Φως — ανάκλαση, διάθλαση, φακοί
Πώς φτιάχνεται μια εικόνα, και γιατί χρειάζεσαι γυαλιά.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Γυμνασίου, 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εφαρμόζεις τον νόμο της ανάκλασης και να εξηγείς τι δείχνει ένας καθρέφτης.
- Να περιγράφεις τη διάθλαση και γιατί ένα καλαμάκι φαίνεται σπασμένο.
- Να προβλέπεις τι είδωλο δίνει ένας συγκλίνων φακός ανάλογα με την απόσταση.
Το φως ταξιδεύει ευθεία — μέχρι να συναντήσει κάτι
Σε ομογενές μέσο, το φως διαδίδεται σε ευθεία γραμμή. Γι' αυτό υπάρχουν σκιές με καθαρό περίγραμμα.
Όταν όμως συναντήσει επιφάνεια, συμβαίνει ένα από τα τρία: ανακλάται, διαθλάται ή απορροφάται. Συνήθως και τα τρία μαζί, σε διαφορετικές αναλογίες.
Ανάκλαση
Ο νόμος είναι απλός: η γωνία πρόσπτωσης ισούται με τη γωνία ανάκλασης, μετρημένες και οι δύο από την κάθετη στην επιφάνεια.
Σε λείο καθρέφτη η ανάκλαση είναι κατοπτρική και σχηματίζεται είδωλο. Σε τραχιά επιφάνεια είναι διάχυτη: οι ακτίνες φεύγουν προς κάθε κατεύθυνση, γι' αυτό βλέπεις τον τοίχο αλλά δεν καθρεφτίζεσαι σε αυτόν.
Το είδωλο σε επίπεδο καθρέφτη είναι φανταστικό, όρθιο, ίσου μεγέθους, και φαίνεται τόσο πίσω από τον καθρέφτη όσο βρίσκεσαι εσύ μπροστά.
Διάθλαση
Περνώντας από ένα μέσο σε άλλο, το φως αλλάζει ταχύτητα — και μαζί, κατεύθυνση.
Γι' αυτό ένα καλαμάκι μέσα σε ποτήρι φαίνεται σπασμένο, και γι' αυτό ο πυθμένας της πισίνας φαίνεται πιο ρηχός απ' ό,τι είναι.
Το λευκό φως, περνώντας από πρίσμα, αναλύεται: κάθε χρώμα διαθλάται λίγο διαφορετικά. Έτσι φτιάχνεται και το ουράνιο τόξο, με τις σταγόνες της βροχής στον ρόλο του πρίσματος.

Αφού το λευκό φως περιέχει όλα τα χρώματα, ένα αντικείμενο έχει το χρώμα που ανακλά. Ένα κόκκινο μήλο στο λευκό φως ανακλά κυρίως το κόκκινο και απορροφά τα υπόλοιπα. Ένα λευκό χαρτί τα ανακλά σχεδόν όλα, ένα μαύρο ύφασμα σχεδόν κανένα.
Φακοί
| Θέση αντικειμένου | Είδωλο |
|---|---|
| πιο μακριά από τη διπλάσια εστιακή απόσταση | πραγματικό, ανεστραμμένο, μικρότερο |
| ακριβώς στη διπλάσια εστιακή απόσταση | πραγματικό, ανεστραμμένο, ίσου μεγέθους |
| ανάμεσα στην εστία και τη διπλάσια εστιακή απόσταση | πραγματικό, ανεστραμμένο, μεγαλύτερο |
| πάνω στην εστία | δεν σχηματίζεται |
| μέσα από την εστία | φανταστικό, όρθιο, μεγαλύτερο |
Η τελευταία γραμμή είναι ο μεγεθυντικός φακός: κρατάς τον φακό κοντά στο αντικείμενο, μέσα από την εστία του.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ακτίνα πέφτει σε καθρέφτη με γωνία 30° ως προς την επιφάνεια. Ποια η γωνία ανάκλασης;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Προσοχή στη διατύπωση: οι γωνίες μετρώνται από την κάθετη, όχι από την επιφάνεια.
Αν η ακτίνα σχηματίζει με την επιφάνεια, τότε με την κάθετη σχηματίζει .
Η γωνία ανάκλασης ισούται με τη γωνία πρόσπτωσης: από την κάθετη.
Το συχνό λάθος είναι η απάντηση «», που αγνοεί από πού μετράμε.
Παράδειγμα 2
Γιατί το καλαμάκι φαίνεται σπασμένο μέσα στο ποτήρι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το φως που φεύγει από το βυθισμένο κομμάτι περνά από το νερό στον αέρα.
Στη διαχωριστική επιφάνεια αλλάζει ταχύτητα και λυγίζει.
Το μάτι σου όμως υποθέτει πάντα ότι το φως ήρθε σε ευθεία γραμμή.
Έτσι προεκτείνει τις ακτίνες προς τα πίσω και τοποθετεί το βυθισμένο κομμάτι σε λάθος θέση — ψηλότερα και μετατοπισμένο.
Το καλαμάκι δεν έσπασε. Η υπόθεση του ματιού είναι που δεν ισχύει εδώ.
Παράδειγμα 3
Θέλεις να μεγεθύνεις ένα γραμματόσημο με φακό εστιακής απόστασης 10 cm. Πού το τοποθετείς;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μεγεθυμένο όρθιο είδωλο σημαίνει φανταστικό είδωλο.
Αυτό συμβαίνει μόνο όταν το αντικείμενο βρίσκεται μέσα από την εστία.
Άρα το γραμματόσημο πρέπει να μπει σε απόσταση μικρότερη από cm.
Αν το βάλεις σε cm, το είδωλο γίνεται πραγματικό και ανεστραμμένο — χρήσιμο για προβολέα, άχρηστο για μεγεθυντικό φακό.
Γι' αυτό, όταν χρησιμοποιείς μεγεθυντικό φακό, τον κρατάς σχεδόν πάνω στο αντικείμενο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ακτίνα πέφτει σε καθρέφτη με γωνία πρόσπτωσης . Πόση γωνία σχηματίζουν μεταξύ τους η προσπίπτουσα και η ανακλώμενη ακτίνα;
Τα κατάφερες;
- Να εφαρμόζεις τον νόμο της ανάκλασης και να εξηγείς τι δείχνει ένας καθρέφτης.
- Να περιγράφεις τη διάθλαση και γιατί ένα καλαμάκι φαίνεται σπασμένο.
- Να προβλέπεις τι είδωλο δίνει ένας συγκλίνων φακός ανάλογα με την απόσταση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.