Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ηλεκτρονικά εξαρτήματα

Αντίσταση, LED, διακόπτης, μπαταρία και breadboard: το πρώτο κύκλωμα που φτιάχνεις.

40 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις τα βασικά εξαρτήματα ενός απλού κυκλώματος και τον ρόλο του καθενός σε μια κατασκευή.
  2. Να διαβάζεις την τιμή μιας αντίστασης από τις χρωματιστές λωρίδες της.
  3. Να διαλέγεις την αντίσταση που μπαίνει σε σειρά με ένα LED, από την τάση της πηγής και το φύλλο δεδομένων.
  4. Να στήνεις ένα κύκλωμα σε breadboard, ξέροντας ποιες τρύπες είναι ενωμένες μεταξύ τους.

Από το σχέδιο στο τραπέζι

Στη Φυσική είδες το κύκλωμα ως ιδέα: πηγή, κλειστή διαδρομή, ρεύμα, τάση, νόμος του Ωμ. Στην Τεχνολογία το ίδιο κύκλωμα γίνεται κατασκευή. Έχεις μπροστά σου ένα σακουλάκι με μικρά κομμάτια, ένα πλαστικό πλαίσιο γεμάτο τρύπες και μια μπαταρία, και πρέπει να φτιάξεις κάτι που δουλεύει την πρώτη φορά, χωρίς να καεί τίποτα.

Για να γίνει αυτό χρειάζεσαι τρία πράγματα: να αναγνωρίζεις κάθε εξάρτημα, να διαβάζεις τι γράφει πάνω του (ή τι γράφει το φύλλο δεδομένων του), και να ξέρεις πού μπαίνει στην πλακέτα.

Τα εξαρτήματα του πρώτου κυκλώματος

ΕξάρτημαΤι κάνει στην κατασκευήΤι προσέχεις
Μπαταρίαδίνει την ενέργεια (π.χ. 99 V, ή δύο ΑΑ των 1,51{,}5 V = 33 V)ποτέ τα δύο άκρα της ενωμένα με σκέτο σύρμα
Διακόπτηςανοίγει και κλείνει τη διαδρομήτο μπουτόν (push button) κλείνει μόνο όσο το πατάς
Αντίστασηπεριορίζει το ρεύμα σε ένα σημείο του κυκλώματοςδεν έχει φορά· η τιμή της γράφεται με χρώματα
LEDφωτοβολεί όταν περνά ρεύμα με τη σωστή φοράέχει πολικότητα και θέλει πάντα αντίσταση σε σειρά
Ποτενσιόμετροαντίσταση που αλλάζει όταν γυρίζεις τον άξοναέχει τρία ποδαράκια· το μεσαίο είναι ο δρομέας
Breadboardπλακέτα δοκιμών: ενώνει εξαρτήματα χωρίς κόλλησηδεν είναι όλες οι τρύπες ενωμένες μεταξύ τους

Τα δύο που χρειάζονται τη μεγαλύτερη προσοχή είναι η αντίσταση και το LED. Το ένα πρέπει να το διαβάσεις, το άλλο να το προστατέψεις.

Η αντίσταση και τα χρώματά της

Μια αντίσταση είναι πολύ μικρή για να τυπωθεί πάνω της «470470 Ω». Γι' αυτό η τιμή της γράφεται με χρωματιστές λωρίδες, σύμφωνα με έναν διεθνή κώδικα (πρότυπο IEC 60062). Στις συνηθισμένες αντιστάσεις με τέσσερις λωρίδες:

  • η 1η και η 2η λωρίδα είναι τα δύο πρώτα ψηφία,
  • η 3η λέει πόσα μηδενικά ακολουθούν (ο πολλαπλασιαστής),
  • η 4η, λίγο πιο απομακρυσμένη, είναι η ανοχή: πόσο μπορεί να απέχει η πραγματική τιμή από τη γραμμένη.
ΧρώμαΨηφίοΜηδενικά
Μαύρο00—
Καφέ1100
Κόκκινο220000
Πορτοκαλί33000000
Κίτρινο4400000000
Πράσινο550000000000
Μπλε66
Μωβ77
Γκρι88
Άσπρο99

Ανοχή: χρυσό ±5%\pm 5\%, ασημί ±10%\pm 10\%, καφέ ±1%\pm 1\%.

Για παράδειγμα, κόκκινο – κόκκινο – καφέ – χρυσό σημαίνει 22, 22 και ένα μηδενικό: 220220 Ω, με ανοχή ±5%\pm 5\%. Η πραγματική τιμή μπορεί να είναι από 209209 ως 231231 Ω, και για ένα κύκλωμα με LED αυτό δεν αλλάζει τίποτα.

Το LED θέλει πάντα αντίσταση

Το LED (δίοδος εκπομπής φωτός) έχει δύο ποδαράκια που δεν είναι ίδια. Το μακρύ είναι η άνοδος και πάει προς το ++. Το κοντό είναι η κάθοδος και πάει προς το −-· από αυτή την πλευρά και το πλαστικό του κέλυφος έχει μια μικρή επίπεδη άκρη. Αν το βάλεις ανάποδα δεν καίγεται από αυτό, απλώς δεν ανάβει: η δίοδος αφήνει το ρεύμα να περάσει μόνο προς μία κατεύθυνση.

Το LED όμως δεν «φρενάρει» μόνο του το ρεύμα όπως μια λάμπα πυρακτώσεως. Όταν ανάψει, κρατά περίπου σταθερή τάση στα άκρα του και αφήνει να περάσει όσο ρεύμα του δώσει το υπόλοιπο κύκλωμα. Συνδεδεμένο σκέτο σε μπαταρία 99 V, παίρνει πολύ περισσότερο ρεύμα απ' όσο αντέχει και καίγεται σε μια στιγμή. Γι' αυτό μπαίνει σε σειρά μια αντίσταση που κρατάει το ρεύμα στα όρια.

Τα δύο νούμερα που χρειάζεσαι τα γράφει το φύλλο δεδομένων (datasheet) του LED. Για τα κοινά LED των 55 mm οι τυπικές τιμές είναι:

Χρώμα LEDΤάση ορθής φοράς VLEDV_\text{LED}Μέγιστο συνεχές ρεύμα
Κόκκινοπερίπου 22 V2020 mA
Πράσινο ή κίτρινοπερίπου 2,12{,}1 V2020 mA
Μπλε ή λευκόπερίπου 33 V2020 mA

Τυπικές τιμές· κάθε κατασκευαστής δίνει τις δικές του στο φύλλο δεδομένων.

Η αντίσταση πρέπει να «πάρει» την τάση που περισσεύει. Αν VV είναι η τάση της πηγής και II το ρεύμα που θέλεις, από τον νόμο του Ωμ:

R=V−VLEDIR = \frac{V - V_\text{LED}}{I}

Ποια αντίσταση για αυτό το LED;

Διάλεξε πηγή και LED, και μετά μια αντίσταση. Στόχος: ρεύμα από 5 έως 20 mA. Πάνω από 20 mA το LED κινδυνεύει· κάτω από 5 mA φαίνεται αμυδρά.

Πηγή και LED

Βρήκες 0 από 4

Ποια αντίσταση;

Ποια αντίσταση;

Πρόσεξε την τελευταία περίπτωση: με την ίδια πηγή των 55 V, το λευκό LED θέλει μικρότερη αντίσταση από το κόκκινο, γιατί κρατάει μεγαλύτερη τάση για τον εαυτό του.

Το breadboard: ποιες τρύπες είναι ενωμένες

Το breadboard (πλακέτα δοκιμών) είναι ένα πλαστικό πλαίσιο με εκατοντάδες τρύπες. Από κάτω υπάρχουν μεταλλικά ελάσματα που ενώνουν ομάδες τρυπών. Βάζεις ένα ποδαράκι σε μια τρύπα και είναι ήδη συνδεδεμένο με ό,τι άλλο μπει στην ίδια ομάδα. Δεν κολλάς τίποτα· αν κάνεις λάθος, απλώς το βγάζεις.

Σε ένα τυπικό breadboard:

  • Οι στήλες είναι αριθμημένες (11, 22, 33, …) και οι σειρές έχουν γράμματα (a ως j).
  • Οι πέντε τρύπες a–e μιας στήλης είναι ενωμένες. Το ίδιο και οι πέντε f–j της ίδιας στήλης.
  • Στη μέση υπάρχει ένα κανάλι. Οι a–e και οι f–j δεν ενώνονται μεταξύ τους πάνω από αυτό. Εκεί πατάνε τα ολοκληρωμένα κυκλώματα, ώστε κάθε ποδαράκι τους να έχει τη δική του στήλη.
  • Στις άκρες υπάρχουν οι γραμμές τροφοδοσίας, μια κόκκινη (++) και μια μπλε (−-). Κάθε γραμμή είναι ενωμένη σε όλο της το μήκος· σε μερικά μεγάλα breadboard κόβεται στη μέση, και τότε τη γεφυρώνεις με ένα καλώδιο.
Λευκή πλαστική πλακέτα γεμάτη μικρές τετράγωνες τρύπες. Οι στήλες έχουν αριθμούς ανά 5, στις άκρες υπάρχουν τα γράμματα a έως e και f έως j, στη μέση ένα αυλάκι, και κατά μήκος των δύο μακριών πλευρών μια κόκκινη και μια μπλε γραμμή με τα σημάδια + και −.
Ένα άδειο breadboard. Βρες πάνω του όσα λέει η ενότητα: τις αριθμημένες στήλες, τα γράμματα a–e και f–j, το κανάλι στη μέση που τα χωρίζει, και σε κάθε μακριά πλευρά τις γραμμές τροφοδοσίας, την κόκκινη για το + και τη μπλε για το −.Φωτογραφία: Evan-Amos · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Ενωμένες ή όχι;

Τυπικό breadboard: στήλες με αριθμούς, σειρές a–j, κανάλι ανάμεσα στο e και στο f. Για κάθε ζευγάρι τρυπών, αποφάσισε αν ενώνονται από κάτω.

Ενώνονται;

a5 και e5

0 από 8

Εξαρτήματα που «αισθάνονται»

Μερικές αντιστάσεις αλλάζουν τιμή μόνες τους, ανάλογα με τον κόσμο γύρω τους. Είναι οι πρώτοι αισθητήρες που θα συναντήσεις, και τα κομμάτια με τα οποία ένα κύκλωμα αρχίζει να αντιδρά:

  • Φωτοαντίσταση (LDR): όσο περισσότερο φως πέφτει πάνω της, τόσο μικραίνει η αντίστασή της. Στο σκοτάδι μπορεί να φτάσει εκατοντάδες kΩ, στο φως λίγα kΩ ή και λιγότερο.
  • Θερμίστορ NTC: όσο ανεβαίνει η θερμοκρασία, τόσο μικραίνει η αντίστασή του.
  • Ποτενσιόμετρο: αλλάζει αντίσταση όταν το γυρίζεις εσύ. Είναι το κουμπί της έντασης σε ένα παλιό ραδιόφωνο.
Στρογγυλό εξάρτημα με δύο ποδαράκια. Κάτω από τη διάφανη επιφάνειά του φαίνεται μια πορτοκαλί λωρίδα που πάει ζιγκ-ζαγκ πάνω σε ασημί βάση.
Μια μεγάλη φωτοαντίσταση (LDR). Η πορτοκαλί λωρίδα που πάει ζιγκ-ζαγκ είναι το υλικό που αλλάζει αντίσταση με το φως· γι' αυτό είναι στραμμένη προς τα πάνω, εκεί από όπου έρχεται το φως. Όπως η απλή αντίσταση, έχει δύο ποδαράκια και δεν έχει φορά.Φωτογραφία: Suyash Dwivedi · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Με αυτά, ένα LED μπορεί να ανάβει μόνο του όταν σκοτεινιάζει. Το πώς ένα κύκλωμα παίρνει μια τέτοια απόφαση είναι η επόμενη ενότητα: ο αυτοματισμός.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Μια αντίσταση έχει τις λωρίδες κίτρινο – μωβ – καφέ – χρυσό. Ποια είναι η τιμή της, και ανάμεσα σε ποιες τιμές βρίσκεται στην πραγματικότητα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Θέλεις να ανάψεις ένα κόκκινο LED με μπαταρία 9 V. Το φύλλο δεδομένων γράφει τάση ορθής φοράς 2 V και μέγιστο ρεύμα 20 mA. Ποια αντίσταση βάζεις, και πώς το στήνεις στο breadboard;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί μπαίνει μια αντίσταση σε σειρά με ένα LED;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Ποια είναι τα τέσσερα χρώματα μιας αντίστασης 220220 Ω με ανοχή ±5%\pm 5\%, με τη σειρά που διαβάζονται;

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις τα βασικά εξαρτήματα ενός απλού κυκλώματος και τον ρόλο του καθενός σε μια κατασκευή.
  • Να διαβάζεις την τιμή μιας αντίστασης από τις χρωματιστές λωρίδες της.
  • Να διαλέγεις την αντίσταση που μπαίνει σε σειρά με ένα LED, από την τάση της πηγής και το φύλλο δεδομένων.
  • Να στήνεις ένα κύκλωμα σε breadboard, ξέροντας ποιες τρύπες είναι ενωμένες μεταξύ τους.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;