Ξενοφών, Ελληνικά 2.1.16–32: οι Αιγός ποταμοί
Η τελευταία ναυμαχία του πολέμου, και ο Αλκιβιάδης που προειδοποιεί (από μετάφραση).
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να αφηγείσαι με τη σειρά τα γεγονότα της ναυμαχίας στους Αιγός ποταμούς (405 π.Χ.).
- Να εξηγείς γιατί νικήθηκαν οι Αθηναίοι, με βάση τις θέσεις των δύο στόλων και το σχέδιο του Λυσάνδρου.
- Να ερμηνεύεις την προειδοποίηση του Αλκιβιάδη και την απάντηση των Αθηναίων στρατηγών.
- Να κρίνεις την εκτέλεση των αιχμαλώτων και την κατηγορία της «παρανομίας» εναντίον των Αθηναίων.
Το πλαίσιο
Ο Πελοποννησιακός πόλεμος κρατά ήδη είκοσι έξι χρόνια. Μετά την καταστροφή στη Σικελία (413 π.Χ.) η Αθήνα έχασε τους περισσότερους συμμάχους της, και ο πόλεμος μεταφέρθηκε στο ανατολικό Αιγαίο. Εκεί οι Σπαρτιάτες έχουν πια στόλο, πληρωμένο με περσικό χρήμα από τον Κύρο, τον γιο του βασιλιά. Ο Αθηναίος Αλκιβιάδης, που είχε γυρίσει θριαμβευτικά στην Αθήνα το 407 π.Χ., έχει καθαιρεθεί και ζει σε έναν δικό του πύργο στη Χερσόνησο, κοντά στη Σηστό.
Το 405 π.Χ. αναλαμβάνει ξανά τον σπαρτιατικό στόλο ο Λύσανδρος. Η βάση του είναι η Έφεσος· η βάση των Αθηναίων η Σάμος, ο τελευταίος πιστός τους σύμμαχος. Ο Λύσανδρος πλέει προς τον Ελλήσποντο: από εκεί περνούσαν τα πλοία με το σιτάρι του Εύξεινου Πόντου, χωρίς το οποίο η Αθήνα δεν ζούσε.
Τα γεγονότα, παράγραφο προς παράγραφο
Δική μας αφήγηση. Σε πλάγια γράμματα λίγες φράσεις του πρωτοτύπου, για να αναγνωρίζεις τα κρίσιμα σημεία.
| § | Τι γίνεται |
|---|---|
| 16 | Οι Αθηναίοι, με ορμητήριο τη Σάμο, λεηλατούν τη χώρα του Πέρση βασιλιά, κάνουν επιδρομές στη Χίο και στην Έφεσο, ετοιμάζονται για ναυμαχία και προσθέτουν στους στρατηγούς τον Μένανδρο, τον Τυδέα και τον Κηφισόδοτο. |
| 17 | Ο Λύσανδρος πλέει από τη Ρόδο στον Ελλήσποντο, για να εμποδίσει τα πλοία να βγαίνουν από τα Στενά και να χτυπήσει τις πόλεις που είχαν αποστατήσει από τη Σπάρτη. Οι Αθηναίοι τον ακολουθούν από τη Χίο από το ανοιχτό πέλαγος, γιατί όλη η ασιατική ακτή είναι εχθρική. |
| 18–19 | Ο Λύσανδρος επιτίθεται στη Λάμψακο, σύμμαχο των Αθηναίων, μαζί με πεζό στρατό υπό τον Σπαρτιάτη Θώρακα. Την κυριεύει με έφοδο· οι στρατιώτες τη λεηλατούν, γιατί ήταν πλούσια σε κρασί, σιτάρι και άλλα τρόφιμα, αλλά ο Λύσανδρος αφήνει ελεύθερους όλους τους ελεύθερους ανθρώπους. |
| 20–21 | Οι Αθηναίοι, με 180 πλοία, φτάνουν στον Ελαιούντα της Χερσονήσου, μαθαίνουν τα νέα, πλέουν στη Σηστό να εφοδιαστούν και από εκεί στους Αιγός ποταμούς, απέναντι από τη Λάμψακο, όπου ο Ελλήσποντος έχει πλάτος δεκαπέντε περίπου στάδια (κάτι λιγότερο από τρία χιλιόμετρα). |
| 22–23 | Την αυγή ο Λύσανδρος ετοιμάζει τον στόλο για ναυμαχία, αλλά διατάζει να μην κουνηθεί κανείς από τη θέση του. Οι Αθηναίοι παρατάσσονται μπροστά στο λιμάνι· όταν εκείνος δεν βγαίνει, γυρίζουν το απόγευμα στους Αιγός ποταμούς. |
| 24 | Ο Λύσανδρος στέλνει τα ταχύτερα πλοία του να τους ακολουθούν και να του λένε τι κάνουν όταν βγαίνουν στη στεριά. Αυτό γίνεται τέσσερις μέρες. |
| 25 | Ο Αλκιβιάδης βλέπει από τον πύργο του ότι οι Αθηναίοι είναι σε ανοιχτή ακτή, χωρίς πόλη, και πηγαίνουν για τρόφιμα στη Σηστό, δεκαπέντε στάδια μακριά, ενώ οι εχθροί έχουν λιμάνι και πόλη. Τους συμβουλεύει να μετακινηθούν στη Σηστό: οὗ ὄντες ναυμαχήσετε, ἔφη, ὅταν βούλησθε. |
| 26 | Οι στρατηγοί, κυρίως ο Τυδέας και ο Μένανδρος, τον διώχνουν: αὐτοὶ γὰρ νῦν στρατηγεῖν, οὐκ ἐκεῖνον. Και εκείνος φεύγει. |
| 27 | Την πέμπτη μέρα ο Λύσανδρος διατάζει τα κατασκοπευτικά πλοία: όταν δουν τους Αθηναίους βγαλμένους στη στεριά και σκορπισμένους, να γυρίσουν και στη μέση του δρόμου να σηκώσουν μια ασπίδα (ἆραι ἀσπίδα). Οι Αθηναίοι σκορπίζονταν κάθε μέρα περισσότερο, γιατί αγόραζαν τρόφιμα μακριά και περιφρονούσαν τον Λύσανδρο που δεν έβγαινε. |
| 28 | Μόλις δίνεται το σήμα, ο Λύσανδρος πλέει με όλη την ταχύτητα, με τον Θώρακα και το πεζικό στην ακτή. Ο Κόνων βλέπει την επίθεση και φωνάζει τους άντρες στα πλοία, αλλά είναι σκορπισμένοι: άλλα πλοία έχουν δύο σειρές κωπηλάτες, άλλα μία, άλλα είναι εντελώς άδεια. Μόνο το πλοίο του Κόνωνα, επτά ακόμα και η Πάραλος ανοίγονται στο πέλαγος· όλα τα άλλα τα πιάνει ο Λύσανδρος στην ακτή, μαζί με τους περισσότερους άντρες. |
| 29 | Ο Κόνων, βλέποντας ότι όλα χάθηκαν, παίρνει από το ακρωτήριο Αβαρνίς τα μεγάλα πανιά των πλοίων του Λυσάνδρου και φεύγει με οκτώ πλοία στον Ευαγόρα, βασιλιά της Κύπρου· η Πάραλος πάει στην Αθήνα να αναγγείλει τη συμφορά. |
| 30 | Ο Λύσανδρος οδηγεί πλοία και αιχμαλώτους στη Λάμψακο· ανάμεσα στους αιχμαλώτους και οι στρατηγοί Φιλοκλής και Αδείμαντος. Την ίδια μέρα στέλνει τον Μιλήσιο πειρατή Θεόπομπο στη Σπάρτη, που φτάνει σε τρεις μέρες. |
| 31 | Οι σύμμαχοι συνεδριάζουν για την τύχη των αιχμαλώτων. Ακούγονται πολλές κατηγορίες: οι Αθηναίοι είχαν ψηφίσει, αν νικούσαν, να κόψουν το δεξί χέρι όλων των αιχμαλώτων· και ο Φιλοκλής είχε γκρεμίσει από τον βράχο τα πληρώματα δύο τριήρεων, μιας κορινθιακής και μιας ανδριακής. |
| 32 | Αποφασίζουν να εκτελεστούν όλοι οι Αθηναίοι αιχμάλωτοι εκτός από τον Αδείμαντο, που ήταν ο μόνος που αντιτάχθηκε στο ψήφισμα για τα χέρια (αν και κάποιοι τον κατηγόρησαν ότι πρόδωσε τον στόλο). Ο Λύσανδρος ρωτά τον Φιλοκλή τί εἴη ἄξιος παθεῖν ἀρξάμενος εἰς Ἕλληνας παρανομεῖν, και τον σφάζει. |
Λέξεις-κλειδιά του κεφαλαίου
Από μετάφραση δεν ζητείται γραμματική, αλλά αυτές οι λέξεις του πρωτοτύπου ξανάρχονται σε όλο το βιβλίο 2.
| Λέξη | Σημασία | Συγγενείς της νέας ελληνικής |
|---|---|---|
| ναυμαχία, ἡ | μάχη στη θάλασσα | ναυμαχώ, ναυτικός, ναυάγιο |
| ὁρμέω, -ῶ / ὅρμος, ὁ | είμαι αγκυροβολημένος / αγκυροβόλιο | όρμος, ορμίσκος |
| μεθορμίζω | μεταφέρω τον στόλο σε άλλο αγκυροβόλιο | — |
| ἀνάγομαι | βγαίνω στο ανοιχτό πέλαγος | — |
| τὰ ἐπιτήδεια | τα τρόφιμα, οι προμήθειες | επιτήδειος, επιτηδειότητα |
| ἐπισιτίζομαι | προμηθεύομαι τρόφιμα | επισιτισμός, σιτάρι |
| αἰχμάλωτος, ὁ | αιχμάλωτος (αυτός που πιάστηκε με το δόρυ) | αιχμή, αιχμαλωσία |
| παρανομέω, -ῶ | παραβαίνω τους νόμους | παρανομία, παράνομος |
Η λέξη που ακούγεται σε κάθε παράγραφο είναι το πλοίο. Η ἡ ναῦς κλίνεται ανώμαλα, και θα τη βρεις και στα κείμενα που διδάσκονται από το πρωτότυπο (τὰς ναῦς ἐπεσκεύαζεν, τὰς ναῦς πλὴν δώδεκα παραδόντας).
Ερμηνεία
Γιατί νικήθηκαν οι Αθηναίοι
Ο Ξενοφών δεν μιλά για τύχη ή για θεούς. Δείχνει, βήμα βήμα, τις αιτίες:
| Αθηναίοι | Λύσανδρος |
|---|---|
| σε ανοιχτή ακτή, χωρίς λιμάνι και πόλη | σε λιμάνι, μέσα σε πόλη που κατέλαβε |
| τρόφιμα από τη Σηστό, 15 στάδια μακριά | τρόφιμα από τη λεηλασία της πλούσιας Λαμψάκου |
| κάθε μέρα πιο σκορπισμένοι | κάθε μέρα έτοιμος για μάχη, ακίνητος |
| περιφρονούν τον εχθρό που δεν βγαίνει | παρακολουθεί κάθε τους κίνηση με ταχύπλοα |
| στρατηγοί που δεν ακούν συμβουλή | ένας αρχηγός, ένα σχέδιο, ένα σήμα |
Το σχέδιο του Λυσάνδρου στηρίζεται στην υπομονή και στην πληροφορία. Επί τέσσερις μέρες δεν δέχεται να πολεμήσει, ώσπου οι Αθηναίοι να συνηθίσουν και να χαλαρώσουν. Την πέμπτη, όταν το σήμα της ασπίδας του λέει ότι είναι σκορπισμένοι στη στεριά, χτυπά. Η ναυμαχία, τελικά, δεν γίνεται καν: τα περισσότερα αθηναϊκά πλοία πιάνονται άδεια ή μισοάδεια στην ακτή.
Ο Αλκιβιάδης και οι στρατηγοί
Ο Αλκιβιάδης βλέπει από ψηλά αυτό που οι στρατηγοί δεν θέλουν να δουν. Η συμβουλή του είναι απλή και σωστή: να πάνε στη Σηστό, όπου θα έχουν λιμάνι, πόλη και τρόφιμα, και θα πολεμήσουν ὅταν βούλησθε, όταν οι ίδιοι θέλουν, όχι όταν τους αιφνιδιάσει ο εχθρός. Ο Ξενοφών περνά εδώ από τον πλάγιο στον ευθύ λόγο (ναυμαχήσετε, ἔφη): η φωνή του Αλκιβιάδη ακούγεται ζωντανή, και ο αναγνώστης κρατά τα λόγια του.
Η απάντηση των στρατηγών είναι η μόνη του κεφαλαίου που δεν έχει επιχείρημα: αὐτοὶ γὰρ νῦν στρατηγεῖν, οὐκ ἐκεῖνον. Δεν αμφισβητούν τη συμβουλή· αμφισβητούν τον άνθρωπο. Ο Αλκιβιάδης ήταν καθαιρεμένος και ύποπτος, και ίσως ήθελε να ξαναγίνει αρχηγός. Η καχυποψία και η υπερηφάνεια τους κόστισαν τον στόλο.
Η «παρανομία» και η σφαγή
Οι σύμμαχοι της Σπάρτης κατηγορούν τους Αθηναίους για εγκλήματα πολέμου: το ψήφισμα να κόβουν το δεξί χέρι των αιχμαλώτων, ώστε να μην μπορούν να κρατούν δόρυ, και τη ρίψη αιχμαλώτων από γκρεμό. Οι πράξεις αυτές παρέβαιναν τους άγραφους νόμους των Ελλήνων για τους αιχμαλώτους. Γι’ αυτό ο Λύσανδρος ρωτά τον Φιλοκλή τι αξίζει να πάθει αυτός που ἄρχισε να παρανομεί σε βάρος Ελλήνων.
Η τιμωρία όμως είναι ακόμα πιο σκληρή από την παρανομία: εκτελούνται όλοι οι Αθηναίοι αιχμάλωτοι, χιλιάδες άνθρωποι. Η τελευταία λέξη του κεφαλαίου είναι ἀπέσφαξεν: ο ίδιος ο ναύαρχος σφάζει τον Αθηναίο στρατηγό. Ο Ξενοφών δεν σχολιάζει· αφήνει τη λέξη να μείνει στο τέλος, και ο αναγνώστης κρίνει. Ο πόλεμος έχει φέρει και τις δύο πλευρές στο ίδιο σημείο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ερμηνευτική ερώτηση. Ποιες ήταν, σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, οι αιτίες της καταστροφής του αθηναϊκού στόλου στους Αιγός ποταμούς;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η θέση. Οι Αθηναίοι αγκυροβόλησαν σε ανοιχτή ακτή, χωρίς λιμάνι και χωρίς πόλη, απέναντι από τη Λάμψακο, όπου ο Λύσανδρος είχε και λιμάνι και πόλη.
Ο ανεφοδιασμός και η πειθαρχία. Για τρόφιμα πήγαιναν ως τη Σηστό, δεκαπέντε στάδια μακριά. Κάθε μέρα σκορπίζονταν περισσότερο, και περιφρονούσαν τον Λύσανδρο επειδή δεν έβγαινε να πολεμήσει.
Η ηγεσία. Οι στρατηγοί αρνήθηκαν τη σωστή συμβουλή του Αλκιβιάδη να μετακινηθούν στη Σηστό, όχι με επιχείρημα αλλά από καχυποψία. Απέναντί τους, ο Λύσανδρος είχε ένα σχέδιο υπομονής και κατασκόπευσης, και χτύπησε τη στιγμή που οι άντρες ήταν σκορπισμένοι στη στεριά.
Παράδειγμα 2
Ερμηνευτική ερώτηση. «Λύσανδρος δὲ Φιλοκλέα πρῶτον ἐρωτήσας … τί εἴη ἄξιος παθεῖν ἀρξάμενος εἰς Ἕλληνας παρανομεῖν, ἀπέσφαξεν»: Σε τι συνίσταται η «παρανομία» των Αθηναίων, και πώς παρουσιάζει ο Ξενοφών την τιμωρία της;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η παρανομία. Δεν πρόκειται για παράβαση γραπτού νόμου ή συνθήκης, αλλά των άγραφων κανόνων που σέβονταν όλοι οι Έλληνες για τους αιχμαλώτους. Οι Αθηναίοι είχαν ψηφίσει να κόβουν το δεξί χέρι των αιχμαλώτων, και ο Φιλοκλής είχε γκρεμίσει από τον βράχο τα πληρώματα δύο τριήρεων.
Η τιμωρία. Οι σύμμαχοι αποφασίζουν να εκτελεστούν όλοι οι Αθηναίοι αιχμάλωτοι, εκτός από τον Αδείμαντο, που είχε αντιταχθεί στο ψήφισμα. Ο Λύσανδρος ρωτά τον Φιλοκλή τι αξίζει σε όποιον άρχισε πρώτος να παρανομεί, και τον σφάζει ο ίδιος.
Η στάση του Ξενοφώντα. Ο ιστορικός καταγράφει τις κατηγορίες χωρίς να τις αμφισβητεί, αλλά και χωρίς να επαινεί τη σφαγή. Κλείνει το κεφάλαιο με τη λέξη ἀπέσφαξεν, σαν να θέλει να μείνει στον αναγνώστη η εικόνα: η εκδίκηση για την παρανομία είναι κι αυτή αγριότητα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Με πόσα πλοία έφτασαν οι Αθηναίοι στον Ελλήσποντο, και σε ποια πόλη απέναντι από τους Αιγός ποταμούς ήταν ο Λύσανδρος;
Τα κατάφερες;
- Να αφηγείσαι με τη σειρά τα γεγονότα της ναυμαχίας στους Αιγός ποταμούς (405 π.Χ.).
- Να εξηγείς γιατί νικήθηκαν οι Αθηναίοι, με βάση τις θέσεις των δύο στόλων και το σχέδιο του Λυσάνδρου.
- Να ερμηνεύεις την προειδοποίηση του Αλκιβιάδη και την απάντηση των Αθηναίων στρατηγών.
- Να κρίνεις την εκτέλεση των αιχμαλώτων και την κατηγορία της «παρανομίας» εναντίον των Αθηναίων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.