Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ταλαντώσεις και κύματα

Περίοδος, συχνότητα, μήκος κύματος — και πώς συνδέονται.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να ορίζεις περίοδο, συχνότητα και πλάτος μιας ταλάντωσης.
  2. Να συνδέεις μήκος κύματος, συχνότητα και ταχύτητα.
  3. Να ξεχωρίζεις εγκάρσια από διαμήκη κύματα και να ξέρεις τι μεταφέρει ένα κύμα.

Κάτι που ταξιδεύει χωρίς να μετακομίζει

Ρίξε μια πέτρα σε λίμνη. Οι κυματισμοί απλώνονται προς τα έξω, αλλά ένας φελλός στην επιφάνεια δεν ταξιδεύει μαζί τους: ανεβοκατεβαίνει στη θέση του.

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο. Το κύμα μεταφέρει ενέργεια, όχι ύλη.

Ρηχό, διάφανο νερό πάνω από πέτρινο πυθμένα. Στην επιφάνεια απλώνονται πολλοί φωτεινοί ομόκεντροι κύκλοι από διαφορετικά σημεία, που μπαίνουν ο ένας μέσα στον άλλον.
Κυματισμοί σε ρηχό νερό. Από κάθε σημείο όπου ταράχτηκε η επιφάνεια απλώνονται κύκλοι, που περνούν ο ένας μέσα από τον άλλον και συνεχίζουν. Το νερό δεν ταξιδεύει μαζί τους: κάθε σημείο της επιφάνειας ανεβοκατεβαίνει στη θέση του, ενώ η διαταραχή προχωρά.Φωτογραφία: Georgios Orfeas Katsouris · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ταλάντωση

Ταλάντωση είναι η επαναλαμβανόμενη κίνηση γύρω από μια θέση ισορροπίας: εκκρεμές, χορδή κιθάρας, ελατήριο.

Τρία μεγέθη την περιγράφουν:

  • Περίοδος TT: πόσο κρατάει μία πλήρης ταλάντωση, σε δευτερόλεπτα.
  • Συχνότητα ff: πόσες ταλαντώσεις γίνονται σε ένα δευτερόλεπτο, σε Hertz.
  • Πλάτος: πόσο μακριά από τη θέση ισορροπίας φτάνει.
T=1fT = \frac{1}{f}

Περίοδος και συχνότητα είναι αντίστροφα μεγέθη: αν κάτι επαναλαμβάνεται 44 φορές το δευτερόλεπτο, κάθε επανάληψη κρατά 0,250{,}25 s.

Κύμα

Όταν μια ταλάντωση διαδίδεται σε ένα μέσο, έχεις κύμα.

Τα τρία μεγέθη ενός κύματος

Εδώ αλλάζεις πλάτος, μήκος κύματος και συχνότητα χωριστά, σαν να διάλεγες και άλλο μέσο. Πρόσεξε ποιο από τα τρία δεν αγγίζει την ταχύτητα. Μετά διπλασίασε τη συχνότητα και υποδιπλασίασε το μήκος κύματος: η ταχύτητα μένει ίδια.

Περίοδος0,5 s

Μήκος κύματος4 m

Ταχύτητα8 m/s

4 × 2 = 8 · η ταχύτητα βγαίνει από το γινόμενο μήκους κύματος επί συχνότητα

Η θεμελιώδης σχέση:

υ=λ⋅f\upsilon = \lambda \cdot f

Δες το τώρα μέσα σε ένα μέσο, π.χ. ένα σχοινί όπου το κύμα τρέχει πάντα με 4 m/s. Εδώ δεν ρυθμίζεις το μήκος κύματος: άλλαξε μόνο τη συχνότητα και κοίτα τι κάνει εκείνο.

Ίδιο μέσο, ίδια ταχύτητα

Η ταχύτητα είναι κλειδωμένη στα 4 m/s, όπως σε ένα συγκεκριμένο σχοινί. Διπλασίασε τη συχνότητα: το μήκος κύματος γίνεται μόνο του το μισό. Το πλάτος δεν επηρεάζει κανένα από τα δύο.

Περίοδος0,5 s

Μήκος κύματος2 m

Ταχύτητα4 m/s

2 × 2 = 4 · στο ίδιο μέσο το γινόμενο μένει σταθερό, όποια κι αν είναι η συχνότητα

Δύο είδη κυμάτων

ΕίδοςΚίνηση σωματιδίωνΠαραδείγματα
εγκάρσιοκάθετα στη διάδοσηκύματα σε σχοινί
διαμήκεςπαράλληλα στη διάδοσηήχος, συμπιέσεις σε ελατήριο

Και το φως είναι εγκάρσιο κύμα, αλλά δεν χρειάζεται μέσο: εκεί δεν ταλαντώνονται σωματίδια, αλλά ηλεκτρικό και μαγνητικό πεδίο.

Στο διαμήκες κύμα δεν υπάρχουν «κορυφές»: υπάρχουν περιοχές πύκνωσης και αραίωσης. Ο ήχος είναι ακριβώς αυτό — διαδοχικές συμπιέσεις του αέρα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Εκκρεμές κάνει 20 πλήρεις ταλαντώσεις σε 10 s. Βρες περίοδο και συχνότητα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Κύμα έχει μήκος κύματος 2 m και συχνότητα 50 Hz. Πόση είναι η ταχύτητά του;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Ήχος 680 Hz διαδίδεται στον αέρα με 340 m/s. Πόσο είναι το μήκος κύματός του;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ταλάντωση έχει συχνότητα 55 Hz. Πόση είναι η περίοδός της;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ταλάντωση έχει περίοδο 0,10{,}1 s. Πόση είναι η συχνότητά της;

Τα κατάφερες;

  • Να ορίζεις περίοδο, συχνότητα και πλάτος μιας ταλάντωσης.
  • Να συνδέεις μήκος κύματος, συχνότητα και ταχύτητα.
  • Να ξεχωρίζεις εγκάρσια από διαμήκη κύματα και να ξέρεις τι μεταφέρει ένα κύμα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;