Θουκυδίδης 3.78 και 3.81: η σφαγή
Οι Πελοποννήσιοι φεύγουν, και οι δημοκρατικοί σκοτώνουν τους αντιπάλους τους (το 3.78 από μετάφραση).
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να αφηγείσαι τη ναυμαχία του 3.78 (από μετάφραση) και πώς η αποχώρηση των Πελοποννησίων άνοιξε τον δρόμο για τη σφαγή.
- Να μεταφράζεις και να κατανοείς το πρωτότυπο του κεφαλαίου 3.81, περίοδο προς περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις στο κείμενο κατηγορηματικές μετοχές, χρονικές και αναφορικές προτάσεις, υποθετικό λόγο και γενική απόλυτη, και να γράφεις τύπους των ρημάτων του.
- Να ερμηνεύεις την κλιμάκωση της βίας, την απόσταση πρόφασης και πραγματικών κινήτρων, και τη στάση του Ευρυμέδοντα.
Το πλαίσιο
Στο τέλος του 3.75 τετρακόσιοι ολιγαρχικοί ικέτες έχουν μεταφερθεί στο νησάκι απέναντι από το Ηραίο. Τότε εμφανίζεται ο πελοποννησιακός στόλος, 53 πλοία με τον Αλκίδα και τον Βρασίδα. Οι Κερκυραίοι βγάζουν εξήντα πλοία άτακτα, το καθένα χωριστά, και μαζί τους ναυμαχούν τα δώδεκα του Νικόστρατου.
3.78: η ναυμαχία (από μετάφραση, μόνο ημερήσιο)
Η απόδοση είναι δική μας, πιστή στο πρωτότυπο.
[78.1] Οι Κερκυραίοι, που επιτίθεντο άτακτα και λίγα λίγα πλοία μαζί, υπέφεραν στο δικό τους σημείο της μάχης. Οι Αθηναίοι πάλι, επειδή φοβούνταν το πλήθος των εχθρών και την κύκλωση, δεν επιτίθεντο ούτε σε όλα μαζί ούτε στο κέντρο των πλοίων που είχαν παραταχθεί απέναντί τους· χτύπησαν στο άκρο της παράταξης και βουλιάζουν ένα πλοίο. Κι όταν ύστερα οι αντίπαλοι παρατάχθηκαν σε κύκλο, έπλεαν γύρω τους και προσπαθούσαν να τους φέρουν σε σύγχυση.
[78.2] Μόλις το κατάλαβαν όσοι πολεμούσαν με τους Κερκυραίους, φοβήθηκαν μήπως γίνει ό,τι στη Ναύπακτο, και τρέχουν να βοηθήσουν· και όλα μαζί πια τα πλοία επιτίθεντο ταυτόχρονα στους Αθηναίους.
[78.3] Εκείνοι άρχισαν πια να υποχωρούν ανακρούοντας πρύμνα, και ήθελαν συγχρόνως να προλάβουν να καταφύγουν όσο γινόταν περισσότερα από τα πλοία των Κερκυραίων, καθώς οι ίδιοι υποχωρούσαν αργά και οι εχθροί είχαν στραφεί εναντίον τους.
[78.4] Έτσι λοιπόν έγινε η ναυμαχία, και τελείωσε με τη δύση του ήλιου.
Το «ὅπερ ἐν Ναυπάκτῳ» θυμίζει τη νίκη του Αθηναίου Φορμίωνα το 429 π.Χ.: είχε κάνει κύκλους γύρω από έναν πελοποννησιακό στόλο παραταγμένο σε κύκλο, ώσπου τα πλοία μπερδεύτηκαν μεταξύ τους. Οι Πελοποννήσιοι το θυμούνται και δεν θέλουν να το ξαναζήσουν. Ο Νικόστρατος, με δώδεκα πλοία απέναντι σε πολλαπλάσια, δεν νικά, αλλά κάνει κάτι σπουδαιότερο: υποχωρεί αργά, ώστε οι εχθροί να κυνηγούν εκείνον και όχι τους Κερκυραίους, που έτσι προλαβαίνουν να γυρίσουν στο λιμάνι. Ψυχραιμία, ναυτική πείρα, και φροντίδα για τους συμμάχους.
Ως τη σφαγή (3.79–80, εκτός ύλης)
Οι Κερκυραίοι φοβούνται ότι ο εχθρός θα πλεύσει στην πόλη και θα πάρει τους ικέτες από το νησάκι· τους ξαναφέρνουν στο Ηραίο. Οι Πελοποννήσιοι όμως, αν και νικητές, δεν τολμούν να επιτεθούν στην πόλη, παρότι ο Βρασίδας, όπως λέγεται, το συμβούλευε στον Αλκίδα· λεηλατούν μόνο τα χωράφια στο ακρωτήριο Λευκίμμη. Ο δήμος, σε απόγνωση, έρχεται σε συνεννόηση με τους ικέτες και τους άλλους ολιγαρχικούς για να σωθεί η πόλη, και πείθει μερικούς να μπουν στα πλοία. Τη νύχτα φωτιές-σήματα αναγγέλλουν στους Πελοποννησίους ότι πλησιάζουν από τη Λευκάδα εξήντα αθηναϊκά πλοία με στρατηγό τον Ευρυμέδοντα.
Το κείμενο: 3.81 (από το πρωτότυπο)
[81.1] Οἱ μὲν οὖν Πελοποννήσιοι τῆς νυκτὸς εὐθὺς κατὰ τάχος ἐκομίζοντο ἐπ᾽ οἴκου παρὰ τὴν γῆν· καὶ ὑπερενεγκόντες τὸν Λευκαδίων ἰσθμὸν τὰς ναῦς, ὅπως μὴ περιπλέοντες ὀφθῶσιν, ἀποκομίζονται. [81.2] Κερκυραῖοι δὲ αἰσθόμενοι τάς τε Ἀττικὰς ναῦς προσπλεούσας τάς τε τῶν πολεμίων οἰχομένας, λαβόντες τούς τε Μεσσηνίους ἐς τὴν πόλιν ἤγαγον πρότερον ἔξω ὄντας, καὶ τὰς ναῦς περιπλεῦσαι κελεύσαντες ἃς ἐπλήρωσαν ἐς τὸν Ὑλλαϊκὸν λιμένα, ἐν ὅσῳ περιεκομίζοντο, τῶν ἐχθρῶν εἴ τινα λάβοιεν, ἀπέκτεινον· καὶ ἐκ τῶν νεῶν ὅσους ἔπεισαν ἐσβῆναι ἐκβιβάζοντες ἀπεχρῶντο, ἐς τὸ ῞Ηραιόν τε ἐλθόντες τῶν ἱκετῶν ὡς πεντήκοντα ἄνδρας δίκην ὑποσχεῖν ἔπεισαν καὶ κατέγνωσαν πάντων θάνατον. [81.3] Οἱ δὲ πολλοὶ τῶν ἱκετῶν, ὅσοι οὐκ ἐπείσθησαν, ὡς ἑώρων τὰ γιγνόμενα, διέφθειρον αὐτοῦ ἐν τῷ ἱερῷ ἀλλήλους, καὶ ἐκ τῶν δένδρων τινὲς ἀπήγχοντο, οἱ δ᾽ ὡς ἕκαστοι ἐδύναντο ἀνηλοῦντο. [81.4] Ἡμέρας τε ἑπτά, ἃς ἀφικόμενος ὁ Εὐρυμέδων ταῖς ἑξήκοντα ναυσὶ παρέμεινε, Κερκυραῖοι σφῶν αὐτῶν τοὺς ἐχθροὺς δοκοῦντας εἶναι ἐφόνευον, τὴν μὲν αἰτίαν ἐπιφέροντες τοῖς τὸν δῆμον καταλύουσιν, ἀπέθανον δέ τινες καὶ ἰδίας ἔχθρας ἕνεκα, καὶ ἄλλοι χρημάτων σφίσιν ὀφειλομένων ὑπὸ τῶν λαβόντων· [81.5] πᾶσά τε ἰδέα κατέστη θανάτου, καὶ οἷον φιλεῖ ἐν τῷ τοιούτῳ γίγνεσθαι, οὐδὲν ὅτι οὐ ξυνέβη καὶ ἔτι περαιτέρω. καὶ γὰρ πατὴρ παῖδα ἀπέκτεινε καὶ ἀπὸ τῶν ἱερῶν ἀπεσπῶντο καὶ πρὸς αὐτοῖς ἐκτείνοντο, οἱ δέ τινες καὶ περιοικοδομηθέντες ἐν τοῦ Διονύσου τῷ ἱερῷ ἀπέθανον.
Θουκυδίδης, Ἱστορίαι 3.81
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, περίοδο προς περίοδο. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Οἱ μὲν οὖν Πελοποννήσιοι τῆς νυκτὸς εὐθὺς κατὰ τάχος ἐκομίζοντο ἐπ᾽ οἴκου παρὰ τὴν γῆν· | Οι Πελοποννήσιοι λοιπόν, αμέσως, την ίδια νύχτα, έπλεαν βιαστικά για την πατρίδα τους κοντά στην ακτή· |
| καὶ ὑπερενεγκόντες τὸν Λευκαδίων ἰσθμὸν τὰς ναῦς, ὅπως μὴ περιπλέοντες ὀφθῶσιν, ἀποκομίζονται. | και αφού πέρασαν τα πλοία τους από τη στεριά πάνω από τον ισθμό της Λευκάδας, για να μην τους δουν καθώς θα έπλεαν γύρω (από το νησί), φεύγουν. |
| Κερκυραῖοι δὲ αἰσθόμενοι τάς τε Ἀττικὰς ναῦς προσπλεούσας τάς τε τῶν πολεμίων οἰχομένας, | Οι Κερκυραίοι, όταν αντιλήφθηκαν ότι τα αττικά πλοία πλησίαζαν και ότι τα πλοία των εχθρών είχαν φύγει, |
| λαβόντες τούς τε Μεσσηνίους ἐς τὴν πόλιν ἤγαγον πρότερον ἔξω ὄντας, | πήραν τους Μεσσήνιους, που ως τότε ήταν έξω (από τα τείχη), και τους έφεραν μέσα στην πόλη, |
| καὶ τὰς ναῦς περιπλεῦσαι κελεύσαντες ἃς ἐπλήρωσαν ἐς τὸν Ὑλλαϊκὸν λιμένα, ἐν ὅσῳ περιεκομίζοντο, τῶν ἐχθρῶν εἴ τινα λάβοιεν, ἀπέκτεινον· | και αφού διέταξαν τα πλοία που είχαν επανδρώσει να πλεύσουν γύρω ως το Υλλαϊκό λιμάνι, όσο εκείνα έκαναν τον γύρο, σκότωναν όποιον από τους εχθρούς έπιαναν· |
| καὶ ἐκ τῶν νεῶν ὅσους ἔπεισαν ἐσβῆναι ἐκβιβάζοντες ἀπεχρῶντο, | και όσους είχαν πείσει να μπουν στα πλοία, τους έβγαζαν (από τα πλοία) και τους εξόντωναν· |
| ἐς τὸ ῞Ηραιόν τε ἐλθόντες τῶν ἱκετῶν ὡς πεντήκοντα ἄνδρας δίκην ὑποσχεῖν ἔπεισαν καὶ κατέγνωσαν πάντων θάνατον. | και αφού πήγαν στο Ηραίο, έπεισαν περίπου πενήντα άνδρες από τους ικέτες να δικαστούν, και τους καταδίκασαν όλους σε θάνατο. |
| Οἱ δὲ πολλοὶ τῶν ἱκετῶν, ὅσοι οὐκ ἐπείσθησαν, ὡς ἑώρων τὰ γιγνόμενα, διέφθειρον αὐτοῦ ἐν τῷ ἱερῷ ἀλλήλους, | Οι περισσότεροι από τους ικέτες, όσοι δεν είχαν πειστεί, όταν έβλεπαν τι γινόταν, σκότωναν ο ένας τον άλλον εκεί, μέσα στο ιερό, |
| καὶ ἐκ τῶν δένδρων τινὲς ἀπήγχοντο, οἱ δ᾽ ὡς ἕκαστοι ἐδύναντο ἀνηλοῦντο. | και μερικοί κρεμιούνταν από τα δέντρα, κι άλλοι αυτοκτονούσαν με όποιον τρόπο μπορούσε ο καθένας. |
| Ἡμέρας τε ἑπτά, ἃς ἀφικόμενος ὁ Εὐρυμέδων ταῖς ἑξήκοντα ναυσὶ παρέμεινε, Κερκυραῖοι σφῶν αὐτῶν τοὺς ἐχθροὺς δοκοῦντας εἶναι ἐφόνευον, | Και επτά μέρες, όσες έμεινε εκεί ο Ευρυμέδων αφού έφτασε με τα εξήντα πλοία, οι Κερκυραίοι σκότωναν όσους από τους συμπολίτες τους θεωρούσαν εχθρούς, |
| τὴν μὲν αἰτίαν ἐπιφέροντες τοῖς τὸν δῆμον καταλύουσιν, ἀπέθανον δέ τινες καὶ ἰδίας ἔχθρας ἕνεκα, καὶ ἄλλοι χρημάτων σφίσιν ὀφειλομένων ὑπὸ τῶν λαβόντων· | με την κατηγορία ότι επιχειρούσαν να καταλύσουν τη δημοκρατία· σκοτώθηκαν όμως και μερικοί για προσωπική έχθρα, κι άλλοι, επειδή τους χρωστούσαν χρήματα, από εκείνους που τα είχαν πάρει δανεικά· |
| πᾶσά τε ἰδέα κατέστη θανάτου, καὶ οἷον φιλεῖ ἐν τῷ τοιούτῳ γίγνεσθαι, οὐδὲν ὅτι οὐ ξυνέβη καὶ ἔτι περαιτέρω. | κάθε μορφή θανάτου παρουσιάστηκε, και, όπως συνηθίζεται να γίνεται σε τέτοιες περιστάσεις, δεν έμεινε τίποτα που να μη συνέβη, και ακόμη περισσότερα. |
| καὶ γὰρ πατὴρ παῖδα ἀπέκτεινε καὶ ἀπὸ τῶν ἱερῶν ἀπεσπῶντο καὶ πρὸς αὐτοῖς ἐκτείνοντο, | Γιατί και πατέρας σκότωσε το παιδί του, και (τους ικέτες) τους τραβούσαν με τη βία από τα ιερά και τους σκότωναν δίπλα τους, |
| οἱ δέ τινες καὶ περιοικοδομηθέντες ἐν τοῦ Διονύσου τῷ ἱερῷ ἀπέθανον. | και μερικοί πέθαναν χτισμένοι ολόγυρα μέσα στο ιερό του Διονύσου. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία στο κείμενο |
|---|---|
| κομίζομαι ἐπ᾽ οἴκου | επιστρέφω στην πατρίδα |
| ὑπερφέρω, αόρ. ὑπερήνεγκα | μεταφέρω πάνω από (εδώ τα πλοία, από τη στεριά) |
| ἰσθμός, ὁ | στενή λωρίδα γης ανάμεσα σε δύο θάλασσες |
| αἰσθάνομαι | αντιλαμβάνομαι |
| οἴχομαι | έχω φύγει |
| πληρόω, -ῶ | επανδρώνω (πλοίο) |
| περικομίζομαι | πλέω γύρω |
| ἐκβιβάζω | κάνω κάποιον να βγει, αποβιβάζω |
| ἀποχράομαι, -ῶμαι | εξοντώνω, σκοτώνω |
| δίκην ὑπέχω | δικάζομαι, λογοδοτώ |
| καταγιγνώσκω τινός τι | καταδικάζω κάποιον σε κάτι |
| ἀπάγχομαι | κρεμιέμαι, απαγχονίζομαι |
| ἀναλόομαι, -οῦμαι (= ἀναλίσκομαι· παρατ. ἀνηλοῦντο) | χάνομαι, αφανίζομαι· εδώ: αυτοκτονώ |
| φονεύω | σκοτώνω |
| καταλύω τὸν δῆμον | καταλύω τη δημοκρατία |
| ἰδέα, ἡ | μορφή, είδος |
| φιλεῖ | συνηθίζει να (γίνεται) |
| ἀποσπάομαι, -ῶμαι | αποσπώμαι, με τραβούν με τη βία |
| περιοικοδομέω, -ῶ | χτίζω γύρω γύρω, περιτειχίζω |
Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| αἰσθόμενοι (αἰσθάνομαι) | αίσθηση, αισθητικός, αναίσθητος, αισθητήριο |
| λαβόντες (λαμβάνω) | λήψη, λαβή, αντίληψη, συλλαμβάνω |
| κελεύσαντες (κελεύω) | κέλευσμα, (παρα)κελευστής |
| δίκην (δίκη) | δικαστής, δικαιοσύνη, άδικος, δικηγόρος |
| ἔχθρας (ἔχθρα) | εχθρός, εχθρικός, εχθρότητα, απέχθεια |
| ὀφειλομένων (ὀφείλω) | οφειλή, οφειλέτης, οφειλόμενος |
| ἰδέα | ιδέα, ιδεώδης, ιδανικός, ιδεολογία |
Η γλώσσα του κειμένου
Τύποι που ζητούν οι εξετάσεις
- πατήρ: υγρόληκτο τριτόκλιτο, διπλόθεμο (θέματα πατερ- και πατρ-).
- ὀφθῶσιν: παθητικός αόριστος α΄ υποτακτικής του ὁράω, -ῶ (ὤφθην). Το ἑώρων είναι ο παρατατικός του ίδιου ρήματος, με διπλή αύξηση.
- αἰσθόμενοι, λαβόντες, ἤγαγον, ἐλθόντες, ἀφικόμενος, ἀπέθανον: αόριστοι β΄. Το ἐσβῆναι (εἰσβαίνω → ἐσέβην) και το κατέγνωσαν (καταγιγνώσκω → κατέγνων) είναι αόριστοι β΄ χωρίς θεματικό φωνήεν. Το ὑποσχεῖν είναι απαρέμφατο αορίστου β΄ του ὑπέχω (ὑπέσχον).
- ἐπείσθησαν, περιοικοδομηθέντες: παθητικοί αόριστοι α΄.
- ἀπεχρῶντο, ἀπεσπῶντο (-άομαι) · δοκοῦντας (-έω) · ἐπλήρωσαν (-όω): συνηρημένα ρήματα και των τριών τάξεων. Το ἐφόνευον δεν είναι συνηρημένο (φονεύω).
- σφῶν αὐτῶν: αυτοπαθής αντωνυμία γ΄ προσώπου στον πληθυντικό.
Σύνταξη
- ὅπως μὴ περιπλέοντες ὀφθῶσιν: δευτερεύουσα τελική, με υποτακτική (εξαρτάται από τον ιστορικό ενεστώτα ἀποκομίζονται).
- αἰσθόμενοι … προσπλεούσας … οἰχομένας: οι δύο μετοχές είναι κατηγορηματικές, δηλώνουν τι αντιλήφθηκαν (= ὅτι προσέπλεον, ὅτι ᾤχοντο). Το αἰσθόμενοι είναι χρονική μετοχή.
- ἃς ἐπλήρωσαν, ὅσους ἔπεισαν, ὅσοι οὐκ ἐπείσθησαν: αναφορικές προτάσεις.
- ἐν ὅσῳ περιεκομίζοντο: δευτερεύουσα χρονική («όσο»)· ὡς ἑώρων τὰ γιγνόμενα: χρονική με το ὡς («όταν»).
- τῶν ἐχθρῶν εἴ τινα λάβοιεν, ἀπέκτεινον: υποθετικός λόγος. Υπόθεση: εἴ τινα λάβοιεν (εἰ + ευκτική)· απόδοση: ἀπέκτεινον (παρατατικός). Δηλώνει κάτι που επαναλαμβανόταν στο παρελθόν: κάθε φορά που έπιαναν κάποιον, τον σκότωναν.
- ἐσβῆναι, ὑποσχεῖν: τελικά απαρέμφατα, αντικείμενα του ἔπεισαν.
- κατέγνωσαν πάντων θάνατον: το καταγιγνώσκω παίρνει γενική για το πρόσωπο (πάντων) και αιτιατική για την ποινή (θάνατον).
- Ἡμέρας ἑπτά, ἅς: αιτιατική της χρονικής διάρκειας· ταῖς ἑξήκοντα ναυσί: δοτική κοινωνική (με τη συνοδεία).
- χρημάτων σφίσιν ὀφειλομένων: γενική απόλυτη, αιτιολογική· ὑπὸ τῶν λαβόντων: ποιητικό αίτιο. Το ἀπέθανον λειτουργεί εδώ ως παθητικό του ἀποκτείνω («σκοτώθηκαν»).
- ἰδίας ἔχθρας ἕνεκα: γενική της αιτίας με τον καταχρηστικό ἕνεκα.
- τὴν μὲν αἰτίαν ἐπιφέροντες: η μετοχή πάει στο Κερκυραῖοι, αλλά η περίοδος συνεχίζει με άλλο υποκείμενο (ἀπέθανον δέ τινες): ανακόλουθο. Η σύνταξη σπάει εκεί που σπάει και η πρόφαση.
Ερμηνεία
Η φυγή των Πελοποννησίων
Μόλις μαθαίνουν για τα εξήντα αθηναϊκά πλοία, οι Πελοποννήσιοι φεύγουν την ίδια νύχτα, εὐθὺς κατὰ τάχος, και σέρνουν τα πλοία τους πάνω από τον ισθμό της Λευκάδας για να μην τους δουν. Η συσσώρευση των λέξεων της βιασύνης έχει μια δόση ειρωνείας: οι νικητές της ναυμαχίας, που δεν τόλμησαν να επιτεθούν στην πόλη, τώρα το βάζουν στα πόδια. Και η φυγή τους αφήνει τους ολιγαρχικούς χωρίς καμιά προστασία.
Η σφαγή, βήμα βήμα
Ο Θουκυδίδης δεν περιγράφει μια έκρηξη· περιγράφει μια κλιμάκωση:
| Βήμα | Τι κάνουν οι δημοκρατικοί |
|---|---|
| 1 | φέρνουν τους πεντακόσιους Μεσσήνιους μέσα στην πόλη, για να τρομάξουν τους αντιπάλους |
| 2 | στέλνουν τα πλοία στο Υλλαϊκό λιμάνι και σκοτώνουν όποιον εχθρό πιάσουν |
| 3 | βγάζουν από τα πλοία και σκοτώνουν όσους είχαν πείσει να μπουν, για τη σωτηρία της πόλης |
| 4 | πείθουν πενήντα ικέτες να δικαστούν, και τους καταδικάζουν όλους σε θάνατο |
| 5 | οι υπόλοιποι ικέτες σκοτώνονται μεταξύ τους ή κρεμιούνται από τα δέντρα |
| 6 | επτά μέρες φόνων, με όποια αφορμή |
Η δίκη των πενήντα είναι παρωδία δίκης: η ετυμηγορία είναι ήδη γνωστή (κατέγνωσαν πάντων). Οι ικέτες που έμειναν στο Ηραίο καταλαβαίνουν τι τους περιμένει, και προτιμούν να πεθάνουν με τα χέρια τους. Τρία ρήματα θανάτου στη σειρά (διέφθειρον ἀλλήλους, ἀπήγχοντο, ἀνηλοῦντο) φτιάχνουν μία από τις σκληρότερες εικόνες του έργου.
Πρόφαση και πραγματικά κίνητρα
Η επίσημη κατηγορία είναι πολιτική: οι νεκροί ήθελαν δήθεν να καταλύσουν τη δημοκρατία. Ο Θουκυδίδης όμως προσθέτει ψυχρά τι κρυβόταν από πίσω: η προσωπική έχθρα και τα χρέη. Ο δανειστής σκοτωνόταν από τον οφειλέτη του, για να σβήσει το χρέος. Είναι πάλι το λόγῳ … ἔργῳ: η πολιτική γίνεται το πρόσχημα κάθε ιδιωτικού μίσους.
Ο Ευρυμέδων
Ο Θουκυδίδης σημειώνει ότι όλα έγιναν τις επτά μέρες που ήταν εκεί ο Ευρυμέδων με εξήντα πλοία. Δεν σχολιάζει· η απλή χρονική σημείωση είναι η κατηγορία. Ο Νικόστρατος με δώδεκα πλοία είχε σταματήσει τη σφαγή (εἰ μὴ Νικόστρατος ἐκώλυσε). Ο Ευρυμέδων, με πενταπλάσια δύναμη, δεν κάνει τίποτα.
Η κορύφωση
Το τέλος του κεφαλαίου ανεβαίνει σε μια γενίκευση (πᾶσά τε ἰδέα κατέστη θανάτου … καὶ ἔτι περαιτέρω) και την αποδεικνύει με τρία παραδείγματα, όλα παραβιάσεις των πιο ιερών δεσμών: ο πατέρας σκοτώνει το παιδί του (η οικογένεια)· οι ικέτες αποσπώνται από τα ιερά και σφάζονται δίπλα τους (η θρησκεία)· άνθρωποι χτίζονται ζωντανοί μέσα στο ιερό του Διονύσου, για να πεθάνουν από την πείνα μέσα στον ναό. Και η φράση οἷον φιλεῖ ἐν τῷ τοιούτῳ γίγνεσθαι κάνει την Κέρκυρα περίπτωση ενός γενικού κανόνα: έτσι γίνεται σε κάθε εμφύλιο. Από εδώ ξεκινά το 3.82.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
«Ἡμέρας τε ἑπτά, ἃς ἀφικόμενος ὁ Εὐρυμέδων ταῖς ἑξήκοντα ναυσὶ παρέμεινε»: Γιατί, κατά τη γνώμη σου, ο Θουκυδίδης σημειώνει ότι ο Ευρυμέδων ήταν παρών τις μέρες της σφαγής; Να συγκρίνεις τη στάση του με του Νικόστρατου.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι λέει το κείμενο. Η σφαγή κράτησε όσο ακριβώς έμεινε ο Ευρυμέδων στην Κέρκυρα, και εκείνος είχε εξήντα πλοία. Ο Θουκυδίδης δεν γράφει ότι εμπόδισε κάτι· δεν γράφει τίποτα για εκείνον. Η αφήγηση δένει τη σφαγή με την παρουσία του, και η σιωπή για τις πράξεις του λέει ότι δεν έκανε καμία.
Η σύγκριση. Ο Νικόστρατος, με δώδεκα πλοία, πρότεινε συμβιβασμό, προσπάθησε να καθησυχάσει τους ικέτες και σταμάτησε τον δήμο όταν πήγε να σκοτώσει. Ο Ευρυμέδων, με πενταπλάσια δύναμη, άφησε τη σφαγή να γίνει. Ο ένας χρησιμοποίησε το κύρος της Αθήνας για να σώσει ζωές· ο άλλος, από αδιαφορία ή από πολιτικό υπολογισμό, όχι.
Τι δείχνει. Χωρίς σχόλιο, μόνο με τη σειρά των γεγονότων, ο ιστορικός αποδίδει ευθύνη. Είναι ο τρόπος του Θουκυδίδη: τα γεγονότα παρατίθενται έτσι, ώστε το συμπέρασμα να το βγάζει ο αναγνώστης.
Παράδειγμα 2
«πᾶσά τε ἰδέα κατέστη θανάτου … καὶ περιοικοδομηθέντες ἐν τοῦ Διονύσου τῷ ἱερῷ ἀπέθανον»: Πώς είναι οργανωμένη η τελευταία παράγραφος του κεφαλαίου και τι πετυχαίνει ο ιστορικός με αυτήν;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η δομή: γενίκευση και τεκμήρια. Ξεκινά με μια γενική κρίση: κάθε μορφή θανάτου, «οὐδὲν ὅτι οὐ ξυνέβη καὶ ἔτι περαιτέρω». Ακολουθεί καὶ γάρ, που εισάγει τα παραδείγματα που την αποδεικνύουν.
Τα παραδείγματα: τρία ιερά που παραβιάζονται. Ο πατέρας σκοτώνει το παιδί (ο οικογενειακός δεσμός)· οι ικέτες αποσπώνται από τα ιερά (ο άγραφος νόμος της ικεσίας)· άνθρωποι πεθαίνουν χτισμένοι μέσα σε ιερό (ο ναός γίνεται τάφος). Η σειρά ανεβαίνει, και η τελευταία εικόνα είναι η πιο φρικτή.
Τι πετυχαίνει. Με τη συσσώρευση ο αναγνώστης νιώθει ότι η βία δεν έχει πια όριο. Και με τη φράση οἷον φιλεῖ ἐν τῷ τοιούτῳ γίγνεσθαι η Κέρκυρα γίνεται παράδειγμα κάθε εμφυλίου, και προετοιμάζει τη γενική ανάλυση του 3.82.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσες μέρες κράτησαν οι φόνοι, και ποιος Αθηναίος στρατηγός βρισκόταν τότε στην Κέρκυρα;
Τα κατάφερες;
- Να αφηγείσαι τη ναυμαχία του 3.78 (από μετάφραση) και πώς η αποχώρηση των Πελοποννησίων άνοιξε τον δρόμο για τη σφαγή.
- Να μεταφράζεις και να κατανοείς το πρωτότυπο του κεφαλαίου 3.81, περίοδο προς περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις στο κείμενο κατηγορηματικές μετοχές, χρονικές και αναφορικές προτάσεις, υποθετικό λόγο και γενική απόλυτη, και να γράφεις τύπους των ρημάτων του.
- Να ερμηνεύεις την κλιμάκωση της βίας, την απόσταση πρόφασης και πραγματικών κινήτρων, και τη στάση του Ευρυμέδοντα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.