Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αυτοματισμός και έλεγχος

Αισθητήρας, ελεγκτής, ενεργοποιητής: ανοιχτός και κλειστός βρόχος.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις ένα αυτόματο σύστημα με αισθητήρα, ελεγκτή και ενεργοποιητή.
  2. Να διαλέγεις τον κατάλληλο αισθητήρα για ένα πρόβλημα αυτοματισμού.
  3. Να γράφεις τους κανόνες ενός ελεγκτή με επιθυμητή τιμή και ζώνη υστέρησης, και να εξηγείς γιατί χρειάζεται η ζώνη.
  4. Να κρίνεις πότε φτάνει ένας αυτοματισμός ανοιχτού βρόχου και πότε χρειάζεται κλειστός βρόχος.

Ποιος πατάει τον διακόπτη;

Η συρόμενη πόρτα του σούπερ μάρκετ ανοίγει πριν την αγγίξεις. Τα φώτα της σκάλας σβήνουν μόνα τους. Το ψυγείο ξεκινά και σταματά χωρίς να του το πει κανείς, και το αυτόματο πότισμα στον κήπο του σχολείου ανοίγει νύχτα, όταν δεν είναι κανείς εκεί.

Σε όλα αυτά κάποιος πατάει τον διακόπτη, αλλά δεν είναι άνθρωπος. Είναι ένα σύστημα αυτοματισμού: μια μηχανή που μετράει, αποφασίζει και ενεργεί μόνη της.

Τρία μέρη: αισθητήρας, ελεγκτής, ενεργοποιητής

Κάθε αυτοματισμός, από το καζανάκι ως τον αυτόματο πιλότο ενός αεροπλάνου, έχει τρία μέρη:

ΜέροςΤι κάνειΠαραδείγματα
Αισθητήραςμετράει κάτι από τον κόσμο και το κάνει σήμαφωτοαντίσταση, θερμίστορ, αισθητήρας κίνησης (PIR), αισθητήρας υγρασίας εδάφους, φλοτέρ
Ελεγκτήςσυγκρίνει τη μέτρηση με αυτό που θέλουμε και αποφασίζειθερμοστάτης, μικροελεγκτής (Arduino, micro:bit), βιομηχανικός ελεγκτής PLC
Ενεργοποιητήςκάνει την απόφαση πράξημοτέρ, ρελέ, ηλεκτροβάνα, αντίσταση θέρμανσης, σειρήνα, LED

Η αλυσίδα είναι πάντα η ίδια: μέτρηση → απόφαση → ενέργεια. Ο αισθητήρας είναι τα «μάτια», ο ελεγκτής το «μυαλό», ο ενεργοποιητής τα «χέρια».

Μάτια, μυαλό ή χέρια;

Βάλε κάθε εξάρτημα στη θέση που έχει μέσα σε ένα σύστημα αυτοματισμού.

Τι ρόλο παίζει;

Μικροελεγκτής Arduino

0 από 9

Ποιον αισθητήρα διαλέγεις

Ο αισθητήρας είναι συχνά η πιο δύσκολη επιλογή. Αν μετράς το λάθος πράγμα, ο ελεγκτής θα παίρνει τέλειες αποφάσεις για το λάθος πρόβλημα. Ένα πότισμα που ανοίγει «επειδή είναι 6 το πρωί» θα ποτίσει και μέσα στη βροχή· ένα που ανοίγει «επειδή το χώμα είναι ξερό» όχι.

Ποιος αισθητήρας κάνει γι' αυτή τη δουλειά;

Διάλεξε ένα πρόβλημα και μετά έναν αισθητήρα. Ρώτα: τι ακριβώς πρέπει να μετρηθεί για να παρθεί η απόφαση;

Το πρόβλημα

Βρήκες 0 από 4

Ποιος αισθητήρας;

Ποιος αισθητήρας;

Μικρή πράσινη πλακέτα με δύο αισθητήρες δίπλα δίπλα: αριστερά ένας μικρός δίσκος με κόκκινη γραμμή που πάει ζιγκ-ζαγκ και τη λέξη CDS, δεξιά ένα μεταλλικό κυλινδράκι με τετράγωνο παραθυράκι και τη λέξη PIR.
Η πλακέτα από έναν ανιχνευτή κίνησης, βγαλμένη από το κουτί της. Δεξιά ο αισθητήρας PIR, που νιώθει ένα ζεστό σώμα που κινείται· αριστερά μια φωτοαντίσταση (CdS είναι το υλικό της). Με τους δύο μαζί, ο ελεγκτής μπορεί να αποφασίζει και με την κίνηση και με το φως, όπως το φως της σκάλας που δεν ανάβει τη μέρα.Φωτογραφία: Raimond Spekking · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ανοιχτός και κλειστός βρόχος, ξανά

Στην Α΄ Γυμνασίου είδες τη διαφορά. Εδώ τη βλέπουμε με τα τρία μέρη:

  • Ανοιχτός βρόχος: ο ελεγκτής δίνει εντολή χωρίς να μετράει το αποτέλεσμα. Ένα φανάρι με σταθερούς χρόνους αλλάζει κάθε 4040 δευτερόλεπτα, είτε περιμένουν δέκα αυτοκίνητα είτε κανένα. Ένας χρονοδιακόπτης ανοίγει το πότισμα στις 6, με ή χωρίς βροχή. Ο αισθητήρας, αν υπάρχει, είναι μόνο ένα ρολόι.
  • Κλειστός βρόχος: ο αισθητήρας μετράει το ίδιο το αποτέλεσμα, και ο ελεγκτής διορθώνει. Ο θερμοστάτης μετράει τη θερμοκρασία του δωματίου που ζεσταίνει το ίδιο το καλοριφέρ. Αυτή η επιστροφή της πληροφορίας λέγεται ανατροφοδότηση.

Ο ανοιχτός βρόχος είναι φθηνότερος και απλούστερος, και φτάνει όταν οι συνθήκες δεν αλλάζουν πολύ. Ο κλειστός χρειάζεται όταν οι συνθήκες αλλάζουν ή όταν ένα λάθος κοστίζει: ένα ασανσέρ πρέπει να σταματά ακριβώς στον όροφο, όσο βαρύ κι αν είναι το φορτίο.

Μέρος μιας παλιάς ατμομηχανής μπροστά σε τοίχο από τούβλα. Από έναν κατακόρυφο άξονα κρέμονται δύο βαριές σιδερένιες μπάλες με μεταλλικούς βραχίονες, και πάνω από τον άξονα υπάρχει μια τροχαλία.
Ο φυγοκεντρικός ρυθμιστής σε μια ατμομηχανή των Μπόλτον και Βατ, στο Μουσείο Επιστημών του Λονδίνου. Η μηχανή γυρίζει τον άξονα· όσο πιο γρήγορα γυρίζει, τόσο πιο πολύ ανοίγουν και σηκώνονται οι δύο μπάλες, και οι βραχίονες κλείνουν την παροχή ατμού. Δεν έχει καθόλου ηλεκτρικό, κι όμως είναι κλειστός βρόχος: μετράει την ταχύτητα της ίδιας της μηχανής που ελέγχει.Φωτογραφία: Mirko Junge · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Οι κανόνες του ελεγκτή

Ο ελεγκτής έχει μια επιθυμητή τιμή (set point): τη θερμοκρασία, τη στάθμη ή τη φωτεινότητα που θέλουμε. Ο πιο απλός ελεγκτής είναι ο δίτιμος (on-off): ο ενεργοποιητής είναι ή τελείως αναμμένος ή τελείως σβηστός. Σε έναν μικροελεγκτή οι κανόνες γράφονται σχεδόν όπως τους λες:

αν θερμοκρασία < 19 °C  →  άναψε το καλοριφέρ
αν θερμοκρασία > 21 °C  →  σβήσε το καλοριφέρ
αλλιώς                  →  άφησέ το όπως είναι

Γιατί δύο αριθμοί και όχι ένας; Αν ο κανόνας ήταν «κάτω από 2020 άναψε, πάνω από 2020 σβήσε», η θερμοκρασία θα έπαιζε γύρω από το 2020 και ο ελεγκτής θα άναβε και θα έσβηνε το καλοριφέρ κάθε λίγα δευτερόλεπτα. Ο ενεργοποιητής θα φθειρόταν γρήγορα: ένα ρελέ ή ένας συμπιεστής ψυγείου δεν είναι φτιαγμένα να ξεκινούν εκατό φορές την ώρα.

Το κενό ανάμεσα στους δύο αριθμούς (1919 ως 2121 °C) λέγεται ζώνη υστέρησης. Μέσα σε αυτήν ο ελεγκτής δεν αλλάζει τίποτα· θυμάται απλώς τι έκανε τελευταία φορά.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ανάλυσε την αυτόματη συρόμενη πόρτα ενός σούπερ μάρκετ: ποιοι είναι οι αισθητήρες, ο ελεγκτής και ο ενεργοποιητής; Είναι ανοιχτού ή κλειστού βρόχου;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Το θερμοκήπιο του σχολείου έχει παράθυρο με μοτέρ. Ο ελεγκτής ανοίγει το παράθυρο πάνω από 28 °C και το κλείνει κάτω από 24 °C. Οι μετρήσεις ήταν: 10:00 → 23 °C, 11:00 → 27 °C, 12:00 → 29 °C, 13:00 → 26 °C, 14:00 → 23 °C. Τι κάνει το παράθυρο κάθε ώρα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σε ένα σύστημα αυτόματου ποτίσματος, ποιο εξάρτημα είναι ο ενεργοποιητής;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποια είναι τα τρία μέρη κάθε συστήματος αυτοματισμού, με τη σειρά που περνά η πληροφορία;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις ένα αυτόματο σύστημα με αισθητήρα, ελεγκτή και ενεργοποιητή.
  • Να διαλέγεις τον κατάλληλο αισθητήρα για ένα πρόβλημα αυτοματισμού.
  • Να γράφεις τους κανόνες ενός ελεγκτή με επιθυμητή τιμή και ζώνη υστέρησης, και να εξηγείς γιατί χρειάζεται η ζώνη.
  • Να κρίνεις πότε φτάνει ένας αυτοματισμός ανοιχτού βρόχου και πότε χρειάζεται κλειστός βρόχος.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;