Αυτοματισμός και έλεγχος
Αισθητήρας, ελεγκτής, ενεργοποιητής: ανοιχτός και κλειστός βρόχος.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις ένα αυτόματο σύστημα με αισθητήρα, ελεγκτή και ενεργοποιητή.
- Να διαλέγεις τον κατάλληλο αισθητήρα για ένα πρόβλημα αυτοματισμού.
- Να γράφεις τους κανόνες ενός ελεγκτή με επιθυμητή τιμή και ζώνη υστέρησης, και να εξηγείς γιατί χρειάζεται η ζώνη.
- Να κρίνεις πότε φτάνει ένας αυτοματισμός ανοιχτού βρόχου και πότε χρειάζεται κλειστός βρόχος.
Ποιος πατάει τον διακόπτη;
Η συρόμενη πόρτα του σούπερ μάρκετ ανοίγει πριν την αγγίξεις. Τα φώτα της σκάλας σβήνουν μόνα τους. Το ψυγείο ξεκινά και σταματά χωρίς να του το πει κανείς, και το αυτόματο πότισμα στον κήπο του σχολείου ανοίγει νύχτα, όταν δεν είναι κανείς εκεί.
Σε όλα αυτά κάποιος πατάει τον διακόπτη, αλλά δεν είναι άνθρωπος. Είναι ένα σύστημα αυτοματισμού: μια μηχανή που μετράει, αποφασίζει και ενεργεί μόνη της.
Τρία μέρη: αισθητήρας, ελεγκτής, ενεργοποιητής
Κάθε αυτοματισμός, από το καζανάκι ως τον αυτόματο πιλότο ενός αεροπλάνου, έχει τρία μέρη:
| Μέρος | Τι κάνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Αισθητήρας | μετράει κάτι από τον κόσμο και το κάνει σήμα | φωτοαντίσταση, θερμίστορ, αισθητήρας κίνησης (PIR), αισθητήρας υγρασίας εδάφους, φλοτέρ |
| Ελεγκτής | συγκρίνει τη μέτρηση με αυτό που θέλουμε και αποφασίζει | θερμοστάτης, μικροελεγκτής (Arduino, micro:bit), βιομηχανικός ελεγκτής PLC |
| Ενεργοποιητής | κάνει την απόφαση πράξη | μοτέρ, ρελέ, ηλεκτροβάνα, αντίσταση θέρμανσης, σειρήνα, LED |
Η αλυσίδα είναι πάντα η ίδια: μέτρηση → απόφαση → ενέργεια. Ο αισθητήρας είναι τα «μάτια», ο ελεγκτής το «μυαλό», ο ενεργοποιητής τα «χέρια».
Ποιον αισθητήρα διαλέγεις
Ο αισθητήρας είναι συχνά η πιο δύσκολη επιλογή. Αν μετράς το λάθος πράγμα, ο ελεγκτής θα παίρνει τέλειες αποφάσεις για το λάθος πρόβλημα. Ένα πότισμα που ανοίγει «επειδή είναι 6 το πρωί» θα ποτίσει και μέσα στη βροχή· ένα που ανοίγει «επειδή το χώμα είναι ξερό» όχι.

Ανοιχτός και κλειστός βρόχος, ξανά
Στην Α΄ Γυμνασίου είδες τη διαφορά. Εδώ τη βλέπουμε με τα τρία μέρη:
- Ανοιχτός βρόχος: ο ελεγκτής δίνει εντολή χωρίς να μετράει το αποτέλεσμα. Ένα φανάρι με σταθερούς χρόνους αλλάζει κάθε δευτερόλεπτα, είτε περιμένουν δέκα αυτοκίνητα είτε κανένα. Ένας χρονοδιακόπτης ανοίγει το πότισμα στις 6, με ή χωρίς βροχή. Ο αισθητήρας, αν υπάρχει, είναι μόνο ένα ρολόι.
- Κλειστός βρόχος: ο αισθητήρας μετράει το ίδιο το αποτέλεσμα, και ο ελεγκτής διορθώνει. Ο θερμοστάτης μετράει τη θερμοκρασία του δωματίου που ζεσταίνει το ίδιο το καλοριφέρ. Αυτή η επιστροφή της πληροφορίας λέγεται ανατροφοδότηση.
Ο ανοιχτός βρόχος είναι φθηνότερος και απλούστερος, και φτάνει όταν οι συνθήκες δεν αλλάζουν πολύ. Ο κλειστός χρειάζεται όταν οι συνθήκες αλλάζουν ή όταν ένα λάθος κοστίζει: ένα ασανσέρ πρέπει να σταματά ακριβώς στον όροφο, όσο βαρύ κι αν είναι το φορτίο.

Οι κανόνες του ελεγκτή
Ο ελεγκτής έχει μια επιθυμητή τιμή (set point): τη θερμοκρασία, τη στάθμη ή τη φωτεινότητα που θέλουμε. Ο πιο απλός ελεγκτής είναι ο δίτιμος (on-off): ο ενεργοποιητής είναι ή τελείως αναμμένος ή τελείως σβηστός. Σε έναν μικροελεγκτή οι κανόνες γράφονται σχεδόν όπως τους λες:
αν θερμοκρασία < 19 °C → άναψε το καλοριφέρ
αν θερμοκρασία > 21 °C → σβήσε το καλοριφέρ
αλλιώς → άφησέ το όπως είναι
Γιατί δύο αριθμοί και όχι ένας; Αν ο κανόνας ήταν «κάτω από άναψε, πάνω από σβήσε», η θερμοκρασία θα έπαιζε γύρω από το και ο ελεγκτής θα άναβε και θα έσβηνε το καλοριφέρ κάθε λίγα δευτερόλεπτα. Ο ενεργοποιητής θα φθειρόταν γρήγορα: ένα ρελέ ή ένας συμπιεστής ψυγείου δεν είναι φτιαγμένα να ξεκινούν εκατό φορές την ώρα.
Το κενό ανάμεσα στους δύο αριθμούς ( ως °C) λέγεται ζώνη υστέρησης. Μέσα σε αυτήν ο ελεγκτής δεν αλλάζει τίποτα· θυμάται απλώς τι έκανε τελευταία φορά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ανάλυσε την αυτόματη συρόμενη πόρτα ενός σούπερ μάρκετ: ποιοι είναι οι αισθητήρες, ο ελεγκτής και ο ενεργοποιητής; Είναι ανοιχτού ή κλειστού βρόχου;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Αισθητήρες. Ένας αισθητήρας κίνησης πάνω από την πόρτα, που καταλαβαίνει όποιον πλησιάζει. Συνήθως και ένας δεύτερος αισθητήρας ασφαλείας στο άνοιγμα (μια δέσμη υπερύθρων), που καταλαβαίνει αν κάποιος στέκεται ανάμεσα στα φύλλα.
Ελεγκτής. Μια πλακέτα με μικροελεγκτή, με κανόνες: «αν κάποιος πλησιάζει, άνοιξε· αν δεν πλησιάζει κανείς για λίγα δευτερόλεπτα, κλείσε· αν κάτι κόβει τη δέσμη, μην κλείνεις».
Ενεργοποιητής. Ένα ηλεκτρικό μοτέρ που σπρώχνει τα φύλλα μέσα από ιμάντα.
Βρόχος. Ο αισθητήρας ασφαλείας μετράει το αποτέλεσμα του κλεισίματος: αν η πόρτα πάει να κλείσει πάνω σε άνθρωπο, ο ελεγκτής το μαθαίνει και την ξανανοίγει. Η πόρτα είναι κλειστού βρόχου, και αυτό την κάνει ασφαλή.
Παράδειγμα 2
Το θερμοκήπιο του σχολείου έχει παράθυρο με μοτέρ. Ο ελεγκτής ανοίγει το παράθυρο πάνω από 28 °C και το κλείνει κάτω από 24 °C. Οι μετρήσεις ήταν: 10:00 → 23 °C, 11:00 → 27 °C, 12:00 → 29 °C, 13:00 → 26 °C, 14:00 → 23 °C. Τι κάνει το παράθυρο κάθε ώρα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ξεκινάμε με το παράθυρο κλειστό. 10:00, 23 °C: κάτω από , μένει κλειστό.
11:00, 27 °C: είναι μέσα στη ζώνη ( ως ). Ο ελεγκτής δεν αλλάζει τίποτα: μένει κλειστό.
12:00, 29 °C: πάνω από . Το παράθυρο ανοίγει.
13:00, 26 °C: πάλι μέσα στη ζώνη. Ο ελεγκτής θυμάται την τελευταία του κίνηση, οπότε το παράθυρο μένει ανοιχτό. Πρόσεξε: στους °C ήταν κλειστό, στους °C ανοιχτό. Στη ζώνη η απόφαση εξαρτάται από το τι έγινε πριν.
14:00, 23 °C: κάτω από . Το παράθυρο κλείνει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τρία μέρη κάθε συστήματος αυτοματισμού, με τη σειρά που περνά η πληροφορία;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις ένα αυτόματο σύστημα με αισθητήρα, ελεγκτή και ενεργοποιητή.
- Να διαλέγεις τον κατάλληλο αισθητήρα για ένα πρόβλημα αυτοματισμού.
- Να γράφεις τους κανόνες ενός ελεγκτή με επιθυμητή τιμή και ζώνη υστέρησης, και να εξηγείς γιατί χρειάζεται η ζώνη.
- Να κρίνεις πότε φτάνει ένας αυτοματισμός ανοιχτού βρόχου και πότε χρειάζεται κλειστός βρόχος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.