Μετρήσεις και σφάλμα
Όργανα, ακρίβεια, επαναλήψεις, και γιατί κάθε μέτρηση έχει ένα περιθώριο.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις την ακρίβεια ενός οργάνου από τη μικρότερη υποδιαίρεσή του και να γράφεις τη μέτρηση ανάλογα.
- Να ξεχωρίζεις τα τυχαία από τα συστηματικά σφάλματα και να ξέρεις πώς περιορίζεται το καθένα.
- Να εξηγείς γιατί κάνεις επαναλήψεις και τι κερδίζεις από τη μέση τιμή τους.
- Να κρίνεις αν μια διαφορά ανάμεσα σε δύο αποτελέσματα είναι μεγαλύτερη από το σφάλμα των μετρήσεων.
Δύο θερμόμετρα, δύο αριθμοί
Στο Γ2 δύο μαθητές βάζουν ταυτόχρονα δύο θερμόμετρα στο ίδιο ποτήρι. Το ψηφιακό δείχνει 48,3 °C. Το γυάλινο, με το κόκκινο υγρό, δείχνει «κάπου στους 48». Ποιο έχει δίκιο;
Μάλλον και τα δύο, μέσα στα όριά τους. Καμία μέτρηση δεν δίνει την «αληθινή» τιμή με απόλυτη βεβαιότητα. Κάθε μέτρηση έχει ένα περιθώριο, το σφάλμα. Στην έρευνα η λέξη δεν σημαίνει «αβλεψία»· σημαίνει πόσο μπορεί να απέχει η μέτρηση από την πραγματική τιμή. Το ζητούμενο δεν είναι να το εξαφανίσεις, αλλά να το ξέρεις και να το κρατάς μικρό.
Η ακρίβεια του οργάνου
Η ακρίβεια ενός οργάνου είναι η μικρότερη υποδιαίρεση που μπορείς να διαβάσεις πάνω του. Το γυάλινο θερμόμετρο του εργαστηρίου έχει γραμμές ανά 1 °C: η ακρίβειά του είναι 1 °C. Το ψηφιακό δείχνει ένα δεκαδικό: η ακρίβειά του είναι 0,1 °C. Όσο μικρότερη η υποδιαίρεση, τόσο μεγαλύτερη η ακρίβεια.
Η μέτρηση γράφεται με όσα ψηφία δίνει το όργανο, όχι παραπάνω. Με το γυάλινο θερμόμετρο γράφεις 48 °C, όχι 48,3 °C: το 0,3 το μάντεψες.

Δύο είδη σφαλμάτων
| Τυχαία σφάλματα | Συστηματικά σφάλματα |
|---|---|
| κάθε φορά λίγο διαφορετικά, πότε πάνω πότε κάτω | κάθε φορά προς την ίδια μεριά |
| διαβάζεις το θερμόμετρο λίγο λοξά· το βυθίζεις λίγο πιο βαθιά· πατάς το χρονόμετρο λίγο αργά | θερμόμετρο που δείχνει πάντα 1 °C παραπάνω· μετράς πάντα στο 21ο λεπτό αντί για το 20ό |
| μειώνονται με επαναλήψεις και μέση τιμή | δεν φεύγουν με επαναλήψεις· τα βρίσκεις ελέγχοντας το όργανο και τη μέθοδο |
Ένα τυχαίο σφάλμα που κάνεις συχνά είναι η παράλλαξη: αν κοιτάξεις τη στήλη του θερμομέτρου από πάνω ή από κάτω, διαβάζεις άλλη γραμμή. Το μάτι πρέπει να είναι στο ύψος της ένδειξης.
Γιατί επαναλαμβάνεις
Μία μέτρηση δεν σου λέει πόσο μπορείς να την εμπιστευτείς. Τρεις ή περισσότερες σου λένε δύο πράγματα:
- Τη μέση τιμή τους, που είναι συνήθως πιο κοντά στην πραγματική από κάθε μία χωριστά, γιατί τα τυχαία σφάλματα προς τα πάνω και προς τα κάτω αλληλοαναιρούνται εν μέρει.
- Πόσο σκορπίζουν: τη διαφορά της μεγαλύτερης από τη μικρότερη. Αν τρεις δοκιμές δίνουν 48, 49 και 50 °C, ξέρεις ότι η μέθοδός σου «παίζει» περίπου 2 °C.
Τον υπολογισμό της μέσης τιμής τον έμαθες στα Μαθηματικά: άθροισμα των τιμών διά το πλήθος τους. Εδώ μας ενδιαφέρει τι κάνει σε ένα πείραμα.
Με τη δοκιμή 4 όπως είναι, η μέση τιμή βγαίνει σχεδόν 51 °C· χωρίς αυτήν, 49 °C. Μία μέτρηση που ξεφεύγει μετακινεί όλο το αποτέλεσμα. Μια τέτοια μέτρηση λέγεται ακραία τιμή.
Πότε μια διαφορά είναι διαφορά
Το ποτήρι χωρίς περιτύλιγμα έδωσε μέση τιμή 42 °C και το αλουμινόχαρτο 43 °C. Είναι το αλουμινόχαρτο καλύτερο; Κοίτα τις επαναλήψεις: αν το καθένα σκορπίζει 2 °C, η διαφορά του 1 °C είναι μικρότερη από το σφάλμα των μετρήσεων. Δεν μπορείς να πεις ότι διαφέρουν. Η κάλτσα όμως, με 49 °C, απέχει 7 °C: αυτή η διαφορά είναι πολύ μεγαλύτερη από το σκόρπισμα, και είναι πραγματική.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένας χάρακας έχει γραμμές ανά 1 mm και μια μεζούρα κουζίνας γραμμές ανά 50 ml. Ποια είναι η ακρίβεια του καθενός, και πώς γράφεις μια μέτρηση με τον καθένα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Χάρακας: μικρότερη υποδιαίρεση 1 mm, άρα ακρίβεια 1 mm. Μια μέτρηση γράφεται σε ακέραια χιλιοστά, π.χ. 127 mm (ή 12,7 cm). Όχι 127,4 mm.
Μεζούρα: μικρότερη υποδιαίρεση 50 ml, άρα ακρίβεια 50 ml. Αν η στάθμη είναι ανάμεσα στο 150 και στο 200, γράφεις την πιο κοντινή γραμμή, π.χ. 200 ml.
Τι σημαίνει για το Γ2; Με αυτή τη μεζούρα, «200 ml» μπορεί να είναι από 175 ως 225 ml. Για να κρατήσει την ποσότητα πραγματικά ίδια, η ομάδα χρησιμοποιεί τον ογκομετρικό κύλινδρο του εργαστηρίου, με γραμμές ανά 2 ml.
Αποτέλεσμα: η ακρίβεια του οργάνου δεν αφορά μόνο αυτό που μετράς στο τέλος. Αφορά και κάθε ελεγχόμενη μεταβλητή που θέλεις να κρατήσεις ίδια.
Παράδειγμα 2
Τρεις επινοημένες επαναλήψεις του Γ2 στα 20 λεπτά: χωρίς περιτύλιγμα 41, 42, 43 °C· αλουμινόχαρτο 42, 44, 43 °C· πλαστικό με φυσαλίδες 47, 48, 49 °C. Ποιες διαφορές μπορεί να γράψει η ομάδα ως πραγματικές;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μέσες τιμές: χωρίς περιτύλιγμα °C· αλουμινόχαρτο °C· φυσαλίδες °C.
Σκόρπισμα: σε κάθε υλικό η μεγαλύτερη μείον τη μικρότερη τιμή είναι 2 °C. Οι τιμές του αλουμινόχαρτου (42–44) και του μάρτυρα (41–43) επικαλύπτονται.
Αλουμινόχαρτο και μάρτυρας: διαφορά 1 °C, μικρότερη από το σκόρπισμα. Η ομάδα γράφει ότι δεν φάνηκε διαφορά με αυτή τη μέθοδο, όχι ότι το αλουμινόχαρτο είναι λίγο καλύτερο.
Φυσαλίδες και μάρτυρας: διαφορά 6 °C, και οι τιμές δεν επικαλύπτονται καθόλου (47–49 απέναντι σε 41–43). Αυτή η διαφορά είναι πραγματική: το πλαστικό με φυσαλίδες κράτησε το νερό πιο ζεστό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ένα ψηφιακό χρονόμετρο δείχνει δευτερόλεπτα με δύο δεκαδικά, π.χ. 12,47 s. Ποια είναι η ακρίβειά του;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις την ακρίβεια ενός οργάνου από τη μικρότερη υποδιαίρεσή του και να γράφεις τη μέτρηση ανάλογα.
- Να ξεχωρίζεις τα τυχαία από τα συστηματικά σφάλματα και να ξέρεις πώς περιορίζεται το καθένα.
- Να εξηγείς γιατί κάνεις επαναλήψεις και τι κερδίζεις από τη μέση τιμή τους.
- Να κρίνεις αν μια διαφορά ανάμεσα σε δύο αποτελέσματα είναι μεγαλύτερη από το σφάλμα των μετρήσεων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.