Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ξενοφών, Ελληνικά 2.2.1–4: ο Λύσανδρος και ο θρήνος της Αθήνας

Η Πάραλος φέρνει την είδηση, και «οὐδεὶς ἐκοιμήθη» εκείνη τη νύχτα.

45 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να τοποθετείς το απόσπασμα στα γεγονότα που ακολουθούν τη ναυμαχία στους Αιγός ποταμούς (405 π.Χ.).
  2. Να μεταφράζεις τα Ελληνικά 2.2.1–4 περίοδο προς περίοδο.
  3. Να αναγνωρίζεις τις μετοχές, τα απαρέμφατα και τον υποθετικό λόγο της αόριστης επανάληψης στο κείμενο.
  4. Να εξηγείς γιατί οι Αθηναίοι θρηνούν περισσότερο τον εαυτό τους παρά τους νεκρούς.

Το πλαίσιο

Φθινόπωρο του 405 π.Χ. Στους Αιγός ποταμούς, στον Ελλήσποντο, ο Σπαρτιάτης ναύαρχος Λύσανδρος έχει αιφνιδιάσει τον αθηναϊκό στόλο στην ακτή και τον έχει αιχμαλωτίσει σχεδόν ολόκληρο. Μόνο ο στρατηγός Κόνων ξέφυγε με λίγα πλοία, και η Πάραλος, ένα από τα δύο ιερά πλοία της Αθήνας, έφυγε για να φέρει την είδηση. Ο Λύσανδρος έχει εκτελέσει τους Αθηναίους αιχμαλώτους και έχει τακτοποιήσει τα πράγματα στη Λάμψακο.

Τώρα δεν βιάζεται να χτυπήσει την Αθήνα. Πρώτα παίρνει το Βυζάντιο και τη Χαλκηδόνα, τις δύο πόλεις στην είσοδο του Βοσπόρου, από όπου περνούσε το σιτάρι του Εύξεινου Πόντου για την Αθήνα. Ο Ξενοφών δείχνει δύο τόπους με δύο ρυθμούς: τις ψύχραιμες κινήσεις του νικητή (§1–2) και τη νύχτα της συμφοράς στην Αθήνα (§3–4).

Το κείμενο

§1 Ἐπεὶ δὲ τὰ ἐν τῇ Λαμψάκῳ κατεστήσατο, ἔπλει ἐπὶ τὸ Βυζάντιον καὶ Καλχηδόνα. Οἱ δ’ αὐτὸν ὑπεδέχοντο, τοὺς τῶν Ἀθηναίων φρουροὺς ὑποσπόνδους ἀφέντες. οἱ δὲ προδόντες Ἀλκιβιάδῃ τὸ Βυζάντιον τότε μὲν ἔφυγον εἰς τὸν Πόντον, ὕστερον δ’ εἰς Ἀθήνας καὶ ἐγένοντο Ἀθηναῖοι.

§2 Λύσανδρος δὲ τούς τε φρουροὺς τῶν Ἀθηναίων καὶ εἴ τινά που ἄλλον ἴδοι Ἀθηναῖον, ἀπέπεμπεν εἰς τὰς Ἀθήνας, διδοὺς ἐκεῖσε μόνον πλέουσιν ἀσφάλειαν, ἄλλοθι δ’ οὔ, εἰδὼς ὅτι ὅσῳ ἂν πλείους συλλεγῶσιν εἰς τὸ ἄστυ καὶ τὸν Πειραιᾶ, θᾶττον τῶν ἐπιτηδείων ἔνδειαν ἔσεσθαι. Καταλιπὼν δὲ Βυζαντίου καὶ Καλχηδόνος Σθενέλαον ἁρμοστὴν Λάκωνα, αὐτὸς ἀποπλεύσας εἰς Λάμψακον τὰς ναῦς ἐπεσκεύαζεν.

§3 Ἐν δὲ ταῖς Ἀθήναις τῆς Παράλου ἀφικομένης νυκτὸς ἐλέγετο ἡ συμφορά, καὶ οἰμωγὴ ἐκ τοῦ Πειραιῶς διὰ τῶν μακρῶν τειχῶν εἰς ἄστυ διῆκεν, ὁ ἕτερος τῷ ἑτέρῳ παραγγέλλων· ὥστ’ ἐκείνης τῆς νυκτὸς οὐδεὶς ἐκοιμήθη, οὐ μόνον τοὺς ἀπολωλότας πενθοῦντες, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἔτι αὐτοὶ ἑαυτούς, πείσεσθαι νομίζοντες οἷα ἐποίησαν Μηλίους τε Λακεδαιμονίων ἀποίκους ὄντας, κρατήσαντες πολιορκίᾳ, καὶ Ἱστιαιέας καὶ Σκιωναίους καὶ Τορωναίους καὶ Αἰγινήτας καὶ ἄλλους πολλοὺς τῶν Ἑλλήνων.

§4 Τῇ δ’ ὑστεραίᾳ ἐκκλησίαν ἐποίησαν, ἐν ᾗ ἔδοξε τούς τε λιμένας ἀποχῶσαι πλὴν ἑνὸς καὶ τὰ τείχη εὐτρεπίζειν καὶ φυλακὰς ἐφιστάναι καὶ τἆλλα πάντα ὡς εἰς πολιορκίαν παρασκευάζειν τὴν πόλιν.

Ξενοφών, Ἑλληνικά 2.2.1–4

Η μετάφραση

Δική μας, πιστή στο κείμενο. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται.

Αρχαίο κείμενοΜετάφραση
Ἐπεὶ δὲ τὰ ἐν τῇ Λαμψάκῳ κατεστήσατο, ἔπλει ἐπὶ τὸ Βυζάντιον καὶ Καλχηδόνα.Κι όταν (ο Λύσανδρος) τακτοποίησε τα πράγματα στη Λάμψακο, έπλεε προς το Βυζάντιο και τη Χαλκηδόνα.
Οἱ δ’ αὐτὸν ὑπεδέχοντο, τοὺς τῶν Ἀθηναίων φρουροὺς ὑποσπόνδους ἀφέντες.Κι εκείνοι τον δέχονταν, αφού άφησαν τους φρουρούς των Αθηναίων να φύγουν με συνθήκη, χωρίς να πάθουν κακό.
οἱ δὲ προδόντες Ἀλκιβιάδῃ τὸ Βυζάντιον τότε μὲν ἔφυγον εἰς τὸν Πόντον, ὕστερον δ’ εἰς Ἀθήνας καὶ ἐγένοντο Ἀθηναῖοι.Όσοι πάλι είχαν παραδώσει με προδοσία το Βυζάντιο στον Αλκιβιάδη, τότε κατέφυγαν στον Πόντο, αργότερα όμως στην Αθήνα, κι έγιναν Αθηναίοι πολίτες.
Λύσανδρος δὲ τούς τε φρουροὺς τῶν Ἀθηναίων καὶ εἴ τινά που ἄλλον ἴδοι Ἀθηναῖον, ἀπέπεμπεν εἰς τὰς Ἀθήνας,Ο Λύσανδρος έστελνε πίσω στην Αθήνα και τους φρουρούς των Αθηναίων και όποιον άλλον Αθηναίο έβλεπε κάπου,
διδοὺς ἐκεῖσε μόνον πλέουσιν ἀσφάλειαν, ἄλλοθι δ’ οὔ,δίνοντάς τους ασφάλεια μόνο αν έπλεαν εκεί, αλλού όχι,
εἰδὼς ὅτι ὅσῳ ἂν πλείους συλλεγῶσιν εἰς τὸ ἄστυ καὶ τὸν Πειραιᾶ, θᾶττον τῶν ἐπιτηδείων ἔνδειαν ἔσεσθαι.γιατί ήξερε ότι όσο περισσότεροι μαζεύονταν στην πόλη και στον Πειραιά, τόσο γρηγορότερα θα έλειπαν τα τρόφιμα.
Καταλιπὼν δὲ Βυζαντίου καὶ Καλχηδόνος Σθενέλαον ἁρμοστὴν Λάκωνα, αὐτὸς ἀποπλεύσας εἰς Λάμψακον τὰς ναῦς ἐπεσκεύαζεν.Κι αφού άφησε αρμοστή στο Βυζάντιο και στη Χαλκηδόνα τον Λάκωνα Σθενέλαο, ο ίδιος απέπλευσε στη Λάμψακο κι επισκεύαζε τα πλοία.
Ἐν δὲ ταῖς Ἀθήναις τῆς Παράλου ἀφικομένης νυκτὸς ἐλέγετο ἡ συμφορά,Στην Αθήνα, όταν έφτασε η Πάραλος, νύχτα, άρχισαν να μιλούν για τη συμφορά,
καὶ οἰμωγὴ ἐκ τοῦ Πειραιῶς διὰ τῶν μακρῶν τειχῶν εἰς ἄστυ διῆκεν, ὁ ἕτερος τῷ ἑτέρῳ παραγγέλλων·κι ένας θρήνος απλωνόταν από τον Πειραιά, μέσα από τα Μακρά Τείχη, ως την πόλη, καθώς ο ένας το έλεγε στον άλλον·
ὥστ’ ἐκείνης τῆς νυκτὸς οὐδεὶς ἐκοιμήθη,κι έτσι εκείνη τη νύχτα δεν κοιμήθηκε κανείς,
οὐ μόνον τοὺς ἀπολωλότας πενθοῦντες, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἔτι αὐτοὶ ἑαυτούς,γιατί θρηνούσαν όχι μόνο τους χαμένους, αλλά πολύ περισσότερο ακόμα τον ίδιο τους τον εαυτό,
πείσεσθαι νομίζοντες οἷα ἐποίησαν Μηλίους τε Λακεδαιμονίων ἀποίκους ὄντας, κρατήσαντες πολιορκίᾳ,αφού πίστευαν ότι θα πάθουν όσα έκαναν οι ίδιοι στους Μηλίους, που ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων, όταν τους νίκησαν με πολιορκία,
καὶ Ἱστιαιέας καὶ Σκιωναίους καὶ Τορωναίους καὶ Αἰγινήτας καὶ ἄλλους πολλοὺς τῶν Ἑλλήνων.και στους Ιστιαιείς και στους Σκιωναίους και στους Τορωναίους και στους Αιγινήτες και σε πολλούς άλλους Έλληνες.
Τῇ δ’ ὑστεραίᾳ ἐκκλησίαν ἐποίησαν, ἐν ᾗ ἔδοξεΤην επόμενη μέρα συγκάλεσαν την εκκλησία του δήμου, όπου αποφασίστηκε
τούς τε λιμένας ἀποχῶσαι πλὴν ἑνὸς καὶ τὰ τείχη εὐτρεπίζειν καὶ φυλακὰς ἐφιστάναινα φράξουν με χώματα τα λιμάνια εκτός από ένα, να επισκευάζουν τα τείχη, να στήνουν φρουρές
καὶ τἆλλα πάντα ὡς εἰς πολιορκίαν παρασκευάζειν τὴν πόλιν.και να ετοιμάζουν την πόλη σε όλα τα άλλα για πολιορκία.

Λεξιλόγιο

ΛέξηΣημασία στο κείμενο
καθίσταμαι (αόρ. κατεστησάμην) τιτακτοποιώ, ρυθμίζω
ὑποδέχομαιδέχομαι κάποιον (στην πόλη μου)
ὑπόσπονδος, -ονμε συνθήκη, με εγγύηση ότι δεν θα πάθει κακό
ἀφίημι (μτχ. αορ. ἀφείς)αφήνω ελεύθερο
προδίδωμιπαραδίδω με προδοσία
ἀποπέμπωστέλνω πίσω, διώχνω
ἔνδεια, ἡέλλειψη
τὰ ἐπιτήδειατα τρόφιμα, τα απαραίτητα
ἁρμοστής, ὁΣπαρτιάτης διοικητής σε πόλη που κατέλαβαν
ἐπισκευάζωεπισκευάζω
οἰμωγή, ἡθρήνος με φωνές και βογγητά
διήκωαπλώνομαι, φτάνω από ένα σημείο ως ένα άλλο
ἀπόλλυμαι (μτχ. πρκ. ἀπολωλώς)χάνομαι, σκοτώνομαι
πάσχω (μέλλ. πείσομαι)παθαίνω
ἡ ὑστεραία (ἡμέρα)η επόμενη μέρα
ἀποχώννυμιφράζω με χώματα
εὐτρεπίζωετοιμάζω, επισκευάζω
ἐφίστημιτοποθετώ, στήνω

Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις

Λέξη του κειμένουΣυγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής
κατεστήσατο (ἵστημι)κατάσταση, κατάστημα, στάση, σταθμός, επιστάτης
φρουρούς (φρουρός)φρουρά, φρούριο, φρουρώ
ἔνδειαν (ἔνδεια)ενδεής, ένδεια, δέηση
οἰμωγήοιμωγή, οίμοι
ἀπολωλότας (ἀπόλλυμι)απώλεια, όλεθρος, ολέθριος
πενθοῦντες (πενθέω)πένθος, πένθιμος, πενθώ
ἀποχῶσαι (ἀποχώννυμι)χώμα, επίχωση, προσχώσεις
πολιορκίᾳ (πολιορκία)πολιορκία, πολιορκητής, πολιορκώ

Η γλώσσα του κειμένου

Τύποι που ζητούνται συχνά

ΤύποςΑπό το ρήμαΤι είναι
κατεστήσατοκαθίστημιγ΄ ενικό οριστικής αορίστου α΄, μέση φωνή
ἀφέντεςἀφίημιμετοχή αορίστου β΄, ονομ. πληθ. αρσ.
ἴδοιὁρῶγ΄ ενικό ευκτικής αορίστου β΄ (εἶδον)
συλλεγῶσινσυλλέγωγ΄ πληθ. υποτακτικής αορίστου β΄ παθητικού
ἔσεσθαιεἰμίαπαρέμφατο μέλλοντα
ἀπολωλόταςἀπόλλυμιμετοχή παρακειμένου β΄, αιτ. πληθ. αρσ.
πείσεσθαιπάσχωαπαρέμφατο μέλλοντα
ἐκοιμήθηκοιμῶμαιγ΄ ενικό οριστικής αορίστου, παθητικός τύπος
ἐφιστάναιἐφίστημιαπαρέμφατο ενεστώτα

Και ένα επίρρημα: θᾶττον είναι ο συγκριτικός του ταχέως (ταχέως, θᾶττον, τάχιστα).

Η σύνταξη

  • εἴ τινά που ἄλλον ἴδοι Ἀθηναῖον, ἀπέπεμπεν: υποθετικός λόγος της αόριστης επανάληψης στο παρελθόν: εἰ + ευκτική στην υπόθεση, παρατατικός στην απόδοση. «Κάθε φορά που έβλεπε κάποιον Αθηναίο, τον έστελνε πίσω».
  • πλέουσιν: μετοχή συνημμένη στο εννοούμενο αὐτοῖς (τους Αθηναίους), υποθετική: «αν έπλεαν εκεί».
  • εἰδὼς ὅτι … ἔσεσθαι: το ὅτι θα έπρεπε να συνεχίσει με ρήμα σε έγκλιση, αλλά ο Ξενοφών γράφει απαρέμφατο, σαν να είχε γράψει εἰδὼς … ἔνδειαν ἔσεσθαι. Είναι ανακόλουθο: η σύνταξη αρχίζει με έναν τρόπο και τελειώνει με άλλον.
  • ὅσῳ ἂν πλείους συλλεγῶσιν … θᾶττον: αναφορική-παραβολική πρόταση (το ποσό: «όσο περισσότεροι … τόσο γρηγορότερα»), με υποθετική χροιά (ἂν + υποτακτική). Το ὅσῳ είναι δοτική του μέτρου.
  • τῆς Παράλου ἀφικομένης: γενική απόλυτη, χρονική. νυκτός και ἐκείνης τῆς νυκτός: γενική του χρόνου.
  • ὥστ’ … οὐδεὶς ἐκοιμήθη: συμπερασματική πρόταση με οριστική: το αποτέλεσμα έγινε πραγματικά.
  • οὐδεὶς … πενθοῦντες: το οὐδείς είναι ενικός, η μετοχή πληθυντικός. Ο συγγραφέας σκέφτεται «όλοι οι Αθηναίοι»: σχήμα κατὰ τὸ νοούμενον. Με την ίδια ελευθερία, το ὁ ἕτερος τῷ ἑτέρῳ παραγγέλλων μιλά για τους ανθρώπους, ενώ υποκείμενο της πρότασης είναι η οἰμωγή.
  • πείσεσθαι: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του νομίζοντες, με ταυτοπροσωπία (το υποκείμενο είναι οι ίδιοι). οἷα ἐποίησαν: αναφορική, αντικείμενο του πείσεσθαι. Το ποιῶ παίρνει δύο αιτιατικές: οἷα (τι έκαναν) και Μηλίους … Αἰγινήτας (σε ποιους).
  • ἔδοξε … ἀποχῶσαι … εὐτρεπίζειν … ἐφιστάναι … παρασκευάζειν: τα απαρέμφατα είναι υποκείμενα του απρόσωπου ἔδοξε. Το ἀποχῶσαι είναι αορίστου (μία πράξη, μία φορά)· τα άλλα τρία ενεστώτα (δουλειά που συνεχίζεται).

Ανάλυσε την περίοδο

Ξεκίνα από το ρήμα. Ύστερα ρώτα: πότε; τι έγινε; γιατί δεν κοιμήθηκε κανείς;

Δώσε σε κάθε κομμάτι τον ρόλο του στην περίοδο.

·

Πάτα ένα κομμάτι της περιόδου

0 / 5 σωστά

Ερμηνεία

Ο νικητής δεν βιάζεται (§1–2)

Ο Λύσανδρος δεν πλέει κατευθείαν στην Αθήνα. Παίρνει πρώτα το Βυζάντιο και τη Χαλκηδόνα, δηλαδή τον δρόμο του σιταριού από τον Εύξεινο Πόντο. Ύστερα κάνει κάτι που μοιάζει με επιείκεια: δεν σκοτώνει τους Αθηναίους φρουρούς ούτε όσους Αθηναίους βρίσκει, τους στέλνει σπίτι τους. Η ασφάλεια όμως ισχύει μόνο αν πάνε στην Αθήνα (ἐκεῖσε μόνον πλέουσιν, ἄλλοθι δ’ οὔ). Ο σκοπός λέγεται καθαρά: όσο περισσότεροι μαζευτούν μέσα στα τείχη, τόσο γρηγορότερα θα τελειώσουν τα τρόφιμα. Η «γενναιοδωρία» είναι όπλο: ο Λύσανδρος σχεδιάζει να πάρει την πόλη με την πείνα, όχι με έφοδο.

Οι κινήσεις του δίνονται κυρίως με παρατατικό (ἔπλει, ἀπέπεμπεν, ἐπεσκεύαζεν) και με μετοχές που λένε πότε, πώς και γιατί (διδούς, εἰδώς, καταλιπών, ἀποπλεύσας). Είναι η ήρεμη δουλειά ενός νικητή που έχει χρόνο.

Η νύχτα της συμφοράς (§3)

Η σκηνή αλλάζει απότομα. Η Πάραλος φτάνει νύχτα στον Πειραιά, και η είδηση δεν ανακοινώνεται: κυλάει από στόμα σε στόμα (ὁ ἕτερος τῷ ἑτέρῳ παραγγέλλων). Ο Ξενοφών ακολουθεί τον ήχο του θρήνου στον χώρο, ἐκ τοῦ Πειραιῶς διὰ τῶν μακρῶν τειχῶν εἰς ἄστυ: από το λιμάνι, ανάμεσα στα δύο τείχη που ενώνουν τον Πειραιά με την πόλη, ως την Αθήνα. Ο αναγνώστης σχεδόν ακούει τη συμφορά να απλώνεται. Ύστερα έρχεται η πιο σύντομη και η πιο δυνατή φράση: οὐδεὶς ἐκοιμήθη.

Γιατί θρηνούν τον εαυτό τους (§3)

Οι Αθηναίοι κλαίνε τους νεκρούς, αλλά πολὺ μᾶλλον ἔτι τον εαυτό τους. Φοβούνται ότι θα πάθουν ό,τι έκαναν οι ίδιοι στις πόλεις που νίκησαν: στη Μήλο (416 π.Χ.) σκότωσαν τους άντρες και πούλησαν σκλάβους γυναίκες και παιδιά· στη Σκιώνη το ίδιο· από την Ιστιαία και την Αίγινα έδιωξαν τους κατοίκους. Ο Ξενοφών προσθέτει ότι οι Μήλιοι ήταν άποικοι των Λακεδαιμονίων: τώρα οι Λακεδαιμόνιοι είναι οι νικητές.

Ο φόβος λοιπόν δεν είναι απλώς φόβος της ήττας· είναι ενοχή. Οι Αθηναίοι θυμούνται τι έκαναν όταν ήταν ισχυροί και περιμένουν να το πληρώσουν. Η συμφορά τους κάνει να δουν τον εαυτό τους με τα μάτια των θυμάτων τους.

Το πρωί της απόφασης (§4)

Μετά τη νύχτα του θρήνου, η επόμενη μέρα είναι μέρα δράσης. Η εκκλησία του δήμου αποφασίζει μέτρα για πολιορκία, που ο Ξενοφών τα απαριθμεί με πολυσύνδετο (καὶ … καὶ … καὶ): λιμάνια, τείχη, φρουρές, όλα τα άλλα. Η πόλη δεν παραδίνεται· ετοιμάζεται να αντέξει. Το ότι φράζουν όλα τα λιμάνια εκτός από ένα δείχνει ότι περιμένουν επίθεση και από τη θάλασσα: για πρώτη φορά στον πόλεμο η Αθήνα δεν ελέγχει πια τη θάλασσα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ερμηνευτική ερώτηση. «ὥστ’ ἐκείνης τῆς νυκτὸς οὐδεὶς ἐκοιμήθη, οὐ μόνον τοὺς ἀπολωλότας πενθοῦντες, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον ἔτι αὐτοὶ ἑαυτούς»: Να εξηγήσεις γιατί οι Αθηναίοι θρηνούν περισσότερο τον εαυτό τους παρά τους νεκρούς.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Σύνταξη. «Λύσανδρος δὲ τούς τε φρουροὺς τῶν Ἀθηναίων καὶ εἴ τινά που ἄλλον ἴδοι Ἀθηναῖον, ἀπέπεμπεν εἰς τὰς Ἀθήνας, διδοὺς ἐκεῖσε μόνον πλέουσιν ἀσφάλειαν»: Να βρεις τον υποθετικό λόγο, το είδος του, και τον ρόλο της μετοχής πλέουσιν.

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί ο Λύσανδρος στέλνει στην Αθήνα κάθε Αθηναίο που βρίσκει;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποιον άφησε ο Λύσανδρος αρμοστή στο Βυζάντιο και στη Χαλκηδόνα, και πού πήγε ο ίδιος;

Τα κατάφερες;

  • Να τοποθετείς το απόσπασμα στα γεγονότα που ακολουθούν τη ναυμαχία στους Αιγός ποταμούς (405 π.Χ.).
  • Να μεταφράζεις τα Ελληνικά 2.2.1–4 περίοδο προς περίοδο.
  • Να αναγνωρίζεις τις μετοχές, τα απαρέμφατα και τον υποθετικό λόγο της αόριστης επανάληψης στο κείμενο.
  • Να εξηγείς γιατί οι Αθηναίοι θρηνούν περισσότερο τον εαυτό τους παρά τους νεκρούς.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;