Ιατρική τεχνολογία
Από το στηθοσκόπιο στην αξονική: όργανα που βλέπουν μέσα στο σώμα.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις πώς η ιατρική τεχνολογία πέρασε από το στηθοσκόπιο στον αξονικό και στον μαγνητικό τομογράφο.
- Να ξεχωρίζεις τι «στέλνει» στο σώμα κάθε μέθοδος απεικόνισης και ποιες χρησιμοποιούν ιονίζουσα ακτινοβολία.
- Να συγκρίνεις δόσεις ακτινοβολίας με τη φυσική ακτινοβολία που δεχόμαστε κάθε χρόνο.
- Να αναλύεις μια ιατρική συσκευή, όπως ο βηματοδότης, ως σύστημα με αισθητήρα, ελεγκτή και ενεργοποιητή.
Να δεις μέσα χωρίς να ανοίξεις
Για χιλιάδες χρόνια, ο γιατρός είχε μόνο τις αισθήσεις του: κοίταζε, άγγιζε, άκουγε με το αυτί πάνω στο στήθος. Ό,τι γινόταν κάτω από το δέρμα το μάντευε. Σήμερα ένας τομογράφος δείχνει τον εγκέφαλο σε λεπτές φέτες, χωρίς ούτε μία τομή.
Η ιατρική τεχνολογία είναι ένας από τους τεχνολογικούς άξονες του προγράμματος σπουδών: όργανα και συσκευές που βοηθούν να δούμε, να μετρήσουμε και να υποστηρίξουμε το ανθρώπινο σώμα. Σε αυτή την ενότητα τα κοιτάμε όπως ένας μηχανικός: τι στέλνουν στο σώμα, τι μετράνε, και πώς είναι φτιαγμένα. Δεν είναι ενότητα ιατρικής, και δεν δίνει καμία συμβουλή υγείας. Το ποια εξέταση χρειάζεται κάποιος το αποφασίζει πάντα ο γιατρός.
Από το αυτί στη μηχανή
| Χρονιά | Όργανο | Ποιος | Τι έκανε καινούργιο |
|---|---|---|---|
| Στηθοσκόπιο | Ρενέ Λαενέκ, Παρίσι | ένας σωλήνας που φέρνει τους ήχους της καρδιάς και των πνευμόνων στο αυτί του γιατρού | |
| Ακτίνες Χ | Βίλχελμ Ρέντγκεν, Βίρτσμπουργκ | η πρώτη εικόνα από το εσωτερικό του σώματος: τα κόκαλα ενός χεριού | |
| Ηλεκτροκαρδιογράφος | Βίλεμ Αϊντχόφεν, Λέιντεν | καταγράφει τα ηλεκτρικά σήματα της καρδιάς ως γραμμή στο χαρτί | |
| Υπέρηχοι στη μαιευτική | Ίαν Ντόναλντ, Γλασκώβη | εικόνα από ηχώ, χωρίς ακτινοβολία | |
| Αξονικός τομογράφος (CT) | Γκόντφρεϊ Χάουνσφιλντ, Λονδίνο | πολλές ακτινογραφίες από γύρω γύρω, που ο υπολογιστής τις κάνει φέτες | |
| δεκαετία | Μαγνητικός τομογράφος (MRI) | Πολ Λότερμπουρ, Πίτερ Μάνσφιλντ κ.ά. | εικόνα από μαγνητικό πεδίο και ραδιοκύματα |
Δύο από αυτούς πήραν βραβείο Νόμπελ ακριβώς για τη μηχανή τους: ο Ρέντγκεν το πρώτο Νόμπελ Φυσικής (), και ο Χάουνσφιλντ, μαζί με τον Άλαν Κόρμακ, το Νόμπελ Ιατρικής του για τον αξονικό τομογράφο.

Πρόσεξε το μοτίβο: κάθε βήμα στέλνει κάτι στο σώμα (ήχο, ακτίνες, μαγνητικό πεδίο) και μετράει τι γυρίζει πίσω. Ο υπολογιστής, από το και μετά, έκανε τις μετρήσεις εικόνα.
Τέσσερις τρόποι να δεις μέσα
| Μέθοδος | Τι στέλνει στο σώμα | Τι δείχνει καλά | Ιονίζουσα ακτινοβολία; |
|---|---|---|---|
| Ακτινογραφία | ακτίνες Χ, που περνούν και σκιάζονται από τα πυκνά μέρη | κόκαλα, πνεύμονες, σε μία επίπεδη εικόνα | ναι, μικρή δόση |
| Αξονική τομογραφία (CT) | ακτίνες Χ από πολλές γωνίες, καθώς η πηγή γυρίζει γύρω από το σώμα | φέτες και τρισδιάστατη εικόνα: κόκαλα, πνεύμονες, αιμορραγίες | ναι, μεγαλύτερη δόση |
| Υπερηχογράφημα | ήχο πολύ ψηλής συχνότητας, που ανακλάται ως ηχώ | μαλακά όργανα και κίνηση σε πραγματικό χρόνο, το έμβρυο | όχι |
| Μαγνητική τομογραφία (MRI) | ισχυρό μαγνητικό πεδίο και ραδιοκύματα | μαλακούς ιστούς με λεπτομέρεια: εγκέφαλο, μύες, συνδέσμους | όχι |
Ιονίζουσα λέγεται η ακτινοβολία που έχει αρκετή ενέργεια για να «σπάσει» άτομα και μόρια μέσα στα κύτταρα. Οι ακτίνες Χ είναι ιονίζουσες· ο ήχος των υπερήχων και τα ραδιοκύματα της MRI όχι.

Πόση ακτινοβολία είναι «πολλή»;
Ακτινοβολία δεχόμαστε όλοι, κάθε μέρα, χωρίς καμία εξέταση: από το έδαφος, από τα δομικά υλικά, από το διάστημα, από το ραδόνιο στον αέρα. Αυτή είναι η φυσική ακτινοβολία υποβάθρου, και ο παγκόσμιος μέσος όρος είναι περίπου mSv τον χρόνο (UNSCEAR, ). Το mSv (μιλισίβερτ) είναι η μονάδα που μετρά την επίδραση της ακτινοβολίας στο σώμα.
Οι τυπικές δόσεις των εξετάσεων με ακτίνες Χ (RadiologyInfo, ACR και RSNA, στρογγυλεμένες):
| Εξέταση | Τυπική δόση | Ίση με φυσική ακτινοβολία περίπου |
|---|---|---|
| Ακτινογραφία θώρακα | mSv | μέρες |
| Αξονική κεφαλής | mSv | μήνες |
| Αξονική θώρακα | mSv | χρόνια |
| Υπερηχογράφημα ή MRI | καμία |
Ένας τρόπος να συγκρίνεις τόσο διαφορετικά νούμερα είναι να τα κάνεις μέρες φυσικής ακτινοβολίας: πόσες μέρες ζωής θα χρειαζόσουν για να μαζέψεις την ίδια δόση από το περιβάλλον.
Συσκευές που μετράνε και αποφασίζουν
Η ιατρική τεχνολογία δεν είναι μόνο μεγάλα μηχανήματα. Πολλές συσκευές είναι μικρά συστήματα αυτοματισμού, με τα τρία μέρη που είδες στην προηγούμενη ενότητα:
- Το παλμικό οξύμετρο, το κλιπ που μπαίνει στο δάχτυλο, στέλνει κόκκινο και υπέρυθρο φως μέσα από το δάχτυλο και μετράει πόσο απορροφάται. Από αυτό υπολογίζει πόσο οξυγόνο μεταφέρει το αίμα. Η ιδέα είναι του Ιάπωνα μηχανικού Τάκουο Αογιάγκι ().
- Το έξυπνο ρολόι μετράει τους παλμούς με τον ίδιο τρόπο, με πράσινο φως από την πίσω πλευρά. Είναι αισθητήρας χωρίς ελεγκτή που αποφασίζει για την υγεία σου: δείχνει νούμερα, δεν κάνει διάγνωση.
- Ο βηματοδότης είναι μια μικρή συσκευή με μπαταρία που εμφυτεύεται κάτω από το δέρμα. Ο πρώτος εμφυτεύσιμος μπήκε το στη Σουηδία. Μετράει τον ρυθμό της καρδιάς και, όταν χρειάζεται, στέλνει έναν μικρό ηλεκτρικό παλμό.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μια αξονική θώρακα δίνει περίπου 7 mSv. Η φυσική ακτινοβολία είναι περίπου 2,4 mSv τον χρόνο. Σε πόσο χρόνο φυσικής ακτινοβολίας αντιστοιχεί η εξέταση, και σε πόσες ακτινογραφίες θώρακα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Χρόνια: . Η εξέταση ισοδυναμεί με σχεδόν τρία χρόνια φυσικής ακτινοβολίας.
Σε μέρες: μέρες. Αυτή είναι η τρίτη μπάρα του διαγράμματος.
Ακτινογραφίες θώρακα: . Μία αξονική θώρακα δίνει όσο περίπου εβδομήντα απλές ακτινογραφίες. Γι' αυτό ο αξονικός χρησιμοποιείται όταν η πληροφορία που δίνει χρειάζεται πραγματικά.
Παράδειγμα 2
Περίγραψε τον βηματοδότη ως σύστημα αυτοματισμού. Είναι ανοιχτού ή κλειστού βρόχου;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αισθητήρας: ένα ηλεκτρόδιο μέσα στην καρδιά, που «ακούει» τα ηλεκτρικά σήματα κάθε χτύπου.
Ελεγκτής: ένα μικροκύκλωμα με κανόνα του τύπου «αν περάσει περισσότερος χρόνος από όσο πρέπει χωρίς χτύπο, στείλε παλμό». Τα όρια τα ρυθμίζει ο γιατρός.
Ενεργοποιητής: το ίδιο ηλεκτρόδιο, που στέλνει τον μικρό ηλεκτρικό παλμό. Ενέργεια: μια μπαταρία που κρατά πολλά χρόνια.
Βρόχος: ο βηματοδότης μετράει το ίδιο το αποτέλεσμα, τον χτύπο της καρδιάς, και στέλνει παλμό μόνο όταν χρειάζεται. Είναι κλειστού βρόχου. Ένας βηματοδότης που θα έστελνε παλμούς με σταθερό ρυθμό, χωρίς να ακούει, θα ήταν ανοιχτού βρόχου.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιος ανακάλυψε τις ακτίνες Χ, και ποια χρονιά;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις πώς η ιατρική τεχνολογία πέρασε από το στηθοσκόπιο στον αξονικό και στον μαγνητικό τομογράφο.
- Να ξεχωρίζεις τι «στέλνει» στο σώμα κάθε μέθοδος απεικόνισης και ποιες χρησιμοποιούν ιονίζουσα ακτινοβολία.
- Να συγκρίνεις δόσεις ακτινοβολίας με τη φυσική ακτινοβολία που δεχόμαστε κάθε χρόνο.
- Να αναλύεις μια ιατρική συσκευή, όπως ο βηματοδότης, ως σύστημα με αισθητήρα, ελεγκτή και ενεργοποιητή.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.