Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κύτταρα και ιστοί

Διαφοροποίηση: ίδιο DNA, άλλη δουλειά. Οι τέσσερις τύποι ιστών.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τη διαφοροποίηση: πώς κύτταρα με το ίδιο DNA γίνονται τόσο διαφορετικά.
  2. Να ορίζεις τον ιστό ως κύτταρα μαζί με μεσοκυττάρια ουσία και να διακρίνεις τα τέσσερα είδη ιστών.
  3. Να ξεχωρίζεις τους εξωκρινείς, τους ενδοκρινείς και τους μεικτούς αδένες.
  4. Να περιγράφεις τα είδη του ερειστικού ιστού και να συνδέεις τη δομή τους με τη λειτουργία τους.

Διακόσια είδη κυττάρων από ένα

Ένα ερυθρό αιμοσφαίριο δεν έχει πυρήνα και ζει περίπου τέσσερις μήνες. Ένας κινητικός νευρώνας έχει απόφυση σχεδόν ενός μέτρου και μπορεί να ζήσει όσο ζεις κι εσύ. Ένα κύτταρο του λιπώδους ιστού είναι σχεδόν μια σταγόνα λίπος με μια λεπτή μεμβράνη γύρω της. Κι όμως, και τα τρία έχουν στον πυρήνα τους (ή είχαν, πριν τον χάσουν) το ίδιο DNA, γιατί όλα κατάγονται από το ίδιο ζυγωτό με διαδοχικές μιτώσεις.

Η διαφορά δεν είναι στις οδηγίες αλλά στο ποιες οδηγίες διαβάζονται. Σε κάθε τύπο κυττάρου λειτουργεί ένα διαφορετικό σύνολο γονιδίων: στο πρόδρομο ερυθρό, τα γονίδια της αιμοσφαιρίνης· στο κύτταρο του παγκρέατος, το γονίδιο της ινσουλίνης. Η διαδικασία με την οποία τα κύτταρα αποκτούν ειδική μορφή και ειδική λειτουργία λέγεται διαφοροποίηση.

Τι είναι ιστός

Ιστός δεν είναι μόνο ένα σύνολο όμοιων κυττάρων. Είναι κύτταρα με κοινή προέλευση και λειτουργία μαζί με τη μεσοκυττάρια ουσία που βρίσκεται ανάμεσά τους. Η μεσοκυττάρια ουσία την παράγουν τα ίδια τα κύτταρα του ιστού, και η ποσότητα και η σύστασή της διαφέρουν πολύ:

  • στο επιθήλιο είναι ελάχιστη, γιατί τα κύτταρα κολλούν το ένα στο άλλο·
  • στο οστό είναι άφθονη και σκληρή, με άλατα ασβεστίου·
  • στο αίμα είναι υγρή: το πλάσμα.

Στον άνθρωπο διακρίνουμε τέσσερα είδη ιστών: επιθηλιακό, ερειστικό, μυϊκό και νευρικό.

Επιθηλιακός ιστός

Τα κύτταρα του επιθηλίου είναι πυκνά διατεταγμένα, με ελάχιστη μεσοκυττάρια ουσία, και κάθονται πάνω σε μια λεπτή στοιβάδα που τα στηρίζει. Το επιθήλιο δεν έχει αιμοφόρα αγγεία: τρέφεται με διάχυση από τον ιστό που βρίσκεται από κάτω του.

Το επιθήλιο κάνει δύο μεγάλες δουλειές:

  • Καλύπτει και επενδύει. Η επιδερμίδα του δέρματος, η εσωτερική επιφάνεια του στόματος, του εντέρου, των αγγείων και των κυψελίδων. Όπου η επιφάνεια τρίβεται, όπως στο δέρμα, το επιθήλιο είναι πολύστιβο (πολλές στρώσεις κυττάρων). Όπου πρέπει να περνούν γρήγορα ουσίες, όπως στις κυψελίδες και στα τριχοειδή, είναι μονόστιβο και τα κύτταρά του πλακώδη (πολύ λεπτά).
  • Εκκρίνει. Ορισμένα επιθηλιακά κύτταρα παράγουν και απελευθερώνουν ουσίες. Οργανωμένα σε όργανα, σχηματίζουν τους αδένες.
Μπλε, πεπλατυσμένα κύτταρα με ακανόνιστο σχήμα σε ανοιχτό φόντο· στο καθένα ξεχωρίζει μια μικρή σκούρα κουκκίδα.
Επιθηλιακά κύτταρα από το εσωτερικό του μάγουλου, βαμμένα με κυανό του μεθυλενίου. Είναι πλακώδη, λεπτά σαν πλακάκια, και η σκούρα κουκκίδα σε κάθε κύτταρο είναι ο πυρήνας. Είναι το πιο απλό παρασκεύασμα του σχολικού εργαστηρίου: ένα ελαφρύ ξύσιμο με μια οδοντογλυφίδα.Φωτογραφία: Fritzmann2002 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Οι αδένες

Αδένας είναι ένα κύτταρο ή ένα όργανο που παράγει και εκκρίνει ουσίες χρήσιμες στον οργανισμό. Τους χωρίζουμε με κριτήριο πού πηγαίνει το έκκριμα:

ΕίδοςΠού πηγαίνει το έκκριμαΠαραδείγματα
Εξωκρινείςμέσω εκφορητικού πόρου σε μια κοιλότητα ή στην επιφάνεια του σώματοςιδρωτοποιοί, σιελογόνοι, δακρυϊκοί αδένες
Ενδοκρινείςκατευθείαν στο αίμα, χωρίς πόρο· τα εκκρίματά τους είναι οι ορμόνεςθυρεοειδής, υπόφυση, επινεφρίδια
Μεικτοίκαι τα δύο: ένα μέρος με πόρο, ένα μέρος στο αίμαπάγκρεας

Το πάγκρεας είναι το κλασικό παράδειγμα μεικτού αδένα. Το μεγαλύτερο μέρος του φτιάχνει παγκρεατικό υγρό με ένζυμα πέψης, που φτάνει στο λεπτό έντερο μέσα από πόρο. Μικρές ομάδες κυττάρων σκορπισμένες ανάμεσα, τα νησίδια του Langerhans, ρίχνουν στο αίμα τις ορμόνες ινσουλίνη και γλυκαγόνη.

Ερειστικός ιστός

Ο ερειστικός ιστός στηρίζει, συνδέει και προστατεύει. Το κοινό όλων των μορφών του είναι το αντίθετο του επιθηλίου: λίγα κύτταρα, σκορπισμένα μέσα σε άφθονη μεσοκυττάρια ουσία. Αυτή η ουσία, και όχι τα κύτταρα, του δίνει τις μηχανικές του ιδιότητες. Περιέχει συνήθως ίνες: οι κολλαγόνες ίνες αντέχουν στο τράβηγμα, οι ελαστικές τεντώνονται και ξαναγυρίζουν.

ΕίδοςΚύτταρα και μεσοκυττάρια ουσίαΠού τον βρίσκειςΤι κερδίζει
Χαλαρός συνδετικόςκύτταρα και ίνες αραιά, σε ημίρρευστη ουσίακάτω από το δέρμα, γύρω από όργανα και αγγείαγεμίζει κενά, δένει χωρίς να σφίγγει
Πυκνός συνδετικόςπυκνές, παράλληλες κολλαγόνες ίνες, λίγα κύτταρατένοντες, σύνδεσμοι των αρθρώσεωναντοχή στο τράβηγμα προς μία κατεύθυνση
Χόνδρινοςχονδροκύτταρα σε κοιλότητες μιας στερεής αλλά εύκαμπτης ουσίαςαρθρικές επιφάνειες, πτερύγιο του αυτιού, μύτη, μεσοσπονδύλιοι δίσκοιστηρίζει χωρίς να σπάει, μειώνει την τριβή
Οστίτηςοστεοκύτταρα σε ουσία με κολλαγόνο και άλατα ασβεστίουσκελετόςσκληρότητα και αντοχή στη συμπίεση

Ο λιπώδης ιστός, με κύτταρα γεμάτα λίπος, θεωρείται μορφή χαλαρού συνδετικού: αποθηκεύει ενέργεια και μονώνει. Και το αίμα, με κύτταρα μέσα σε υγρή μεσοκυττάρια ουσία, κατατάσσεται συνήθως σε αυτή την οικογένεια.

Μια λεπτομέρεια με συνέπειες: ο χόνδρος δεν έχει αιμοφόρα αγγεία, ενώ το οστό έχει πολλά. Θα τη χρειαστείς στο δεύτερο λυμένο παράδειγμα.

Ποια μορφή ερειστικού ιστού;

Κάθε κάρτα περιγράφει ένα σημείο του σώματος ή μια ιδιότητα. Βάλ' την στη μορφή του ερειστικού ιστού που ταιριάζει.

Ποια μορφή;

Ο ιστός ακριβώς κάτω από το δέρμα

0 από 9

Μυϊκός ιστός

Τα μυϊκά κύτταρα είναι επιμήκη και λέγονται μυϊκές ίνες. Μέσα τους υπάρχουν πρωτεΐνες που γλιστρούν η μία πάνω στην άλλη και κονταίνουν την ίνα: αυτή είναι η συστολή.

ΕίδοςΜορφή κυττάρωνΈλεγχοςΠού
Σκελετικόςπολύ μακριές ίνες, πολλοί πυρήνες, εγκάρσιες ραβδώσεις (γραμμωτός)εκούσιοςμύες του σκελετού
Λείοςατρακτοειδή κύτταρα με έναν πυρήνα, χωρίς ραβδώσειςακούσιοςτοιχώματα στομάχου, εντέρου, αγγείων, ουροδόχου κύστης
Καρδιακόςγραμμωτά κύτταρα με έναν πυρήνα, διακλαδισμένα και ενωμένα σε δίκτυοακούσιοςμόνο στο μυοκάρδιο

Το δίκτυο των καρδιακών κυττάρων εξηγεί γιατί η καρδιά συστέλλεται ως σύνολο: η διέγερση περνά από κύτταρο σε κύτταρο στα σημεία όπου ενώνονται.

Μικροσκόπιο: μακριές ροζ λωρίδες η μία δίπλα στην άλλη, με πυκνές λεπτές εγκάρσιες γραμμές και σκόρπιους σκούρους οβάλ πυρήνες.
Ίνες σκελετικού μυός. Κάθε ροζ λωρίδα είναι μία μυϊκή ίνα, ένα πολύ μακρύ κύτταρο με πολλούς πυρήνες. Οι λεπτές εγκάρσιες γραμμές είναι οι ραβδώσεις που δίνουν στον σκελετικό μυ το όνομα «γραμμωτός».Φωτογραφία: Berkshire Community College Bioscience Image Library · CC0 · Wikimedia Commons

Νευρικός ιστός

Ο νευρικός ιστός έχει δύο είδη κυττάρων. Οι νευρώνες δέχονται ερεθίσματα, παράγουν και μεταφέρουν νευρικές ώσεις. Τα νευρογλοιακά κύτταρα, πολύ περισσότερα σε αριθμό, στηρίζουν, τρέφουν και προστατεύουν τους νευρώνες. Θα τα δεις αναλυτικά στο κεφάλαιο του νευρικού συστήματος.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Σε ένα μόνιμο παρασκεύασμα βλέπεις κύτταρα με έναν πυρήνα το καθένα, σε σχήμα ατράκτου, χωρίς εγκάρσιες ραβδώσεις, σε στρώσεις. Τι ιστός είναι και από πού μπορεί να προέρχεται;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Ένας αθλητής σπάει την κνήμη του και τραυματίζει τον χόνδρο του γονάτου στο ίδιο ατύχημα. Το κάταγμα κολλάει σε λίγες εβδομάδες, ο χόνδρος δεν έχει επουλωθεί ούτε μετά από μήνες. Γιατί;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Σε ένα πείραμα δένεται ο εκφορητικός πόρος του παγκρέατος ενός πειραματόζωου. Τι θα επηρεαστεί: η πέψη, η ρύθμιση της γλυκόζης στο αίμα, ή και τα δύο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ένα κύτταρο του ήπατος και ένας νευρώνας του ίδιου ανθρώπου είναι πολύ διαφορετικά. Πού οφείλεται κυρίως η διαφορά;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 6

Ποια είναι τα τέσσερα είδη ιστών του ανθρώπινου σώματος;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τη διαφοροποίηση: πώς κύτταρα με το ίδιο DNA γίνονται τόσο διαφορετικά.
  • Να ορίζεις τον ιστό ως κύτταρα μαζί με μεσοκυττάρια ουσία και να διακρίνεις τα τέσσερα είδη ιστών.
  • Να ξεχωρίζεις τους εξωκρινείς, τους ενδοκρινείς και τους μεικτούς αδένες.
  • Να περιγράφεις τα είδη του ερειστικού ιστού και να συνδέεις τη δομή τους με τη λειτουργία τους.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;