Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η κυκλοφορία του αίματος

Μικρή και μεγάλη κυκλοφορία, ανταλλαγές στα τριχοειδή, λεμφικό σύστημα.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τη μικρή και τη μεγάλη κυκλοφορία, ονομάζοντας τις κοιλότητες και τα αγγεία από τα οποία περνά το αίμα.
  2. Να εξηγείς γιατί η αορτή μεταφέρει αίμα πλούσιο σε οξυγόνο ενώ η πνευμονική αρτηρία αίμα πλούσιο σε διοξείδιο του άνθρακα.
  3. Να συγκρίνεις τις ανταλλαγές αερίων στα τριχοειδή των πνευμόνων και των ιστών.

Ο λογαριασμός του Harvey

Για περίπου χίλια πεντακόσια χρόνια, η ιατρική δεχόταν την άποψη του Γαληνού: το αίμα παράγεται συνεχώς στο ήπαρ από την τροφή και «καταναλώνεται» από τους ιστούς. Το 1628 ο Άγγλος γιατρός William Harvey δημοσίευσε ένα βιβλίο που ξεκινούσε από έναν απλό λογαριασμό: αν σε κάθε παλμό η καρδιά στέλνει έστω λίγα κυβικά εκατοστά αίματος, μέσα σε μία ώρα στέλνει πολύ περισσότερο αίμα απ' όσο ζυγίζει ολόκληρος ο άνθρωπος. Καμία τροφή δεν φτάνει για να φτιαχτεί τόσο.

Το συμπέρασμά του: το ίδιο αίμα κυκλοφορεί, ξανά και ξανά, μέσα σε ένα κλειστό κύκλωμα. Οι συνδέσεις ανάμεσα σε αρτηρίες και φλέβες, τα τριχοειδή, δεν φαίνονταν ακόμα· τις είδε στο μικροσκόπιο ο Ιταλός Marcello Malpighi το 1661, λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Harvey.

Δύο κύκλοι, μία καρδιά

Στον άνθρωπο το αίμα περνά από την καρδιά δύο φορές σε κάθε πλήρη γύρο, γιατί διασχίζει δύο κυκλώματα συνδεδεμένα σε σειρά.

Μικρή ή πνευμονική κυκλοφορία. Ξεκινά από τη δεξιά κοιλία και τελειώνει στον αριστερό κόλπο:

δεξιά κοιλία → πνευμονική αρτηρία → τριχοειδή των πνευμόνων → πνευμονικές φλέβες → αριστερός κόλπος

Σκοπός της: το αίμα να πάρει οξυγόνο και να αφήσει διοξείδιο του άνθρακα.

Μεγάλη ή συστηματική κυκλοφορία. Ξεκινά από την αριστερή κοιλία και τελειώνει στον δεξιό κόλπο:

αριστερή κοιλία → αορτή → αρτηρίες των οργάνων → αρτηρίδια → τριχοειδή όλων των ιστών → φλεβίδια → φλέβες → άνω και κάτω κοίλη φλέβα → δεξιός κόλπος

Σκοπός της: να φέρει οξυγόνο και θρεπτικές ουσίες σε κάθε κύτταρο και να μαζέψει τα άχρηστα.

Η αορτή διακλαδίζεται σε αρτηρίες για κάθε όργανο: οι καρωτίδες για το κεφάλι και τον εγκέφαλο, οι στεφανιαίες για την ίδια την καρδιά, οι νεφρικές για τους νεφρούς, αρτηρίες για το έντερο, τα χέρια, τα πόδια. Τα όργανα δέχονται έτσι αίμα παράλληλα, το καθένα από το δικό του κλαδί.

Τα κυκλώματα του αίματος

Διάλεξε κύκλωμα. Κάθε διαδρομή ξεκινά από την καρδιά και επιστρέφει σε αυτήν· πρόσεξε από πόσα τριχοειδή δίκτυα περνά.

Διάλεξε κύκλωμα

Μικρή κυκλοφορία

Δεξιά κοιλία → πνευμονική αρτηρία → τριχοειδή γύρω από τις κυψελίδες → πνευμονικές φλέβες → αριστερός κόλπος. Ξεκινά αίμα φτωχό σε οξυγόνο και επιστρέφει πλούσιο. Χαμηλή πίεση: τα τριχοειδή των κυψελίδων είναι πολύ λεπτά και η απόσταση μικρή.

Από πού περνά: καρδιά → πνεύμονες → καρδιά

Γιατί η πνευμονική αρτηρία έχει «φτωχό» αίμα

Συνηθίζεται να λέμε ότι οι αρτηρίες έχουν οξυγονωμένο αίμα. Στη μεγάλη κυκλοφορία είναι αλήθεια. Όμως η πνευμονική αρτηρία, αν και αρτηρία, μεταφέρει αίμα φτωχό σε οξυγόνο και πλούσιο σε διοξείδιο του άνθρακα, και οι πνευμονικές φλέβες μεταφέρουν αίμα πλούσιο σε οξυγόνο.

Η εξήγηση έχει δύο σκέλη:

  1. Το όνομα το ορίζει η κατεύθυνση. Αρτηρία είναι κάθε αγγείο που απομακρύνει αίμα από την καρδιά. Η πνευμονική αρτηρία ξεκινά από τη δεξιά κοιλία, άρα είναι αρτηρία.
  2. Το περιεχόμενο το ορίζει το από πού έρχεται το αίμα. Η δεξιά κοιλία γεμίζει από τον δεξιό κόλπο, που δέχεται το αίμα του σώματος μέσω των κοίλων φλεβών. Αυτό το αίμα μόλις πέρασε από τα τριχοειδή των ιστών, όπου έδωσε οξυγόνο και πήρε διοξείδιο. Η αριστερή κοιλία, αντίθετα, γεμίζει με αίμα που μόλις γύρισε από τους πνεύμονες, και αυτό στέλνει η αορτή.

Οι δύο ανταλλαγές

Τριχοειδή των πνευμόνωνΤριχοειδή των ιστών
Οξυγόνοαπό τις κυψελίδες προς το αίμααπό το αίμα προς τα κύτταρα
Διοξείδιο του άνθρακααπό το αίμα προς τις κυψελίδεςαπό τα κύτταρα προς το αίμα
Αίμα που φτάνειφτωχό σε οξυγόνοπλούσιο σε οξυγόνο
Αίμα που φεύγειπλούσιο σε οξυγόνοφτωχό σε οξυγόνο

Και στις δύο περιπτώσεις ο μηχανισμός είναι η διάχυση: κάθε αέριο κινείται από εκεί όπου η συγκέντρωσή του είναι μεγαλύτερη προς εκεί όπου είναι μικρότερη. Αυτό που αλλάζει την κατεύθυνση είναι το πού βρίσκεται κάθε φορά η μεγαλύτερη συγκέντρωση. Τα κύτταρα καταναλώνουν οξυγόνο και παράγουν διοξείδιο με την κυτταρική αναπνοή· ο αέρας των κυψελίδων ανανεώνεται με κάθε εισπνοή.

Γιατί δύο κυκλώματα και όχι ένα

Αν το αίμα πήγαινε από τους πνεύμονες κατευθείαν στο σώμα χωρίς να ξαναπεράσει από την καρδιά, θα έφτανε στους ιστούς με πολύ χαμηλή πίεση, γιατί τα τριχοειδή «τρώνε» το μεγαλύτερο μέρος της. Η διπλή κυκλοφορία λύνει το πρόβλημα: η αριστερή κοιλία δίνει στο οξυγονωμένο αίμα νέα ώθηση. Ταυτόχρονα, η δεξιά κοιλία στέλνει αίμα στους πνεύμονες με χαμηλή πίεση, που προστατεύει τα πολύ λεπτά τριχοειδή των κυψελίδων. Και επειδή τα δύο μισά της καρδιάς δεν επικοινωνούν, το οξυγονωμένο αίμα δεν αναμειγνύεται με το μη οξυγονωμένο.

Ο όγκος του αίματος ενός ενήλικα είναι περίπου 5 λίτρα, και η καρδιά σε ηρεμία αντλεί από κάθε κοιλία περίπου 5 λίτρα το λεπτό. Ένας πλήρης γύρος, λοιπόν, διαρκεί κατά μέσο όρο περίπου ένα λεπτό, στην άσκηση πολύ λιγότερο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα φάρμακο ενέεται σε φλέβα του αγκώνα και πρέπει να φτάσει στον εγκέφαλο. Από ποιες κοιλότητες και αγγεία περνά, και πόσες φορές από την καρδιά;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Σε ποια από τα παρακάτω αγγεία το αίμα είναι πλούσιο σε οξυγόνο: αορτή, πνευμονική αρτηρία, πνευμονική φλέβα, κάτω κοίλη φλέβα, νεφρική αρτηρία;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Ας ξανακάνουμε τον λογαριασμό του Harvey με σημερινά νούμερα: όγκος παλμού 70 mL, 72 παλμοί το λεπτό. Πόσο αίμα στέλνει η αριστερή κοιλία σε μία ώρα, και τι σημαίνει αυτό αν το σώμα έχει περίπου 5 L αίματος;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Από ποια κοιλότητα ξεκινά και σε ποια καταλήγει η μικρή κυκλοφορία;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ποιο αγγείο ξεκινά από την αριστερή κοιλία;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τη μικρή και τη μεγάλη κυκλοφορία, ονομάζοντας τις κοιλότητες και τα αγγεία από τα οποία περνά το αίμα.
  • Να εξηγείς γιατί η αορτή μεταφέρει αίμα πλούσιο σε οξυγόνο ενώ η πνευμονική αρτηρία αίμα πλούσιο σε διοξείδιο του άνθρακα.
  • Να συγκρίνεις τις ανταλλαγές αερίων στα τριχοειδή των πνευμόνων και των ιστών.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;