Ο πυρήνας και η ραδιενέργεια
Πρωτόνια, νετρόνια, ισότοπα — οι πυρήνες που διασπώνται μόνοι τους, και τι κάνει η ακτινοβολία στο σώμα.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τον πυρήνα με τον ατομικό και τον μαζικό αριθμό, και να αναγνωρίζεις τα ισότοπα.
- Να εξηγείς τι κρατάει τον πυρήνα ενωμένο, και γιατί οι βαριοί πυρήνες είναι ασταθείς.
- Να ξεχωρίζεις τις ακτινοβολίες α, β, γ και να γράφεις απλές εξισώσεις διάσπασης.
- Να εξηγείς πώς επιδρά η ακτινοβολία στο σώμα και πώς προστατεύεσαι.
Ένα σημείο στη μέση του τίποτα
Το 1911 ο Ράδερφορντ και οι συνεργάτες του στο Μάντσεστερ έριξαν σωματίδια πάνω σε ένα πολύ λεπτό φύλλο χρυσού. Σχεδόν όλα πέρασαν σαν να μην υπήρχε τίποτα μπροστά τους. Λίγα όμως γύρισαν πίσω, σαν να είχαν χτυπήσει τοίχο.
Το συμπέρασμα ήταν ότι μέσα σε κάθε άτομο υπάρχει ένας πυρήνας που:
- είναι περίπου φορές μικρότερος από το άτομο,
- έχει θετικό φορτίο,
- κρατάει σχεδόν όλη τη μάζα του ατόμου.
Αν το άτομο ήταν ένα γήπεδο ποδοσφαίρου, ο πυρήνας θα ήταν ένα μπιζέλι στο κέντρο. Τα ηλεκτρόνια κινούνται γύρω του, και ό,τι είναι ανάμεσα είναι κενό.
Πρωτόνια και νετρόνια
Ο πυρήνας φτιάχνεται από δύο είδη σωματιδίων, που με μια λέξη λέγονται νουκλεόνια:
| Σωματίδιο | Φορτίο | Μάζα |
|---|---|---|
| πρωτόνιο | θετικό | περίπου όση του νετρονίου |
| νετρόνιο | κανένα (ουδέτερο) | περίπου όση του πρωτονίου |
Το νετρόνιο το βρήκε το 1932 ο Τσάντγουικ, μαθητής του Ράδερφορντ. Άργησε τόσο επειδή δεν έχει φορτίο, και οι ηλεκτρικές δυνάμεις, που ήταν το βασικό εργαλείο των πειραμάτων, δεν το «βλέπουν».
Δύο αριθμοί περιγράφουν κάθε πυρήνα:
- ο ατομικός αριθμός : πόσα πρωτόνια έχει. Αυτός καθορίζει το στοιχείο: κάθε άτομο με είναι άνθρακας, κάθε άτομο με οξυγόνο.
- ο μαζικός αριθμός : πόσα νουκλεόνια έχει συνολικά, πρωτόνια μαζί με νετρόνια.
Τα νετρόνια είναι λοιπόν . Ο πυρήνας γράφεται με τον πάνω και τον κάτω, μπροστά από το σύμβολο: ο είναι ουράνιο με πρωτόνια και νετρόνια.
Ισότοπα
Άτομα του ίδιου στοιχείου μπορεί να έχουν διαφορετικό αριθμό νετρονίων. Λέγονται ισότοπα: ίδιο , άλλο .
Το υδρογόνο έχει τρία ισότοπα, με , και νετρόνια. Το χλώριο της φύσης είναι μείγμα από και . Τα ισότοπα ενός στοιχείου έχουν τις ίδιες χημικές ιδιότητες, γιατί έχουν τα ίδια ηλεκτρόνια. Διαφέρουν στη μάζα, και συχνά στο αν ο πυρήνας τους είναι σταθερός.
Τι κρατάει τον πυρήνα ενωμένο
Τα πρωτόνια είναι όλα θετικά και, τόσο κοντά, απωθούνται με τεράστιες ηλεκτρικές δυνάμεις. Γιατί δεν εκσφενδονίζονται;
Το 1935 ο Ιάπωνας φυσικός Γιουκάβα πρότεινε μια νέα δύναμη, την ισχυρή πυρηνική δύναμη:
- είναι ελκτική, και πολύ ισχυρότερη από την ηλεκτρική άπωση,
- ασκείται εξίσου ανάμεσα σε πρωτόνιο και πρωτόνιο, νετρόνιο και νετρόνιο, πρωτόνιο και νετρόνιο,
- έχει όμως πολύ μικρή εμβέλεια: πιάνει μόνο σε αποστάσεις κάτω από m, δηλαδή μόνο ανάμεσα σε γειτονικά νουκλεόνια.
Τα νετρόνια είναι η «κόλλα» του πυρήνα: προσθέτουν έλξη χωρίς να προσθέτουν άπωση. Σε έναν μεγάλο πυρήνα όμως, δύο πρωτόνια στις άκρες του απέχουν πολύ. Η πυρηνική έλξη ανάμεσά τους έχει σβήσει, ενώ η ηλεκτρική άπωση φτάνει ακόμα. Γι' αυτό οι πολύ βαριοί πυρήνες είναι ασταθείς.
Ραδιενέργεια
Το 1896 ο Μπεκερέλ πρόσεξε ότι το ουράνιο μαύριζε φωτογραφικές πλάκες κλεισμένες σε σκοτεινό χαρτί, χωρίς φως. Την έρευνα συνέχισαν ο Πιέρ και η Μαρία Κιουρί, που βρήκαν δύο νέα στοιχεία με την ίδια ιδιότητα, το πολώνιο και το ράδιο.
Η εξήγηση: κάποιοι πυρήνες είναι ασταθείς και διασπώνται μόνοι τους, εκπέμποντας ακτινοβολία. Το φαινόμενο λέγεται ραδιενέργεια, και η ακτινοβολία είναι τριών ειδών:
| Ακτινοβολία | Τι είναι | Τι τη σταματά |
|---|---|---|
| α | πυρήνες ηλίου, : δύο πρωτόνια και δύο νετρόνια | ένα φύλλο χαρτί |
| β | ηλεκτρόνια πολύ μεγάλης ταχύτητας | λεπτό φύλλο μετάλλου, π.χ. αλουμίνιο |
| γ | φωτόνια πολύ μεγάλης ενέργειας, όπως το φως αλλά πολύ ισχυρότερα | μόνο χοντρό μολύβι ή μπετόν |
Η α σταματάει εύκολα γιατί είναι βαριά, αργή και έχει διπλό φορτίο: συγκρούεται με ό,τι βρει. Η γ δεν έχει καθόλου φορτίο, γι' αυτό περνάει μέσα από σχεδόν όλα.
Τι κάνει η ακτινοβολία στο σώμα
Οι ακτινοβολίες α, β, γ, όπως και οι ακτίνες Χ, έχουν αρκετή ενέργεια για να σπάσουν μόρια μέσα στα κύτταρα, ακόμα και το DNA. Μικρές δόσεις τις αντέχει ο οργανισμός. Μεγάλες δόσεις καταστρέφουν ιστούς και προκαλούν εγκαύματα, πτώση μαλλιών και αρρώστια. Μακροπρόθεσμα αυξάνουν τον κίνδυνο καρκίνου. Η βλάβη είναι αθροιστική: κάθε νέα έκθεση προστίθεται στις προηγούμενες.
Όλοι δεχόμαστε συνεχώς λίγη ακτινοβολία, την ακτινοβολία υποβάθρου. Έρχεται από:
- το ραδόνιο, ένα άχρωμο αέριο που βγαίνει από το έδαφος και τα πετρώματα, η κύρια φυσική πηγή,
- την κοσμική ακτινοβολία από τον Ήλιο και τα άστρα,
- τα ραδιενεργά στοιχεία του εδάφους, των υλικών και της τροφής,
- τις ιατρικές εξετάσεις, η μεγαλύτερη πηγή από ανθρώπινη δραστηριότητα.
Η ίδια ακτινοβολία που βλάπτει χρησιμοποιείται και για καλό: στην ακτινοθεραπεία σκοτώνει καρκινικά κύτταρα, και αποστειρώνει ιατρικά εργαλεία. Για να τη μετρήσουμε, ο απλούστερος ανιχνευτής είναι ο μετρητής Γκάιγκερ, που κάνει ένα «κλικ» για κάθε σωματίδιο που τον χτυπά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πόσα πρωτόνια και πόσα νετρόνια έχουν οι πυρήνες ουρανίου-235 και ουρανίου-238; Τι σχέση έχουν μεταξύ τους;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το ουράνιο έχει πάντα , άρα και οι δύο έχουν πρωτόνια.
Ουράνιο-235: νετρόνια.
Ουράνιο-238: νετρόνια.
Ίδιο , διαφορετικό : είναι ισότοπα του ουρανίου. Διαφέρουν κατά νετρόνια.
Παράδειγμα 2
Το ράδιο-226 (Z = 88) κάνει διάσπαση α. Ποιος πυρήνας προκύπτει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στη διάσπαση α φεύγει ένας . Ο μαζικός αριθμός πέφτει κατά : .
Ο ατομικός αριθμός πέφτει κατά : .
Το στοιχείο με είναι το ραδόνιο:
Έλεγχος: πάνω , κάτω .
Έτσι γεννιέται το ραδόνιο των πετρωμάτων: από το ράδιο που υπάρχει σε ελάχιστες ποσότητες σχεδόν παντού.
Παράδειγμα 3
Ένας μετρητής Γκάιγκερ δείχνει 300 κλικ το λεπτό δίπλα σε μια πηγή. Με ένα φύλλο χαρτί μπροστά της δείχνει πάλι 300. Με φύλλο αλουμινίου 3 mm πέφτει στα 20. Τι ακτινοβολία βγάζει η πηγή;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το χαρτί δεν άλλαξε τίποτα: η πηγή δεν εκπέμπει α, αλλιώς θα είχαν χαθεί πολλά κλικ.
Το αλουμίνιο έκοψε σχεδόν όλα τα κλικ: η ακτινοβολία είναι κυρίως β.
Τα κλικ που μένουν είναι κάτι που περνάει και από το αλουμίνιο: λίγη γ, ή η ακτινοβολία υποβάθρου που ο μετρητής πιάνει πάντα.
Για να ξεχωρίσεις, μετράς και χωρίς την πηγή. Αν πάλι βγαίνουν περίπου κλικ, είναι το υπόβαθρο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα πρωτόνια, πόσα νετρόνια και πόσα νουκλεόνια έχει ο πυρήνας του σιδήρου;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τον πυρήνα με τον ατομικό και τον μαζικό αριθμό, και να αναγνωρίζεις τα ισότοπα.
- Να εξηγείς τι κρατάει τον πυρήνα ενωμένο, και γιατί οι βαριοί πυρήνες είναι ασταθείς.
- Να ξεχωρίζεις τις ακτινοβολίες α, β, γ και να γράφεις απλές εξισώσεις διάσπασης.
- Να εξηγείς πώς επιδρά η ακτινοβολία στο σώμα και πώς προστατεύεσαι.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.