Θουκυδίδης 3.82–83: η παθολογία του εμφυλίου
Πώς ο πόλεμος αλλάζει τα ήθη και τη σημασία των λέξεων (από μετάφραση).
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α΄ Λυκείου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να παρουσιάζεις με δικά σου λόγια τη γενική ανάλυση του εμφυλίου στα κεφάλαια 3.82–83 (από μετάφραση).
- Να εξηγείς γιατί ο Θουκυδίδης ονομάζει τον πόλεμο «βίαιο διδάσκαλο» και πού βρίσκει την αιτία των εμφυλίων (ἀρχὴ ἡ διὰ πλεονεξίαν καὶ φιλοτιμίαν).
- Να ερμηνεύεις την αλλαγή στη σημασία των λέξεων (3.82.4) και την ανατροπή των αξιών που φέρνει η στάση.
- Να συνδέεις την ανάλυση με τα γεγονότα της Κέρκυρας και να κρίνεις αν ισχύει σε άλλους εμφυλίους.
Το πλαίσιο
Το 3.81 τελείωσε με μια φράση που ανοίγει πόρτα: όσα έγιναν στην Κέρκυρα ήταν «οἷον φιλεῖ ἐν τῷ τοιούτῳ γίγνεσθαι», αυτό που συνηθίζεται να γίνεται σε τέτοιες περιστάσεις. Στα δύο επόμενα κεφάλαια ο Θουκυδίδης σταματά την αφήγηση και κάνει κάτι που κάνει σπάνια: μιλά ο ίδιος, σε πρώτο πλάνο, για το φαινόμενο του εμφυλίου (στάσις) σε όλη την Ελλάδα. Η ανάλυση αυτή ονομάστηκε παθολογία του εμφυλίου, γιατί περιγράφει την αρρώστια όπως ένας γιατρός της ιπποκρατικής σχολής περιγράφει μια νόσο: τα αίτια, τα συμπτώματα, την πορεία. Ο Θουκυδίδης είχε κάνει το ίδιο για τον λοιμό (2.47–54).
3.82: η στάση σε όλη την Ελλάδα
Πώς απλώθηκε (82.1)
Η στάση της Κέρκυρας φάνηκε τόσο ωμή και επειδή ήταν από τις πρώτες. Αργότερα αναστατώθηκε, θα έλεγε κανείς, όλος ο ελληνικός κόσμος. Παντού οι αρχηγοί του δήμου καλούσαν τους Αθηναίους, και οι ολιγαρχικοί τους Λακεδαιμονίους. Σε καιρό ειρήνης δεν θα είχαν ούτε πρόφαση ούτε διάθεση να τους καλέσουν. Στον πόλεμο όμως, με τις δύο συμμαχίες έτοιμες, όποιος ήθελε ανατροπή έβρισκε εύκολα ξένη βοήθεια, για να χτυπήσει τους αντιπάλους του και να δυναμώσει ο ίδιος.
Η ανθρώπινη φύση και ο πόλεμος (82.2)
καὶ ἐπέπεσε πολλὰ καὶ χαλεπὰ κατὰ στάσιν ταῖς πόλεσι, γιγνόμενα μὲν καὶ αἰεὶ ἐσόμενα, ἕως ἂν ἡ αὐτὴ φύσις ἀνθρώπων ᾖ
Θουκυδίδης 3.82.2
«Και έπεσαν πάνω στις πόλεις, εξαιτίας της στάσης, πολλά και φοβερά, που γίνονται και θα γίνονται πάντα, όσο η φύση των ανθρώπων μένει η ίδια». Πιο βαριά ή πιο ήπια, και με άλλη μορφή κάθε φορά, ανάλογα με τις περιστάσεις.
Στην ειρήνη και στην ευημερία, συνεχίζει, πόλεις και άνθρωποι έχουν καλύτερα φρονήματα, γιατί δεν πέφτουν σε ανάγκες που δεν διάλεξαν. Και ύστερα η πιο γνωστή του φράση:
ὁ δὲ πόλεμος ὑφελὼν τὴν εὐπορίαν τοῦ καθ᾽ ἡμέραν βίαιος διδάσκαλος καὶ πρὸς τὰ παρόντα τὰς ὀργὰς τῶν πολλῶν ὁμοιοῖ.
Θουκυδίδης 3.82.2
«Ο πόλεμος όμως, που αφαιρεί την ευκολία της καθημερινής ζωής, είναι βίαιος δάσκαλος, και κάνει τα πάθη των πολλών όμοια με τις συνθήκες που ζουν».
Ο πόλεμος δεν δημιουργεί την κακία από το τίποτα· βρίσκει την ανθρώπινη φύση και τη διδάσκει. Όταν λείπουν τα αναγκαία, οι άνθρωποι γίνονται τόσο σκληροί όσο οι καιροί.
Ο ανταγωνισμός στην επινοητικότητα (82.3)
Η στάση απλωνόταν από πόλη σε πόλη, και όσες έμειναν τελευταίες, μαθαίνοντας τι είχε γίνει αλλού, ξεπερνούσαν τις προηγούμενες: σε πανουργία στα χτυπήματα και σε τερατώδεις εκδικήσεις. Η βία μαθαίνεται, και κάθε μαθητής θέλει να ξεπεράσει τον δάσκαλο.
Οι λέξεις αλλάζουν σημασία (82.4)
Το πιο διάσημο σημείο της ανάλυσης:
καὶ τὴν εἰωθυῖαν ἀξίωσιν τῶν ὀνομάτων ἐς τὰ ἔργα ἀντήλλαξαν τῇ δικαιώσει.
Θουκυδίδης 3.82.4
«Και άλλαξαν, όπως τους βόλευε για να δικαιώσουν τις πράξεις τους, τη συνηθισμένη σημασία των λέξεων». Ακολουθεί ένας κατάλογος, φράση με φράση:
| Τι ήταν | Τι ονομάστηκε |
|---|---|
| τόλμα ἀλόγιστος (η παράλογη τόλμη) | ἀνδρεία φιλέταιρος (ανδρεία αφοσιωμένη στους συντρόφους) |
| μέλλησις προμηθής (ο προνοητικός δισταγμός) | δειλία εὐπρεπής (δειλία με ωραίο πρόσχημα) |
| τὸ σῶφρον (η σωφροσύνη) | τοῦ ἀνάνδρου πρόσχημα (προκάλυμμα της ανανδρίας) |
| τὸ πρὸς ἅπαν ξυνετόν (η σύνεση που ζυγίζει τα πάντα) | ἐπὶ πᾶν ἀργόν (αδράνεια μπροστά σε όλα) |
| τὸ ἐμπλήκτως ὀξύ (η παράφορη βιασύνη) | ἀνδρὸς μοίρᾳ προσετέθη (λογαριάστηκε γνώρισμα άντρα) |
| ἀσφαλείᾳ τὸ ἐπιβουλεύσασθαι (η σκέψη για ασφάλεια) | ἀποτροπῆς πρόφασις εὔλογος (εύλογη πρόφαση για να ξεφύγει κανείς) |
Οι αρετές παίρνουν ονόματα ελαττωμάτων και τα ελαττώματα ονόματα αρετών. Κι όταν οι λέξεις δεν λένε πια την αλήθεια, κανείς δεν μπορεί να κρίνει, να συζητήσει, να πείσει. Μαζί με τη γλώσσα χάνεται και η δυνατότητα της πόλης να σκεφτεί.
Ποιος επαινείται (82.5)
Όποιος θύμωνε ήταν πάντα αξιόπιστος, όποιος του έφερνε αντίρρηση ύποπτος. Όποιος έστηνε παγίδα και πετύχαινε ήταν έξυπνος, κι όποιος την υποψιαζόταν εγκαίρως ακόμη εξυπνότερος· όποιος όμως φρόντιζε από πριν να μη χρειαστεί τίποτα τέτοιο, λογαριαζόταν διαλυτής της παράταξης και φοβιτσιάρης. Με μια λέξη, επαινούνταν όποιος πρόφταινε να κάνει κακό πριν από τον άλλον.
Κόμμα πάνω από αίμα και θεούς (82.6)
καὶ μὴν καὶ τὸ ξυγγενὲς τοῦ ἑταιρικοῦ ἀλλοτριώτερον ἐγένετο
Θουκυδίδης 3.82.6
«Και η συγγένεια έγινε δεσμός πιο ξένος από την κομματική σύνδεση». Οι ἑταιρεῖαι (οι πολιτικές ομάδες) ήταν έτοιμες να τολμήσουν τα πάντα χωρίς δισταγμό. Δεν είχαν σχηματιστεί για να ωφελήσουν τους πολίτες μέσα στους νόμους, αλλά για να αρπάξουν περισσότερα παρά τους νόμους. Και την εμπιστοσύνη μεταξύ τους δεν τη στήριζαν στον θείο νόμο, αλλά στο ότι είχαν παρανομήσει μαζί. Θυμήσου τον πατέρα που σκότωσε το παιδί του στο 3.81.
Όρκοι χωρίς αξία (82.7)
Τις λογικές προτάσεις του αντιπάλου τις δέχονταν μόνο για να προφυλαχτούν, αν εκείνος ήταν ισχυρότερος, όχι από γενναιοψυχία. Η εκδίκηση μετρούσε περισσότερο από το να μην πάθεις κακό. Οι όρκοι συμφιλίωσης κρατούσαν μόνο όσο κανείς δεν είχε άλλη δύναμη· με την πρώτη ευκαιρία, όποιος τολμούσε πρώτος χτυπούσε τον ανυπεράσπιστο, και χαιρόταν περισσότερο αν τον είχε εξαπατήσει. Οι άνθρωποι, γράφει πικρά, προτιμούν να τους λένε έξυπνους κακούργους παρά καλούς αφελείς.
Η αιτία (82.8)
πάντων δ᾽ αὐτῶν αἴτιον ἀρχὴ ἡ διὰ πλεονεξίαν καὶ φιλοτιμίαν
Θουκυδίδης 3.82.8
«Αιτία όλων αυτών ήταν η επιθυμία της εξουσίας, που πηγάζει από την πλεονεξία και τη φιλοδοξία». Οι αρχηγοί και των δύο παρατάξεων πρόβαλλαν ωραία συνθήματα: οι μεν την πολιτική ισότητα του πλήθους (πλήθους ἰσονομία πολιτική), οι δε τη σώφρονα αριστοκρατία (ἀριστοκρατία σώφρων). Στα λόγια υπηρετούσαν το κοινό· στην πράξη το έκαναν έπαθλο. Οι εκδικήσεις τους δεν σταματούσαν εκεί που όριζε το δίκαιο ή το συμφέρον της πόλης, αλλά εκεί που έβρισκε ευχαρίστηση η κάθε παράταξη. Καμία δεν σεβόταν τους θεούς· επαινούσαν όποιον έκανε κάτι φρικτό με ωραία λόγια. Και το τελικό χτύπημα:
τὰ δὲ μέσα τῶν πολιτῶν ὑπ᾽ ἀμφοτέρων ἢ ὅτι οὐ ξυνηγωνίζοντο ἢ φθόνῳ τοῦ περιεῖναι διεφθείροντο.
Θουκυδίδης 3.82.8
«Οι μετριοπαθείς πολίτες χάνονταν από τις δύο πλευρές, είτε επειδή δεν αγωνίζονταν μαζί τους είτε από φθόνο που θα επιζούσαν».
3.83: η κατάρρευση της εμπιστοσύνης
οὕτω πᾶσα ἰδέα κατέστη κακοτροπίας διὰ τὰς στάσεις τῷ Ἑλληνικῷ, καὶ τὸ εὔηθες, οὗ τὸ γενναῖον πλεῖστον μετέχει, καταγελασθὲν ἠφανίσθη
Θουκυδίδης 3.83.1
«Έτσι, εξαιτίας των εμφυλίων, κάθε μορφή κακότητας εγκαταστάθηκε στον ελληνικό κόσμο, και η καλοσύνη, με την οποία έχει τόση σχέση η ευγένεια της ψυχής, έγινε αντικείμενο γέλιου και εξαφανίστηκε». Η φράση θυμίζει σκόπιμα το «πᾶσά τε ἰδέα κατέστη θανάτου» του 3.81.5: εκεί κάθε μορφή θανάτου, εδώ κάθε μορφή κακίας.
- 83.1–2. Η δυσπιστία κυριάρχησε. Δεν υπήρχε λόγος σίγουρος ούτε όρκος φοβερός που να συμφιλιώνει· όλοι, αφού δεν ήλπιζαν σε τίποτα σταθερό, φρόντιζαν να μην πάθουν οι ίδιοι αντί να εμπιστευτούν.
- 83.3. «καὶ οἱ φαυλότεροι γνώμην ὡς τὰ πλείω περιεγίγνοντο» (3.83.3): «και οι πιο κοντόφθαλμοι στο μυαλό επικρατούσαν τις περισσότερες φορές». Φοβούνταν τη δική τους αδυναμία και την εξυπνάδα των αντιπάλων, και γι' αυτό ρίχνονταν τολμηρά στις πράξεις, πριν προλάβουν να νικηθούν με λόγια ή με τεχνάσματα.
- 83.4. Όσοι περιφρονούσαν τους αντιπάλους, πιστεύοντας ότι θα προλάβουν να καταλάβουν τα σχέδιά τους και ότι δεν χρειάζεται να κάνουν με έργα όσα μπορεί να κάνει το μυαλό, έμεναν απροφύλαχτοι και χάνονταν.
Το παράδοξο είναι σκληρό: στον εμφύλιο η εξυπνάδα γίνεται μειονέκτημα. Νικά ο πιο βίαιος, όχι ο πιο σκεπτόμενος.
Λέξεις-κλειδιά
Το πρωτότυπο δεν εξετάζεται γλωσσικά, γιατί η ενότητα διδάσκεται από μετάφραση. Τις λέξεις αυτές όμως θα τις χρειαστείς για να γράψεις μια ερμηνευτική απάντηση.
| Λέξη | Σημασία στον Θουκυδίδη | Νέα ελληνικά |
|---|---|---|
| στάσις | ο εμφύλιος, η διαμάχη μέσα στην πόλη | στάση, διάσταση, αποστασία, επανάσταση |
| πλεονεξία | να θέλεις περισσότερα απ' όσα σου αναλογούν | πλεονέκτημα, πλεονέκτης |
| φιλοτιμία | η φιλοδοξία, η δίψα για τιμές και αξιώματα | φιλότιμο (σήμερα: αξιοπρέπεια, αίσθηση χρέους) |
| ἀρχή | εδώ: η εξουσία, η επιθυμία να κυβερνάς | αρχηγός, αρχές, μοναρχία |
| ἑταιρεία | πολιτική ομάδα, κόμμα | εταιρεία, εταίρος |
| εὔηθες | η καλοσύνη, η απλότητα του καλού ήθους | ήθος, ηθική· ευήθης (σήμερα: αφελής) |
| κακοτροπία | η κακότητα του χαρακτήρα | τρόπος, κακότροπος |
Δύο από αυτές τις λέξεις έπαθαν σιγά σιγά αυτό που περιγράφει ο ίδιος ο Θουκυδίδης. Το εὔηθες, που σήμαινε την καλή καρδιά, κατέληξε να σημαίνει την αφέλεια: ήδη στο 3.83.1 «καταγελασθὲν ἠφανίσθη». Και η φιλοτιμία, που για τον Θουκυδίδη είναι αιτία του κακού, είναι για εμάς το «φιλότιμο», αρετή.
Από την Κέρκυρα στον κανόνα
Κάθε γενίκευση του 3.82–83 έχει το παράδειγμά της στα κεφάλαια που διάβασες:
| Η γενική παρατήρηση | Στην Κέρκυρα |
|---|---|
| οι παρατάξεις καλούν ξένους (82.1) | οι ολιγαρχικοί επιτίθενται όταν φτάνει η κορινθιακή τριήρης· ο δήμος σφάζει όταν φτάνει ο Ευρυμέδων (3.72, 3.81) |
| ωραία ονόματα για άσχημες πράξεις (82.4, 82.8) | η «ουδετερότητα» που επιβάλλεται με φόνο· η κατηγορία «καταλύουν τη δημοκρατία» για φόνους από έχθρα και χρέη (3.71, 3.81) |
| η παράταξη πάνω από τη συγγένεια (82.6) | ο πατέρας που σκοτώνει το παιδί του (3.81.5) |
| χωρίς σεβασμό στους θεούς (82.8) | οι ικέτες που αποσπώνται από τα ιερά, οι άνθρωποι χτισμένοι στο ιερό του Διονύσου (3.81) |
| η εμπιστοσύνη πεθαίνει (83.1–2) | οι ολιγαρχικοί αρνούνται να μπουν στα πλοία, οι πενήντα ικέτες που πείστηκαν να δικαστούν θανατώνονται (3.75, 3.81) |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«ὁ δὲ πόλεμος … βίαιος διδάσκαλος»: Να εξηγήσεις γιατί ο Θουκυδίδης χαρακτηρίζει τον πόλεμο «βίαιο δάσκαλο», και πώς συνδέεται η κρίση του με την άποψή του για την ανθρώπινη φύση.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι αφαιρεί ο πόλεμος. Στην ειρήνη και στην ευημερία οι άνθρωποι «ἀμείνους τὰς γνώμας ἔχουσι», γιατί δεν πιέζονται από ανάγκες. Ο πόλεμος τους στερεί την «εὐπορίαν τοῦ καθ᾽ ἡμέραν», την ευκολία της καθημερινής ζωής, και τους ρίχνει σε ανάγκες που δεν διάλεξαν.
Τι διδάσκει. Είναι «δάσκαλος» γιατί μαθαίνει στους ανθρώπους βία, και «βίαιος» γιατί τη μαθαίνει με τη βία: κάνει τα πάθη των πολλών όμοια με τις σκληρές συνθήκες (πρὸς τὰ παρόντα τὰς ὀργὰς τῶν πολλῶν ὁμοιοῖ). Και η βία μαθαίνεται: οι πόλεις που ήρθαν τελευταίες στη στάση ξεπέρασαν τις πρώτες.
Η ανθρώπινη φύση. Ο πόλεμος δεν αλλάζει τη φύση· τη φανερώνει. Η κακία υπάρχει δυνάμει μέσα της, και οι συνθήκες την ξυπνούν. Γι' αυτό ο Θουκυδίδης μπορεί να πει ότι τέτοια πάθη θα γίνονται πάντα, «ἕως ἂν ἡ αὐτὴ φύσις ἀνθρώπων ᾖ», και γι' αυτό η ιστορία του είναι χρήσιμη για το μέλλον.
Παράδειγμα 2
Ο Θουκυδίδης γράφει ότι στον εμφύλιο οι άνθρωποι άλλαξαν «τὴν εἰωθυῖαν ἀξίωσιν τῶν ὀνομάτων». Γιατί θεωρεί την αλλαγή αυτή από τις πιο ολέθριες συνέπειες της στάσης;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι αλλάζει. Οι λέξεις μένουν ίδιες, αλλά δείχνουν τώρα άλλες πράξεις: η παράλογη τόλμη λέγεται ανδρεία, η σωφροσύνη ανανδρία, η σύνεση αδράνεια, η παράφορη βιασύνη αρετή του άντρα. Ο σκοπός είναι η δικαίωσις: να δικαιολογηθούν οι πράξεις της παράταξης.
Γιατί είναι ολέθριο. Η κοινή γλώσσα είναι η βάση της πολιτικής ζωής: με αυτήν οι πολίτες συζητούν, κρίνουν, πείθουν και συμφωνούν. Αν οι λέξεις χάσουν το νόημά τους, δεν μπορεί να υπάρξει διάλογος, ούτε όρκος, ούτε συμφωνία, και μένει μόνο η βία. Γι' αυτό στο 3.83 «οὐ γὰρ ἦν ὁ διαλύσων οὔτε λόγος ἐχυρὸς οὔτε ὅρκος φοβερός».
Η ανατροπή των αξιών. Η αλλαγή των λέξεων κάνει την αρετή καταγέλαστη και την κακία αξιέπαινη. Οι μετριοπαθείς χάνονται, το εὔηθες εξαφανίζεται, νικούν οι πιο βίαιοι. Η διαφθορά της γλώσσας είναι συγχρόνως διαφθορά του ήθους.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιους καλούσαν σε βοήθεια οι αρχηγοί του δήμου και ποιους οι ολιγαρχικοί, σύμφωνα με το 3.82.1;
Τα κατάφερες;
- Να παρουσιάζεις με δικά σου λόγια τη γενική ανάλυση του εμφυλίου στα κεφάλαια 3.82–83 (από μετάφραση).
- Να εξηγείς γιατί ο Θουκυδίδης ονομάζει τον πόλεμο «βίαιο διδάσκαλο» και πού βρίσκει την αιτία των εμφυλίων (ἀρχὴ ἡ διὰ πλεονεξίαν καὶ φιλοτιμίαν).
- Να ερμηνεύεις την αλλαγή στη σημασία των λέξεων (3.82.4) και την ανατροπή των αξιών που φέρνει η στάση.
- Να συνδέεις την ανάλυση με τα γεγονότα της Κέρκυρας και να κρίνεις αν ισχύει σε άλλους εμφυλίους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.