Μεταβλητές και δίκαιη δοκιμή
Ανεξάρτητη, εξαρτημένη, σταθερές: αλλάζεις ένα πράγμα κάθε φορά.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις σε ένα πείραμα την ανεξάρτητη, την εξαρτημένη και τις ελεγχόμενες μεταβλητές.
- Να εξηγείς γιατί σε μια δίκαιη δοκιμή αλλάζεις μόνο ένα πράγμα κάθε φορά.
- Να βρίσκεις τι κάνει μια δοκιμή άδικη και να προτείνεις διόρθωση.
- Να εξηγείς τον ρόλο της δοκιμής ελέγχου (μάρτυρα) σε μια σύγκριση.
Ποιο περιτύλιγμα κέρδισε; Ή μήπως όχι;
Στο Γ2 δύο ομάδες συγκρίνουν περιτυλίγματα. Η ομάδα Α βρίσκει ότι το ποτήρι με την κάλτσα έμεινε 6 °C πιο ζεστό. Η ομάδα Β βρίσκει το ίδιο, αλλά κάποιος θυμάται ότι στο ποτήρι με την κάλτσα είχαν βάλει περισσότερο νερό, γιατί ήταν μεγαλύτερο. Περισσότερο νερό κρυώνει πιο αργά. Τελικά, ποιο από τα δύο κράτησε τη ζέστη, η κάλτσα ή το νερό που περίσσευε;
Δεν υπάρχει τρόπος να το ξέρεις. Η δοκιμή της ομάδας Β είναι άδικη: άλλαξαν δύο πράγματα μαζί, και το αποτέλεσμα δεν λέει ποιο από τα δύο φταίει.
Τρία είδη μεταβλητών
Μεταβλητή λέγεται ό,τι μπορεί να πάρει διαφορετικές τιμές σε ένα πείραμα. Σε κάθε πείραμα υπάρχουν τρία είδη:
- Ανεξάρτητη μεταβλητή: αυτό που αλλάζεις εσύ, σκόπιμα. Στο Γ2: το περιτύλιγμα.
- Εξαρτημένη μεταβλητή: αυτό που μετράς, για να δεις αν άλλαξε εξαιτίας της ανεξάρτητης. Στο Γ2: η θερμοκρασία του νερού στα 20 λεπτά.
- Ελεγχόμενες μεταβλητές: όλα τα άλλα που θα μπορούσαν να επηρεάσουν το αποτέλεσμα, και γι' αυτό τα κρατάς ίδια σε όλες τις δοκιμές. Στο Γ2: η ποσότητα του νερού (200 ml), η αρχική θερμοκρασία (60 °C), το ίδιο χάρτινο ποτήρι, το ίδιο καπάκι, η θέση στην αίθουσα, ο χρόνος μέτρησης, το θερμόμετρο.
Ένας τρόπος να τις θυμάσαι: η ανεξάρτητη είναι η αιτία που δοκιμάζεις, η εξαρτημένη είναι το αποτέλεσμα που μετράς, και οι ελεγχόμενες είναι όλες οι άλλες πιθανές αιτίες, που τις «κλειδώνεις».
Η δοκιμή ελέγχου
Στο Γ2 υπάρχει και ένα πέμπτο ποτήρι, χωρίς περιτύλιγμα. Δεν δοκιμάζει κανένα υλικό· είναι η δοκιμή ελέγχου (ή μάρτυρας). Χωρίς αυτό, ξέρεις ποιο περιτύλιγμα ήταν καλύτερο από τα άλλα, αλλά όχι αν κάποιο βοήθησε καθόλου. Το ποτήρι-μάρτυρας τελείωσε στους 42 °C (επινοημένη τιμή) και το αλουμινόχαρτο στους 43 °C: η σύγκριση με τον μάρτυρα δείχνει ότι το αλουμινόχαρτο σχεδόν δεν έκανε τίποτα.
Βρες τι πήγε στραβά
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Μια ομάδα ρωτά: «Πόσο γρήγορα λιώνει ένα παγάκι πάνω σε πιάτο από μέταλλο, πλαστικό και ξύλο;» Ποιες είναι οι μεταβλητές της, και πώς γίνεται η δοκιμή δίκαιη;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ανεξάρτητη: το υλικό του πιάτου (μέταλλο, πλαστικό, ξύλο). Αυτό αλλάζει η ομάδα.
Εξαρτημένη: ο χρόνος ως να λιώσει εντελώς το παγάκι, σε λεπτά. Αυτό μετρά.
Ελεγχόμενες: το μέγεθος του παγακιού (από την ίδια παγοθήκη, την ίδια στιγμή), το πάχος των πιάτων όσο γίνεται, η θερμοκρασία των πιάτων πριν (όλα στην αίθουσα από το πρωί), η θέση (ίδιο θρανίο, όχι στον ήλιο), το ίδιο χρονόμετρο, και το τι σημαίνει «έλιωσε εντελώς» (δεν μένει κανένα κομμάτι πάγου).
Αποτέλεσμα: τα τρία παγάκια μπαίνουν ταυτόχρονα στα τρία πιάτα, και ο ένας μαθητής κοιτάζει και τα τρία. Τώρα, αν ένα παγάκι λιώσει πρώτο, ο μόνος ύποπτος είναι το υλικό.
Παράδειγμα 2
Η ομάδα Ε του Γ2 θέλει να ξέρει αν μετρά και το χρώμα του περιτυλίγματος. Σκέφτεται να δοκιμάσει μαύρη μάλλινη κάλτσα και άσπρο πλαστικό με φυσαλίδες. Τι λάθος υπάρχει και πώς διορθώνεται;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το λάθος: αλλάζουν δύο πράγματα μαζί, το χρώμα και το υλικό. Αν η μαύρη κάλτσα βγει πιο ζεστή, δεν ξέρεις αν φταίει το μαύρο ή το μαλλί.
Η διόρθωση: αν η ανεξάρτητη μεταβλητή είναι το χρώμα, το υλικό γίνεται ελεγχόμενη. Δύο κάλτσες από το ίδιο μαλλί και ίδιο πάχος, μία μαύρη και μία άσπρη.
Και ο μάρτυρας; Ένα ποτήρι χωρίς περιτύλιγμα, στις ίδιες συνθήκες, για να φανεί αν οι κάλτσες βοηθούν και πόσο.
Αποτέλεσμα: ένα νέο, μικρό πείραμα με μία ανεξάρτητη μεταβλητή (χρώμα), μία εξαρτημένη (θερμοκρασία στα 20 λεπτά) και όλες τις υπόλοιπες κλειδωμένες. Και ένα ερώτημα για τις πηγές: σε αίθουσα χωρίς ήλιο, γιατί θα μετρούσε το χρώμα;
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονται οι μεταβλητές που κρατάς ίδιες σε όλες τις δοκιμές ενός πειράματος;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις σε ένα πείραμα την ανεξάρτητη, την εξαρτημένη και τις ελεγχόμενες μεταβλητές.
- Να εξηγείς γιατί σε μια δίκαιη δοκιμή αλλάζεις μόνο ένα πράγμα κάθε φορά.
- Να βρίσκεις τι κάνει μια δοκιμή άδικη και να προτείνεις διόρθωση.
- Να εξηγείς τον ρόλο της δοκιμής ελέγχου (μάρτυρα) σε μια σύγκριση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.