Θουκυδίδης 3.74–75: η μάχη και ο Νικόστρατος
Οι γυναίκες στις στέγες, η φωτιά, και ο Αθηναίος στρατηγός που προσπαθεί να συμφιλιώσει.
45 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι Α΄ Λυκείου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να αφηγείσαι τη νίκη του δήμου, την πυρπόληση γύρω από την αγορά και τη μεσολάβηση του Νικόστρατου (3.74–75).
- Να μεταφράζεις και να κατανοείς το πρωτότυπο των κεφαλαίων 3.74–75, περίοδο προς περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις ενδοιαστικές, τελικές και συμπερασματικές προτάσεις, υποθετικούς λόγους και τον β΄ όρο σύγκρισης, και να εξηγείς την εκφορά τους.
- Να χαρακτηρίζεις τον Νικόστρατο από τις πράξεις του και να ερμηνεύεις τη χρήση της πρόφασης από τον δήμο.
Το πλαίσιο
Στην προηγούμενη ενότητα η Κέρκυρα χωρίστηκε στα δύο: ο δήμος ψηλά, στην ακρόπολη και στο Υλλαϊκό λιμάνι, με τους περισσότερους δούλους· οι ολιγαρχικοί χαμηλά, στην αγορά και στο λιμάνι της, με οκτακόσιους μισθοφόρους. Μετά τις αψιμαχίες ακολουθεί η πραγματική μάχη, και την επόμενη μέρα φτάνει από τη Ναύπακτο ένας Αθηναίος στρατηγός που προσπαθεί να συμφιλιώσει τις δύο πλευρές.
Το κείμενο: 3.74–75
[74.1] Διαλιπούσης δ᾽ ἡμέρας μάχη αὖθις γίγνεται καὶ νικᾷ ὁ δῆμος χωρίων τε ἰσχύι καὶ πλήθει προύχων· αἵ τε γυναῖκες αὐτοῖς τολμηρῶς ξυνεπελάβοντο βάλλουσαι ἀπὸ τῶν οἰκιῶν τῷ κεράμῳ καὶ παρὰ φύσιν ὑπομένουσαι τὸν θόρυβον. [74.2] Γενομένης δὲ τῆς τροπῆς περὶ δείλην ὀψίαν, δείσαντες οἱ ὀλίγοι μὴ αὐτοβοεὶ ὁ δῆμος τοῦ τε νεωρίου κρατήσειεν ἐπελθὼν καὶ σφᾶς διαφθείρειεν, ἐμπιπρᾶσι τὰς οἰκίας τὰς ἐν κύκλῳ τῆς ἀγορᾶς καὶ τὰς ξυνοικίας, ὅπως μὴ ᾖ ἔφοδος, φειδόμενοι οὔτε οἰκείας οὔτε ἀλλοτρίας, ὥστε καὶ χρήματα πολλὰ ἐμπόρων κατεκαύθη καὶ ἡ πόλις ἐκινδύνευσε πᾶσα διαφθαρῆναι, εἰ ἄνεμος ἐπεγένετο τῇ φλογὶ ἐπίφορος ἐς αὐτήν. [74.3] Καὶ οἱ μὲν παυσάμενοι τῆς μάχης ὡς ἑκάτεροι ἡσυχάσαντες τὴν νύκτα ἐν φυλακῇ ἦσαν· καὶ ἡ Κορινθία ναῦς τοῦ δήμου κεκρατηκότος ὑπεξανήγετο, καὶ τῶν ἐπικούρων οἱ πολλοὶ ἐς τὴν ἤπειρον λαθόντες διεκομίσθησαν.
[75.1] Τῇ δὲ ἐπιγιγνομένῃ ἡμέρᾳ Νικόστρατος ὁ Διειτρέφους Ἀθηναίων στρατηγὸς παραγίγνεται βοηθῶν ἐκ Ναυπάκτου δώδεκα ναυσὶ καὶ Μεσσηνίων πεντακοσίοις ὁπλίταις· ξύμβασίν τε ἔπρασσε καὶ πείθει ὥστε ξυγχωρῆσαι ἀλλήλοις δέκα μὲν ἄνδρας τοὺς αἰτιωτάτους κρῖναι, οἳ οὐκέτι ἔμειναν, τοὺς δ᾽ ἄλλους οἰκεῖν σπονδὰς πρὸς ἀλλήλους ποιησαμένους καὶ πρὸς Ἀθηναίους, ὥστε τοὺς αὐτοὺς ἐχθροὺς καὶ φίλους νομίζειν. [75.2] Καὶ ὁ μὲν ταῦτα πράξας ἔμελλεν ἀποπλεύσεσθαι· οἱ δὲ τοῦ δήμου προστάται πείθουσιν αὐτὸν πέντε μὲν ναῦς τῶν αὐτοῦ σφίσι καταλιπεῖν, ὅπως ἧσσόν τι ἐν κινήσει ὦσιν οἱ ἐναντίοι, ἴσας δὲ αὐτοὶ πληρώσαντες ἐκ σφῶν αὐτῶν ξυμπέμψειν. [75.3] Καὶ ὁ μὲν ξυνεχώρησεν, οἱ δὲ τοὺς ἐχθροὺς κατέλεγον ἐς τὰς ναῦς. δείσαντες δὲ ἐκεῖνοι μὴ ἐς τὰς Ἀθήνας ἀποπεμφθῶσι καθίζουσιν ἐς τὸ τῶν Διοσκόρων ἱερόν. [75.4] Νικόστρατος δὲ αὐτοὺς ἀνίστη τε καὶ παρεμυθεῖτο. Ὡς δ᾽ οὐκ ἔπειθεν, ὁ δῆμος ὁπλισθεὶς ἐπὶ τῇ προφάσει ταύτῃ, ὡς οὐδὲν αὐτῶν ὑγιὲς διανοουμένων τῇ τοῦ μὴ ξυμπλεῖν ἀπιστίᾳ, τά τε ὅπλα αὐτῶν ἐκ τῶν οἰκιῶν ἔλαβε καὶ αὐτῶν τινὰς οἷς ἐπέτυχον, εἰ μὴ Νικόστρατος ἐκώλυσε, διέφθειραν ἄν. [75.5] Ὁρῶντες δὲ οἱ ἄλλοι τὰ γιγνόμενα καθίζουσιν ἐς τὸ ῞Ηραιον ἱκέται καὶ γίγνονται οὐκ ἐλάσσους τετρακοσίων. Ὁ δὲ δῆμος δείσας μή τι νεωτερίσωσιν ἀνίστησί τε αὐτοὺς πείσας καὶ διακομίζει ἐς τὴν πρὸ τοῦ Ἡραίου νῆσον, καὶ τὰ ἐπιτήδεια ἐκεῖσε αὐτοῖς διεπέμπετο.
Θουκυδίδης, Ἱστορίαι 3.74–75
Η μετάφραση
Δική μας, πιστή, περίοδο προς περίοδο. Σε παρένθεση ό,τι εννοείται.
| Αρχαίο κείμενο | Μετάφραση |
|---|---|
| Διαλιπούσης δ᾽ ἡμέρας μάχη αὖθις γίγνεται καὶ νικᾷ ὁ δῆμος χωρίων τε ἰσχύι καὶ πλήθει προύχων· | Μία μέρα αργότερα γίνεται πάλι μάχη, και νικά ο δήμος, χάρη στην ισχύ των θέσεών του και επειδή υπερείχε στο πλήθος· |
| αἵ τε γυναῖκες αὐτοῖς τολμηρῶς ξυνεπελάβοντο βάλλουσαι ἀπὸ τῶν οἰκιῶν τῷ κεράμῳ καὶ παρὰ φύσιν ὑπομένουσαι τὸν θόρυβον. | και οι γυναίκες τούς βοήθησαν με τόλμη, ρίχνοντας κεραμίδια από τα σπίτια και αντέχοντας την αντάρα (της μάχης) πέρα από τη φύση τους. |
| Γενομένης δὲ τῆς τροπῆς περὶ δείλην ὀψίαν, δείσαντες οἱ ὀλίγοι μὴ αὐτοβοεὶ ὁ δῆμος τοῦ τε νεωρίου κρατήσειεν ἐπελθὼν καὶ σφᾶς διαφθείρειεν, | Όταν (οι ολιγαρχικοί) τράπηκαν σε φυγή, αργά το απόγευμα, οι ολίγοι φοβήθηκαν μήπως ο δήμος, με μια ορμητική έφοδο, κυριέψει τον ναύσταθμο και τους εξοντώσει, |
| ἐμπιπρᾶσι τὰς οἰκίας τὰς ἐν κύκλῳ τῆς ἀγορᾶς καὶ τὰς ξυνοικίας, ὅπως μὴ ᾖ ἔφοδος, φειδόμενοι οὔτε οἰκείας οὔτε ἀλλοτρίας, | και βάζουν φωτιά στα σπίτια γύρω από την αγορά και στις πολυκατοικίες, για να μην υπάρχει πέρασμα (για τον εχθρό), χωρίς να λυπούνται ούτε δικό τους (σπίτι) ούτε ξένο, |
| ὥστε καὶ χρήματα πολλὰ ἐμπόρων κατεκαύθη καὶ ἡ πόλις ἐκινδύνευσε πᾶσα διαφθαρῆναι, εἰ ἄνεμος ἐπεγένετο τῇ φλογὶ ἐπίφορος ἐς αὐτήν. | ώστε κάηκαν και πολλά εμπορεύματα, και ολόκληρη η πόλη κινδύνευσε να καταστραφεί, αν είχε σηκωθεί άνεμος που να σπρώχνει τη φλόγα προς τα εκεί. |
| Καὶ οἱ μὲν παυσάμενοι τῆς μάχης ὡς ἑκάτεροι ἡσυχάσαντες τὴν νύκτα ἐν φυλακῇ ἦσαν· | Και οι αντίπαλοι σταμάτησαν τη μάχη, έμειναν ήσυχοι ο καθένας στη θέση του και πέρασαν τη νύχτα σε επιφυλακή· |
| καὶ ἡ Κορινθία ναῦς τοῦ δήμου κεκρατηκότος ὑπεξανήγετο, καὶ τῶν ἐπικούρων οἱ πολλοὶ ἐς τὴν ἤπειρον λαθόντες διεκομίσθησαν. | και το κορινθιακό πλοίο, αφού είχε επικρατήσει ο δήμος, ανοιγόταν κρυφά στο πέλαγος, και οι περισσότεροι μισθοφόροι πέρασαν απέναντι στη στεριά χωρίς να τους πάρει κανείς είδηση. |
| Τῇ δὲ ἐπιγιγνομένῃ ἡμέρᾳ Νικόστρατος ὁ Διειτρέφους Ἀθηναίων στρατηγὸς παραγίγνεται βοηθῶν ἐκ Ναυπάκτου δώδεκα ναυσὶ καὶ Μεσσηνίων πεντακοσίοις ὁπλίταις· | Την επόμενη μέρα φτάνει από τη Ναύπακτο, για να βοηθήσει, ο Νικόστρατος, ο γιος του Διειτρέφη, στρατηγός των Αθηναίων, με δώδεκα πλοία και πεντακόσιους Μεσσήνιους οπλίτες· |
| ξύμβασίν τε ἔπρασσε καὶ πείθει ὥστε ξυγχωρῆσαι ἀλλήλοις δέκα μὲν ἄνδρας τοὺς αἰτιωτάτους κρῖναι, οἳ οὐκέτι ἔμειναν, | και προσπαθούσε να πετύχει συμβιβασμό, και (τους) πείθει να συμφωνήσουν μεταξύ τους να δικάσουν δέκα άνδρες, τους πιο υπαίτιους, οι οποίοι δεν έμειναν πια (στην πόλη), |
| τοὺς δ᾽ ἄλλους οἰκεῖν σπονδὰς πρὸς ἀλλήλους ποιησαμένους καὶ πρὸς Ἀθηναίους, ὥστε τοὺς αὐτοὺς ἐχθροὺς καὶ φίλους νομίζειν. | και οι υπόλοιποι να ζουν (στην πόλη), αφού κάνουν συνθήκη μεταξύ τους και με τους Αθηναίους, με τον όρο να θεωρούν τους ίδιους εχθρούς και φίλους. |
| Καὶ ὁ μὲν ταῦτα πράξας ἔμελλεν ἀποπλεύσεσθαι· | Αφού τα κατάφερε αυτά, ετοιμαζόταν να αποπλεύσει· |
| οἱ δὲ τοῦ δήμου προστάται πείθουσιν αὐτὸν πέντε μὲν ναῦς τῶν αὐτοῦ σφίσι καταλιπεῖν, ὅπως ἧσσόν τι ἐν κινήσει ὦσιν οἱ ἐναντίοι, | οι αρχηγοί του δήμου όμως τον πείθουν να τους αφήσει πέντε από τα δικά του πλοία, για να είναι κάπως λιγότερο πρόθυμοι για κινήματα οι αντίπαλοι, |
| ἴσας δὲ αὐτοὶ πληρώσαντες ἐκ σφῶν αὐτῶν ξυμπέμψειν. | και (τον πείθουν) ότι οι ίδιοι θα επανδρώσουν ίσα (σε αριθμό πλοία) με δικούς τους ανθρώπους και θα τα στείλουν μαζί του. |
| Καὶ ὁ μὲν ξυνεχώρησεν, οἱ δὲ τοὺς ἐχθροὺς κατέλεγον ἐς τὰς ναῦς. | Εκείνος συμφώνησε, κι αυτοί άρχισαν να γράφουν τους εχθρούς τους στα πληρώματα των πλοίων. |
| δείσαντες δὲ ἐκεῖνοι μὴ ἐς τὰς Ἀθήνας ἀποπεμφθῶσι καθίζουσιν ἐς τὸ τῶν Διοσκόρων ἱερόν. | Εκείνοι όμως φοβήθηκαν μήπως τους στείλουν στην Αθήνα, και κάθονται (ικέτες) στο ιερό των Διοσκούρων. |
| Νικόστρατος δὲ αὐτοὺς ἀνίστη τε καὶ παρεμυθεῖτο. | Ο Νικόστρατος προσπαθούσε να τους σηκώσει και να τους καθησυχάσει. |
| Ὡς δ᾽ οὐκ ἔπειθεν, ὁ δῆμος ὁπλισθεὶς ἐπὶ τῇ προφάσει ταύτῃ, ὡς οὐδὲν αὐτῶν ὑγιὲς διανοουμένων τῇ τοῦ μὴ ξυμπλεῖν ἀπιστίᾳ, | Κι όταν δεν μπορούσε να τους πείσει, ο δήμος οπλίστηκε με αυτή την πρόφαση, ότι δηλαδή δεν είχαν καμιά καλή πρόθεση, αφού από δυσπιστία δεν ήθελαν να πλεύσουν μαζί (του), |
| τά τε ὅπλα αὐτῶν ἐκ τῶν οἰκιῶν ἔλαβε καὶ αὐτῶν τινὰς οἷς ἐπέτυχον, εἰ μὴ Νικόστρατος ἐκώλυσε, διέφθειραν ἄν. | και τους πήρε τα όπλα από τα σπίτια, και κάποιους από αυτούς, όσους βρήκαν μπροστά τους, θα τους είχαν σκοτώσει, αν δεν τους εμπόδιζε ο Νικόστρατος. |
| Ὁρῶντες δὲ οἱ ἄλλοι τὰ γιγνόμενα καθίζουσιν ἐς τὸ ῞Ηραιον ἱκέται καὶ γίγνονται οὐκ ἐλάσσους τετρακοσίων. | Οι άλλοι, βλέποντας όσα γίνονταν, κάθονται ικέτες στο Ηραίο, και ήταν όχι λιγότεροι από τετρακόσιοι. |
| Ὁ δὲ δῆμος δείσας μή τι νεωτερίσωσιν ἀνίστησί τε αὐτοὺς πείσας καὶ διακομίζει ἐς τὴν πρὸ τοῦ Ἡραίου νῆσον, καὶ τὰ ἐπιτήδεια ἐκεῖσε αὐτοῖς διεπέμπετο. | Ο δήμος όμως φοβήθηκε μήπως επιχειρήσουν κάποιο κίνημα, τους πείθει να σηκωθούν και τους μεταφέρει στο νησί μπροστά από το Ηραίο· κι εκεί τους έστελναν τα απαραίτητα. |
Λεξιλόγιο
| Λέξη | Σημασία στο κείμενο |
|---|---|
| διαλείπω | αφήνω να περάσει (χρόνος) |
| προύχω (= προέχω) | υπερέχω |
| ξυνεπιλαμβάνομαι (τινί) | βοηθώ, συμπαραστέκομαι |
| κέραμος, ὁ | τα κεραμίδια (περιληπτικά) |
| θόρυβος, ὁ | η αντάρα, ο θόρυβος της μάχης |
| τροπή, ἡ | η υποχώρηση, η φυγή (από το τρέπομαι) |
| δείλη ὀψία | αργά το απόγευμα, πριν από τη δύση |
| αὐτοβοεί | με την πρώτη έφοδο, με αιφνιδιασμό |
| νεώριον, τό | ο ναύσταθμος, το νεώριο |
| ἐμπίπρημι | βάζω φωτιά, πυρπολώ |
| ξυνοικία, ἡ | πολυκατοικία με ενοίκια |
| φείδομαι (τινός) | λυπάμαι κάτι, το λογαριάζω |
| χρήματα, τά | εδώ: τα εμπορεύματα |
| ἐπίφορος, -ον | που σπρώχνει προς κάποια κατεύθυνση |
| ὑπεξανάγομαι | ανοίγομαι στο πέλαγος κρυφά |
| λανθάνω | ξεφεύγω από την προσοχή κάποιου |
| ξύμβασις, ἡ | συμφωνία, συμβιβασμός |
| ξυγχωρέω, -ῶ | συμφωνώ, δέχομαι |
| σπονδαί, αἱ | συνθήκη |
| καταλέγω | γράφω σε κατάλογο, στρατολογώ |
| παραμυθέομαι, -οῦμαι | παρηγορώ, καθησυχάζω |
| ὑγιής, -ές | εδώ: καλός, έντιμος (σκοπός) |
| νεωτερίζω | κάνω κίνημα, επιχειρώ ανατροπή |
| ἐπιτήδεια, τά | τα απαραίτητα, οι τροφές |
Λεξιλογικά: ετυμολογικά συγγενείς λέξεις
| Λέξη του κειμένου | Συγγενείς λέξεις της νέας ελληνικής |
|---|---|
| βάλλουσαι (βάλλω) | βολή, βλήμα, πρόβλημα, εκβολή |
| φύσιν (φύσις) | φυσικός, φυτό, φύτρο, φυσιογνωμία |
| ἔφοδος (ὁδός) | έφοδος, μέθοδος, έξοδος, οδηγός |
| κρῖναι (κρίνω) | κρίση, κριτής, κριτήριο, διάκριση |
| ξύμβασιν (συμβαίνω) | σύμβαση, βάση, βήμα, διαβάτης |
| προφάσει (πρόφασις) | φήμη, προφήτης, αφασία, φάσκω |
| ὑγιές (ὑγιής) | υγεία, υγιεινός, ανθυγιεινός |
Η γλώσσα του κειμένου
Τύποι που ζητούν οι εξετάσεις
- αἵ τε γυναῖκες: το ἡ γυνή είναι ανώμαλο: στις πλάγιες πτώσεις έχει θέμα γυναικ-.
- ἐλάσσους (= ἐλάσσονες, ονομαστική), ἧσσον: ανώμαλα παραθετικά. Το ἐλάσσων είναι συγκριτικός του μικρός / ὀλίγος, το ἧσσον συγκριτικός του επιρρήματος ἧκα (λίγο). Ο αἰτιώτατος είναι κανονικός υπερθετικός του αἴτιος.
- ξυνεπελάβοντο, ἐπέτυχον, ἔλαβε, λαθόντες: αόριστοι β΄ (λαμβάνω → ἔλαβον, τυγχάνω → ἔτυχον, λανθάνω → ἔλαθον).
- διεκομίσθησαν, ὁπλισθείς, ἀποπεμφθῶσι: παθητικοί αόριστοι α΄, με το -θη-. Το ὁπλίζω έχει και αττικό μέλλοντα: ὁπλιῶ.
- κεκρατηκότος: μετοχή παρακειμένου του κρατέω, -ῶ (κεκράτηκα).
- νικᾷ, ὁρῶντες (-άω) · παρεμυθεῖτο, ξυγχωρῆσαι (-έω): συνηρημένα ρήματα.
Σύνταξη
- Διαλιπούσης ἡμέρας, Γενομένης τῆς τροπῆς: γενικές απόλυτες, χρονικές. τοῦ δήμου κεκρατηκότος: γενική απόλυτη, αιτιολογική.
- χωρίων ἰσχύι: δοτική της αιτίας· πλήθει: δοτική της αναφοράς στο προύχων (υπερείχε ως προς το πλήθος)· προύχων: αιτιολογική μετοχή.
- βάλλουσαι, ὑπομένουσαι: τροπικές μετοχές· τῷ κεράμῳ: δοτική οργανική· παρὰ φύσιν, περὶ δείλην ὀψίαν: εμπρόθετοι του τρόπου και του χρόνου.
- μὴ … κρατήσειεν … διαφθείρειεν: δευτερεύουσα ενδοιαστική, αντικείμενο του δείσαντες, με ευκτική του πλαγίου λόγου.
- ὅπως μὴ ᾖ ἔφοδος: δευτερεύουσα τελική, με υποτακτική.
- ὥστε … κατεκαύθη καὶ … ἐκινδύνευσε: δευτερεύουσα συμπερασματική με οριστική: το αποτέλεσμα έγινε πραγματικά.
- εἰ ἄνεμος ἐπεγένετο … (ἐκινδύνευσε διαφθαρῆναι): υποθετικός λόγος. Υπόθεση: εἰ ἄνεμος ἐπεγένετο· απόδοση: ἡ πόλις ἐκινδύνευσε διαφθαρῆναι. Λέει κάτι που δεν έγινε: η πόλη σώθηκε, γιατί δεν φύσηξε άνεμος.
- ὥστε ξυγχωρῆσαι: συμπερασματική με απαρέμφατο, αντικείμενο του πείθει· ὥστε … νομίζειν: συμπερασματική που δηλώνει τον όρο της συμφωνίας.
- καταλιπεῖν, ξυμπέμψειν: και τα δύο εξαρτώνται από το πείθουσιν, αλλά δεν είναι ίδια. Το καταλιπεῖν είναι τελικό απαρέμφατο (τον πείθουν να αφήσει)· το ξυμπέμψειν, απαρέμφατο μέλλοντα, είναι ειδικό (τον πείθουν ότι θα στείλουν).
- μὴ ἀποπεμφθῶσι, μή τι νεωτερίσωσιν: ενδοιαστικές, με υποτακτική.
- ἀνίστη, παρεμυθεῖτο, ἔπρασσε: αποπειρατικός παρατατικός: δηλώνει προσπάθεια που δεν ολοκληρώνεται.
- ὡς οὐδὲν αὐτῶν ὑγιὲς διανοουμένων: γενική απόλυτη, αιτιολογική με το ὡς: η αιτία όπως την πρόβαλλε ο δήμος, όχι όπως ήταν.
- οὐκ ἐλάσσους τετρακοσίων: το τετρακοσίων είναι β΄ όρος σύγκρισης, σε γενική συγκριτική.
Ερμηνεία
Η νίκη του δήμου και οι γυναίκες
Ο δήμος νικά για δύο λόγους, που ο Θουκυδίδης τους δίνει με δύο δοτικές: τις θέσεις του (ψηλά, οχυρά) και το πλήθος του, μεγαλωμένο από τους δούλους. Και μια τρίτη δύναμη, που την τονίζει ιδιαίτερα: οι γυναίκες, που ρίχνουν κεραμίδια από τις στέγες τολμηρῶς και αντέχουν τον θόρυβο παρὰ φύσιν. Για τον Έλληνα της εποχής η γυναίκα δεν πολεμά· εδώ, όταν κινδυνεύει το σπίτι της, δείχνει τόλμη που ξεπερνά ό,τι περίμενε κανείς από τη «φύση» της. Η μικρή φράση λέει και πόσο ολοκληρωτικός έχει γίνει ο εμφύλιος: πολεμούν όλοι.
Η φωτιά
Οι ολιγαρχικοί υποχωρούν το σούρουπο και φοβούνται δύο πράγματα: να χάσουν τον ναύσταθμο, άρα τα πλοία και τη διαφυγή, και να σφαγούν. Η απάντησή τους είναι απονενοημένη: καίνε τα σπίτια γύρω από την αγορά, φειδόμενοι οὔτε οἰκείας οὔτε ἀλλοτρίας, και τα δικά τους μαζί. Ο φόβος κάνει τους πολίτες να καίνε την ίδια τους την πόλη. Ο Θουκυδίδης σημειώνει ψυχρά το κόστος (τα εμπορεύματα) και τον κίνδυνο που απέφυγαν χάρη στην τύχη (εἰ ἄνεμος ἐπεγένετο).
Οι «προστάτες» φεύγουν
Το κορινθιακό πλοίο, που ήταν το σήμα της επίθεσης, ὑπεξανήγετο, ανοιγόταν κρυφά· οι μισθοφόροι περνούν απέναντι λαθόντες. Οι δύο λέξεις, και οι δύο με την ιδέα του κρυφού, δείχνουν τι αξίζουν οι ξένοι σύμμαχοι μιας παράταξης: μόλις αλλάζει η τύχη της μάχης, την εγκαταλείπουν.
Ο Νικόστρατος
Ο Αθηναίος στρατηγός φέρνει δύναμη, αλλά δεν τη χρησιμοποιεί για σφαγή. Προτείνει συμβιβασμό: δίκη για τους δέκα πιο υπαίτιους, ειρηνική συμβίωση για τους άλλους, κοινή συμμαχία με την Αθήνα. Ο παρατατικός ἔπρασσε δείχνει την κοπιαστική προσπάθεια. Πίσω από τη μετριοπάθεια υπάρχει και συμφέρον: η Αθήνα θέλει μια Κέρκυρα ενωμένη και σύμμαχη, όχι κατεστραμμένη. Όταν οι ολιγαρχικοί καταφεύγουν στο ιερό, ἀνίστη τε καὶ παρεμυθεῖτο, προσπαθεί να τους πείσει, όχι να τους σύρει· και όταν ο δήμος πάει να σκοτώσει, εἰ μὴ Νικόστρατος ἐκώλυσε, διέφθειραν ἄν: η παρουσία του μόνο σώζει ζωές.
Ο δήμος και οι ικέτες
Οι αρχηγοί του δήμου ζητούν πέντε αθηναϊκά πλοία και υπόσχονται πέντε δικά τους. Μόλις ο Νικόστρατος δέχεται, γράφουν στα πληρώματα τους εχθρούς τους (κατέλεγον). Οι ολιγαρχικοί καταλαβαίνουν: η υπηρεσία στο πλοίο είναι πρόσχημα για να τους απομακρύνουν, ίσως για να τους στείλουν στην Αθήνα. Γι' αυτό γίνονται ικέτες, πρώτα στο ιερό των Διοσκούρων, ύστερα τετρακόσιοι στο Ηραίο. Ο δήμος δεν τολμά ακόμη να παραβιάσει τον ιερό χώρο· τους πείθει να σηκωθούν και τους μεταφέρει στο νησάκι απέναντι. Η ικεσία τηρείται ακόμη, με το ζόρι. Στο 3.81 δεν θα τηρείται πια.
Τι γίνεται ως το 3.78 (3.76–77)
Τα κεφάλαια 3.76–77 δεν είναι στην ύλη. Λίγο αργότερα φτάνουν 53 πελοποννησιακά πλοία με τον ναύαρχο Αλκίδα και σύμβουλο τον Βρασίδα. Οι Κερκυραίοι, σε πανικό, βγάζουν εξήντα πλοία, όπως ήταν έτοιμα, το καθένα χωριστά· δύο αυτομολούν αμέσως, και σε άλλα τα πληρώματα πιάνονται μεταξύ τους. Μαζί τους ναυμαχούν και τα δώδεκα πλοία του Νικόστρατου. Η ναυμαχία που ακολουθεί είναι το 3.78, στην επόμενη ενότητα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Να χαρακτηρίσεις τον Νικόστρατο με βάση τις ενέργειές του στην Κέρκυρα, όπως τις αφηγείται ο Θουκυδίδης.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Διαλλακτικός. Δεν έρχεται ως τιμωρός. Προτείνει δίκη μόνο για τους δέκα πιο υπαίτιους και συμβίωση για τους υπόλοιπους (ξύμβασίν τε ἔπρασσε … τοὺς δ᾽ ἄλλους οἰκεῖν). Ο παρατατικός ἔπρασσε δείχνει επίμονη, κοπιαστική προσπάθεια.
Ανθρώπινος, αλλά όχι αφελής. Προσπαθεί να σηκώσει τους ικέτες με το καλό (ἀνίστη τε καὶ παρεμυθεῖτο), και σταματά τον δήμο όταν πάει να σκοτώσει (εἰ μὴ Νικόστρατος ἐκώλυσε, διέφθειραν ἄν). Δέχεται όμως την πρόταση των δημοκρατικών για τα πλοία χωρίς να προβλέψει πώς θα τη χρησιμοποιήσουν.
Με γνώμονα το συμφέρον της πατρίδας. Ο όρος ὥστε τοὺς αὐτοὺς ἐχθροὺς καὶ φίλους νομίζειν δένει την Κέρκυρα με την Αθήνα. Η μετριοπάθειά του υπηρετεί και την Αθήνα: μια ενωμένη σύμμαχος αξίζει περισσότερο από μια πόλη σε εμφύλιο.
Παράδειγμα 2
«εἰ μὴ Νικόστρατος ἐκώλυσε, διέφθειραν ἄν»: Να βρεις την υπόθεση και την απόδοση, να πεις τι δηλώνει ο υποθετικός λόγος, και τι λέει αυτό για τον ρόλο του στρατηγού.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Υπόθεση και απόδοση. Υπόθεση: εἰ μὴ Νικόστρατος ἐκώλυσε (εἰ μή + οριστική αορίστου). Απόδοση: διέφθειραν ἄν (οριστική αορίστου + ἄν).
Τι δηλώνει. Ιστορικός χρόνος της οριστικής και στα δύο μέλη, και ἄν στην απόδοση: ο υποθετικός λόγος λέει κάτι αντίθετο προς την πραγματικότητα στο παρελθόν. Ο Νικόστρατος εμπόδισε, άρα δεν σκότωσαν.
Τι λέει για τον Νικόστρατο. Η σωτηρία των ολιγαρχικών κρέμεται από ένα πρόσωπο. Ο δήμος είναι ήδη έτοιμος για φόνο· τον συγκρατεί μόνο η παρουσία του Αθηναίου. Ο αναγνώστης καταλαβαίνει τι θα γίνει όταν ο Νικόστρατος δεν θα είναι εκεί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Από πού ήρθε ο Νικόστρατος, και με ποια δύναμη;
Τα κατάφερες;
- Να αφηγείσαι τη νίκη του δήμου, την πυρπόληση γύρω από την αγορά και τη μεσολάβηση του Νικόστρατου (3.74–75).
- Να μεταφράζεις και να κατανοείς το πρωτότυπο των κεφαλαίων 3.74–75, περίοδο προς περίοδο.
- Να αναγνωρίζεις ενδοιαστικές, τελικές και συμπερασματικές προτάσεις, υποθετικούς λόγους και τον β΄ όρο σύγκρισης, και να εξηγείς την εκφορά τους.
- Να χαρακτηρίζεις τον Νικόστρατο από τις πράξεις του και να ερμηνεύεις τη χρήση της πρόφασης από τον δήμο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.