Μετάβαση στο περιεχόμενο

Φως — ανάκλαση, διάθλαση, φακοί

Πώς φτιάχνεται μια εικόνα, και γιατί χρειάζεσαι γυαλιά.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Γυμνασίου, 4 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να εφαρμόζεις τον νόμο της ανάκλασης και να εξηγείς τι δείχνει ένας καθρέφτης.
  2. Να περιγράφεις τη διάθλαση και γιατί ένα καλαμάκι φαίνεται σπασμένο.
  3. Να προβλέπεις τι είδωλο δίνει ένας συγκλίνων φακός ανάλογα με την απόσταση.

Το φως ταξιδεύει ευθεία — μέχρι να συναντήσει κάτι

Σε ομογενές μέσο, το φως διαδίδεται σε ευθεία γραμμή. Γι' αυτό υπάρχουν σκιές με καθαρό περίγραμμα.

Όταν όμως συναντήσει επιφάνεια, συμβαίνει ένα από τα τρία: ανακλάται, διαθλάται ή απορροφάται. Συνήθως και τα τρία μαζί, σε διαφορετικές αναλογίες.

Ανάκλαση

Ο νόμος είναι απλός: η γωνία πρόσπτωσης ισούται με τη γωνία ανάκλασης, μετρημένες και οι δύο από την κάθετη στην επιφάνεια.

Σε λείο καθρέφτη η ανάκλαση είναι κατοπτρική και σχηματίζεται είδωλο. Σε τραχιά επιφάνεια είναι διάχυτη: οι ακτίνες φεύγουν προς κάθε κατεύθυνση, γι' αυτό βλέπεις τον τοίχο αλλά δεν καθρεφτίζεσαι σε αυτόν.

Το είδωλο σε επίπεδο καθρέφτη είναι φανταστικό, όρθιο, ίσου μεγέθους, και φαίνεται τόσο πίσω από τον καθρέφτη όσο βρίσκεσαι εσύ μπροστά.

Διάθλαση

Περνώντας από ένα μέσο σε άλλο, το φως αλλάζει ταχύτητα — και μαζί, κατεύθυνση.

Γι' αυτό ένα καλαμάκι μέσα σε ποτήρι φαίνεται σπασμένο, και γι' αυτό ο πυθμένας της πισίνας φαίνεται πιο ρηχός απ' ό,τι είναι.

Το λευκό φως, περνώντας από πρίσμα, αναλύεται: κάθε χρώμα διαθλάται λίγο διαφορετικά. Έτσι φτιάχνεται και το ουράνιο τόξο, με τις σταγόνες της βροχής στον ρόλο του πρίσματος.

Ένα ουράνιο τόξο κατεβαίνει από τα σύννεφα ως τη θάλασσα, μπροστά σε έναν πράσινο λόφο που μπαίνει στη θάλασσα. Ο ουρανός είναι γκρίζος, με λίγα γαλάζια κομμάτια.
Ουράνιο τόξο πάνω από τον όρμο του Κορθίου στην Άνδρο, μετά από καταιγίδα. Το φως του ήλιου μπαίνει στις σταγόνες της βροχής, διαθλάται, ανακλάται μέσα τους και βγαίνει ξανά. Κάθε χρώμα βγαίνει με λίγο διαφορετική γωνία, γι' αυτό τα χρώματα χωρίζουν σε ταινίες: κόκκινο στην εξωτερική πλευρά του τόξου, ιώδες στην εσωτερική.Φωτογραφία: Ελευθέριος Κεχαγιάς · CC BY-SA 3.0 gr · Wikimedia Commons

Αφού το λευκό φως περιέχει όλα τα χρώματα, ένα αντικείμενο έχει το χρώμα που ανακλά. Ένα κόκκινο μήλο στο λευκό φως ανακλά κυρίως το κόκκινο και απορροφά τα υπόλοιπα. Ένα λευκό χαρτί τα ανακλά σχεδόν όλα, ένα μαύρο ύφασμα σχεδόν κανένα.

Φακοί

Συγκλίνων φακός

Σύρε το αντικείμενο. Πέρασε την εστία και δες το είδωλο να αναποδογυρίζει — και ακριβώς πάνω στην εστία να εξαφανίζεται. Οι δύο ακτίνες δείχνουν πού σχηματίζεται: η μία φεύγει παράλληλα στον άξονα και περνά από την εστία, η άλλη περνά ίσια από το κέντρο του φακού. Όταν το είδωλο είναι φανταστικό, συναντιούνται οι διακεκομμένες προεκτάσεις τους.

Απόσταση ειδώλου4,8 cm

Μεγέθυνση0,6

Πραγματικό είδωλο · ανεστραμμένο

Θέση αντικειμένουΕίδωλο
πιο μακριά από τη διπλάσια εστιακή απόστασηπραγματικό, ανεστραμμένο, μικρότερο
ακριβώς στη διπλάσια εστιακή απόστασηπραγματικό, ανεστραμμένο, ίσου μεγέθους
ανάμεσα στην εστία και τη διπλάσια εστιακή απόστασηπραγματικό, ανεστραμμένο, μεγαλύτερο
πάνω στην εστίαδεν σχηματίζεται
μέσα από την εστίαφανταστικό, όρθιο, μεγαλύτερο

Η τελευταία γραμμή είναι ο μεγεθυντικός φακός: κρατάς τον φακό κοντά στο αντικείμενο, μέσα από την εστία του.

Ένα κίτρινο και πράσινο ασθενοφόρο σταθμευμένο μπροστά σε νοσοκομείο. Στο πάνω μέρος του θαλάμου η λέξη AMBULANCE είναι γραμμένη κανονικά, ενώ στο καπό είναι γραμμένη ανάποδα, σαν σε καθρέφτη.
Ασθενοφόρο στην Αγγλία. Πάνω από το παρμπρίζ η λέξη AMBULANCE είναι γραμμένη κανονικά, στο καπό όμως ανάποδα. Ο οδηγός που πηγαίνει μπροστά τη βλέπει στον καθρέφτη του, και εκεί διαβάζεται σωστά.Φωτογραφία: Oxyman · CC BY 2.5 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ακτίνα πέφτει σε καθρέφτη με γωνία 30° ως προς την επιφάνεια. Ποια η γωνία ανάκλασης;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Γιατί το καλαμάκι φαίνεται σπασμένο μέσα στο ποτήρι;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Θέλεις να μεγεθύνεις ένα γραμματόσημο με φακό εστιακής απόστασης 10 cm. Πού το τοποθετείς;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Ακτίνα πέφτει σε καθρέφτη με γωνία πρόσπτωσης 40∘40^\circ. Ποια είναι η γωνία ανάκλασης;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ακτίνα πέφτει σε καθρέφτη με γωνία πρόσπτωσης 25∘25^\circ. Πόση γωνία σχηματίζουν μεταξύ τους η προσπίπτουσα και η ανακλώμενη ακτίνα;

Τα κατάφερες;

  • Να εφαρμόζεις τον νόμο της ανάκλασης και να εξηγείς τι δείχνει ένας καθρέφτης.
  • Να περιγράφεις τη διάθλαση και γιατί ένα καλαμάκι φαίνεται σπασμένο.
  • Να προβλέπεις τι είδωλο δίνει ένας συγκλίνων φακός ανάλογα με την απόσταση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;