Στο εργαστήριο, μια μαθήτρια μετρά τον σφυγμό της στον καρπό για 15 δευτερόλεπτα και βρίσκει 19 σφύξεις. Τρέχει δύο λεπτά επί τόπου και ξαναμετρά: 31 σφύξεις σε 15 δευτερόλεπτα. Τι συμπεραίνεις για την καρδιά της;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ανάγω στο λεπτό. Ένα λεπτό έχει τέσσερα διαστήματα των 15 δευτερολέπτων:
σφύξεις το λεπτό, σε ηρεμία και μετά το τρέξιμο.
Από τον σφυγμό στην καρδιά. Κάθε σφύξη είναι το κύμα μιας κοιλιακής συστολής, άρα η καρδιά χτυπούσε 76 φορές το λεπτό σε ηρεμία και 124 μετά την άσκηση.
Γιατί ανέβηκε. Οι μύες που δούλευαν χρειάζονταν περισσότερο οξυγόνο και γλυκόζη, και παρήγαγαν περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα. Το νευρικό σύστημα και η αδρεναλίνη επιτάχυναν τον φλεβόκομβο, ώστε περισσότερο αίμα ανά λεπτό να φτάσει στους μύες.
Παράδειγμα 2
Με την ηλικία, και περισσότερο με την αρτηριοσκλήρυνση, οι μεγάλες αρτηρίες χάνουν την ελαστικότητά τους. Γιατί αυτό ανεβάζει κυρίως τη συστολική πίεση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι κάνει μια ελαστική αορτή στη συστολή. Διατείνεται και «απορροφά» ένα μέρος από το αίμα που μπαίνει απότομα. Η κορυφή της πίεσης μένει έτσι συγκρατημένη.
Τι κάνει μια δύσκαμπτη αορτή. Δεν διατείνεται. Ο ίδιος όγκος αίματος μπαίνει σε ένα σωλήνα που δεν «υποχωρεί», και η πίεση τη στιγμή της συστολής ανεβαίνει περισσότερο.
Και στη διαστολή; Η ελαστική αορτή, επανερχόμενη, συνέχιζε να σπρώχνει το αίμα. Η δύσκαμπτη δεν το κάνει, οπότε η διαστολική πίεση δεν ανεβαίνει, μπορεί και να πέσει. Η διαφορά ανάμεσα στις δύο τιμές μεγαλώνει.
Παράδειγμα 3
Σε ένα τριχοειδές το αίμα κινείται με περίπου 0,5 mm το δευτερόλεπτο, και το τριχοειδές έχει μήκος περίπου 1 mm. Πόσο χρόνο έχει ένα ερυθρό για την ανταλλαγή, και γιατί αυτό αρκεί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο χρόνος:
Γιατί αρκεί. Η διάχυση είναι γρήγορη σε πολύ μικρές αποστάσεις. Το οξυγόνο έχει να διασχίσει μόνο το ενδοθήλιο, ένα κύτταρο πάχος, και λίγο υγρό ως τα κύτταρα του ιστού. Δύο δευτερόλεπτα είναι αρκετά για να ολοκληρωθεί.
Η σύγκριση. Στην αορτή το αίμα κινείται πολύ γρηγορότερα, αλλά εκεί δεν γίνεται ανταλλαγή: το παχύ τοίχωμα δεν το επιτρέπει. Η αργή ροή στα τριχοειδή δεν είναι ελάττωμα· είναι προϋπόθεση της ανταλλαγής.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε με τη σειρά τα πέντε είδη αγγείων από τα οποία περνά το αίμα που φεύγει από την καρδιά.
Τα κατάφερες;
- Να διακρίνεις αρτηρίες, αρτηρίδια, τριχοειδή, φλεβίδια και φλέβες και να συνδέεις τη δομή του τοιχώματός τους με τον ρόλο τους.
- Να εξηγείς τι είναι ο σφυγμός και γιατί ο αριθμός των σφύξεων είναι ίσος με τους παλμούς της καρδιάς.
- Να εξηγείς πώς τα τριχοειδή ανταλλάσσουν ουσίες και αέρια με τους ιστούς.
- Να ερμηνεύεις μετρήσεις αρτηριακής πίεσης, τους παράγοντες που την επηρεάζουν και τους κινδύνους της υπέρτασης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.