Κύτταρα και ιστοί
Διαφοροποίηση: ίδιο DNA, άλλη δουλειά. Οι τέσσερις τύποι ιστών.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τη διαφοροποίηση: πώς κύτταρα με το ίδιο DNA γίνονται τόσο διαφορετικά.
- Να ορίζεις τον ιστό ως κύτταρα μαζί με μεσοκυττάρια ουσία και να διακρίνεις τα τέσσερα είδη ιστών.
- Να ξεχωρίζεις τους εξωκρινείς, τους ενδοκρινείς και τους μεικτούς αδένες.
- Να περιγράφεις τα είδη του ερειστικού ιστού και να συνδέεις τη δομή τους με τη λειτουργία τους.
Διακόσια είδη κυττάρων από ένα
Ένα ερυθρό αιμοσφαίριο δεν έχει πυρήνα και ζει περίπου τέσσερις μήνες. Ένας κινητικός νευρώνας έχει απόφυση σχεδόν ενός μέτρου και μπορεί να ζήσει όσο ζεις κι εσύ. Ένα κύτταρο του λιπώδους ιστού είναι σχεδόν μια σταγόνα λίπος με μια λεπτή μεμβράνη γύρω της. Κι όμως, και τα τρία έχουν στον πυρήνα τους (ή είχαν, πριν τον χάσουν) το ίδιο DNA, γιατί όλα κατάγονται από το ίδιο ζυγωτό με διαδοχικές μιτώσεις.
Η διαφορά δεν είναι στις οδηγίες αλλά στο ποιες οδηγίες διαβάζονται. Σε κάθε τύπο κυττάρου λειτουργεί ένα διαφορετικό σύνολο γονιδίων: στο πρόδρομο ερυθρό, τα γονίδια της αιμοσφαιρίνης· στο κύτταρο του παγκρέατος, το γονίδιο της ινσουλίνης. Η διαδικασία με την οποία τα κύτταρα αποκτούν ειδική μορφή και ειδική λειτουργία λέγεται διαφοροποίηση.
Τι είναι ιστός
Ιστός δεν είναι μόνο ένα σύνολο όμοιων κυττάρων. Είναι κύτταρα με κοινή προέλευση και λειτουργία μαζί με τη μεσοκυττάρια ουσία που βρίσκεται ανάμεσά τους. Η μεσοκυττάρια ουσία την παράγουν τα ίδια τα κύτταρα του ιστού, και η ποσότητα και η σύστασή της διαφέρουν πολύ:
- στο επιθήλιο είναι ελάχιστη, γιατί τα κύτταρα κολλούν το ένα στο άλλο·
- στο οστό είναι άφθονη και σκληρή, με άλατα ασβεστίου·
- στο αίμα είναι υγρή: το πλάσμα.
Στον άνθρωπο διακρίνουμε τέσσερα είδη ιστών: επιθηλιακό, ερειστικό, μυϊκό και νευρικό.
Επιθηλιακός ιστός
Τα κύτταρα του επιθηλίου είναι πυκνά διατεταγμένα, με ελάχιστη μεσοκυττάρια ουσία, και κάθονται πάνω σε μια λεπτή στοιβάδα που τα στηρίζει. Το επιθήλιο δεν έχει αιμοφόρα αγγεία: τρέφεται με διάχυση από τον ιστό που βρίσκεται από κάτω του.
Το επιθήλιο κάνει δύο μεγάλες δουλειές:
- Καλύπτει και επενδύει. Η επιδερμίδα του δέρματος, η εσωτερική επιφάνεια του στόματος, του εντέρου, των αγγείων και των κυψελίδων. Όπου η επιφάνεια τρίβεται, όπως στο δέρμα, το επιθήλιο είναι πολύστιβο (πολλές στρώσεις κυττάρων). Όπου πρέπει να περνούν γρήγορα ουσίες, όπως στις κυψελίδες και στα τριχοειδή, είναι μονόστιβο και τα κύτταρά του πλακώδη (πολύ λεπτά).
- Εκκρίνει. Ορισμένα επιθηλιακά κύτταρα παράγουν και απελευθερώνουν ουσίες. Οργανωμένα σε όργανα, σχηματίζουν τους αδένες.

Οι αδένες
Αδένας είναι ένα κύτταρο ή ένα όργανο που παράγει και εκκρίνει ουσίες χρήσιμες στον οργανισμό. Τους χωρίζουμε με κριτήριο πού πηγαίνει το έκκριμα:
| Είδος | Πού πηγαίνει το έκκριμα | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Εξωκρινείς | μέσω εκφορητικού πόρου σε μια κοιλότητα ή στην επιφάνεια του σώματος | ιδρωτοποιοί, σιελογόνοι, δακρυϊκοί αδένες |
| Ενδοκρινείς | κατευθείαν στο αίμα, χωρίς πόρο· τα εκκρίματά τους είναι οι ορμόνες | θυρεοειδής, υπόφυση, επινεφρίδια |
| Μεικτοί | και τα δύο: ένα μέρος με πόρο, ένα μέρος στο αίμα | πάγκρεας |
Το πάγκρεας είναι το κλασικό παράδειγμα μεικτού αδένα. Το μεγαλύτερο μέρος του φτιάχνει παγκρεατικό υγρό με ένζυμα πέψης, που φτάνει στο λεπτό έντερο μέσα από πόρο. Μικρές ομάδες κυττάρων σκορπισμένες ανάμεσα, τα νησίδια του Langerhans, ρίχνουν στο αίμα τις ορμόνες ινσουλίνη και γλυκαγόνη.
Ερειστικός ιστός
Ο ερειστικός ιστός στηρίζει, συνδέει και προστατεύει. Το κοινό όλων των μορφών του είναι το αντίθετο του επιθηλίου: λίγα κύτταρα, σκορπισμένα μέσα σε άφθονη μεσοκυττάρια ουσία. Αυτή η ουσία, και όχι τα κύτταρα, του δίνει τις μηχανικές του ιδιότητες. Περιέχει συνήθως ίνες: οι κολλαγόνες ίνες αντέχουν στο τράβηγμα, οι ελαστικές τεντώνονται και ξαναγυρίζουν.
| Είδος | Κύτταρα και μεσοκυττάρια ουσία | Πού τον βρίσκεις | Τι κερδίζει |
|---|---|---|---|
| Χαλαρός συνδετικός | κύτταρα και ίνες αραιά, σε ημίρρευστη ουσία | κάτω από το δέρμα, γύρω από όργανα και αγγεία | γεμίζει κενά, δένει χωρίς να σφίγγει |
| Πυκνός συνδετικός | πυκνές, παράλληλες κολλαγόνες ίνες, λίγα κύτταρα | τένοντες, σύνδεσμοι των αρθρώσεων | αντοχή στο τράβηγμα προς μία κατεύθυνση |
| Χόνδρινος | χονδροκύτταρα σε κοιλότητες μιας στερεής αλλά εύκαμπτης ουσίας | αρθρικές επιφάνειες, πτερύγιο του αυτιού, μύτη, μεσοσπονδύλιοι δίσκοι | στηρίζει χωρίς να σπάει, μειώνει την τριβή |
| Οστίτης | οστεοκύτταρα σε ουσία με κολλαγόνο και άλατα ασβεστίου | σκελετός | σκληρότητα και αντοχή στη συμπίεση |
Ο λιπώδης ιστός, με κύτταρα γεμάτα λίπος, θεωρείται μορφή χαλαρού συνδετικού: αποθηκεύει ενέργεια και μονώνει. Και το αίμα, με κύτταρα μέσα σε υγρή μεσοκυττάρια ουσία, κατατάσσεται συνήθως σε αυτή την οικογένεια.
Μια λεπτομέρεια με συνέπειες: ο χόνδρος δεν έχει αιμοφόρα αγγεία, ενώ το οστό έχει πολλά. Θα τη χρειαστείς στο δεύτερο λυμένο παράδειγμα.
Μυϊκός ιστός
Τα μυϊκά κύτταρα είναι επιμήκη και λέγονται μυϊκές ίνες. Μέσα τους υπάρχουν πρωτεΐνες που γλιστρούν η μία πάνω στην άλλη και κονταίνουν την ίνα: αυτή είναι η συστολή.
| Είδος | Μορφή κυττάρων | Έλεγχος | Πού |
|---|---|---|---|
| Σκελετικός | πολύ μακριές ίνες, πολλοί πυρήνες, εγκάρσιες ραβδώσεις (γραμμωτός) | εκούσιος | μύες του σκελετού |
| Λείος | ατρακτοειδή κύτταρα με έναν πυρήνα, χωρίς ραβδώσεις | ακούσιος | τοιχώματα στομάχου, εντέρου, αγγείων, ουροδόχου κύστης |
| Καρδιακός | γραμμωτά κύτταρα με έναν πυρήνα, διακλαδισμένα και ενωμένα σε δίκτυο | ακούσιος | μόνο στο μυοκάρδιο |
Το δίκτυο των καρδιακών κυττάρων εξηγεί γιατί η καρδιά συστέλλεται ως σύνολο: η διέγερση περνά από κύτταρο σε κύτταρο στα σημεία όπου ενώνονται.

Νευρικός ιστός
Ο νευρικός ιστός έχει δύο είδη κυττάρων. Οι νευρώνες δέχονται ερεθίσματα, παράγουν και μεταφέρουν νευρικές ώσεις. Τα νευρογλοιακά κύτταρα, πολύ περισσότερα σε αριθμό, στηρίζουν, τρέφουν και προστατεύουν τους νευρώνες. Θα τα δεις αναλυτικά στο κεφάλαιο του νευρικού συστήματος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ένα μόνιμο παρασκεύασμα βλέπεις κύτταρα με έναν πυρήνα το καθένα, σε σχήμα ατράκτου, χωρίς εγκάρσιες ραβδώσεις, σε στρώσεις. Τι ιστός είναι και από πού μπορεί να προέρχεται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κύτταρα σε σχήμα ατράκτου, επιμήκη, σε στρώσεις: η μορφή μυϊκών ινών. Άρα μυϊκός ιστός.
Ποιο είδος; Ο σκελετικός έχει πολλούς πυρήνες και ραβδώσεις, ο καρδιακός έχει ραβδώσεις και διακλαδώσεις. Ένας πυρήνας, ατρακτοειδές σχήμα και καθόλου ραβδώσεις είναι τα χαρακτηριστικά του λείου μυός.
Από πού; Από το τοίχωμα ενός οργάνου που κινείται χωρίς τη θέλησή μας: το στομάχι, το έντερο, μια αρτηρία, η ουροδόχος κύστη. Όχι από τον δικέφαλο, όχι από την καρδιά.
Παράδειγμα 2
Ένας αθλητής σπάει την κνήμη του και τραυματίζει τον χόνδρο του γονάτου στο ίδιο ατύχημα. Το κάταγμα κολλάει σε λίγες εβδομάδες, ο χόνδρος δεν έχει επουλωθεί ούτε μετά από μήνες. Γιατί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι χρειάζεται η επούλωση. Κύτταρα που πολλαπλασιάζονται και φτιάχνουν νέα μεσοκυττάρια ουσία. Αυτά χρειάζονται οξυγόνο και θρεπτικές ουσίες, και κύτταρα που θα έρθουν από αλλού. Όλα αυτά τα φέρνει το αίμα.
Το οστό έχει πλούσια αιμάτωση. Στο σημείο του κατάγματος φτάνουν γρήγορα κύτταρα και υλικά, και χτίζεται νέος οστίτης ιστός.
Ο χόνδρος δεν έχει αιμοφόρα αγγεία. Τα χονδροκύτταρα τρέφονται με αργή διάχυση μέσα από τη μεσοκυττάρια ουσία, είναι λίγα και κλεισμένα στις κοιλότητές τους. Η επισκευή είναι γι' αυτό πολύ αργή και συχνά ατελής.
Το συμπέρασμα. Η διαφορά δεν είναι στη σκληρότητα αλλά στη δομή: η αιμάτωση ενός ιστού καθορίζει πόσο γρήγορα μπορεί να επισκευαστεί.
Παράδειγμα 3
Σε ένα πείραμα δένεται ο εκφορητικός πόρος του παγκρέατος ενός πειραματόζωου. Τι θα επηρεαστεί: η πέψη, η ρύθμιση της γλυκόζης στο αίμα, ή και τα δύο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το πάγκρεας είναι μεικτός αδένας. Έχει ένα εξωκρινές μέρος, που στέλνει το παγκρεατικό υγρό στο έντερο μέσω πόρου, και ένα ενδοκρινές, τα νησίδια, που ρίχνουν ορμόνες στο αίμα.
Ο πόρος αφορά μόνο το εξωκρινές μέρος. Αν κλείσει, τα ένζυμα δεν φτάνουν στο λεπτό έντερο και η πέψη, κυρίως των λιπών και των πρωτεϊνών, γίνεται ελλιπής.
Τα νησίδια δεν χρησιμοποιούν πόρο. Η ινσουλίνη και η γλυκαγόνη περνούν κατευθείαν στα τριχοειδή του αδένα. Η ρύθμιση της γλυκόζης συνεχίζεται.
Απάντηση: επηρεάζεται μόνο η πέψη. Το ίδιο το πείραμα δείχνει ότι μέσα στο ίδιο όργανο συνυπάρχουν δύο διαφορετικοί αδενικοί ιστοί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τέσσερα είδη ιστών του ανθρώπινου σώματος;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τη διαφοροποίηση: πώς κύτταρα με το ίδιο DNA γίνονται τόσο διαφορετικά.
- Να ορίζεις τον ιστό ως κύτταρα μαζί με μεσοκυττάρια ουσία και να διακρίνεις τα τέσσερα είδη ιστών.
- Να ξεχωρίζεις τους εξωκρινείς, τους ενδοκρινείς και τους μεικτούς αδένες.
- Να περιγράφεις τα είδη του ερειστικού ιστού και να συνδέεις τη δομή τους με τη λειτουργία τους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.