Πυρηνικές αντιδράσεις
Σχάση, σύντηξη, ο αντιδραστήρας και ο Ήλιος: η ενέργεια που κρύβει ο πυρήνας.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς το έλλειμμα μάζας και τη σχέση E = mc² ανάμεσα σε μάζα και ενέργεια.
- Να περιγράφεις τη σχάση, την αλυσιδωτή αντίδραση και πώς ελέγχεται σε έναν αντιδραστήρα.
- Να περιγράφεις τη σύντηξη και να εξηγείς γιατί είναι η πηγή της ενέργειας του Ήλιου.
- Να συμπληρώνεις απλές πυρηνικές εξισώσεις.
Από πού παίρνει ενέργεια ο Ήλιος;
Ο Ήλιος λάμπει εδώ και περίπου δισεκατομμύρια χρόνια. Αν έκαιγε σαν κάρβουνο, θα είχε σβήσει μέσα σε λίγες χιλιάδες χρόνια. Η απάντηση βρέθηκε μόνο όταν οι φυσικοί κατάλαβαν τι κρύβεται μέσα στον πυρήνα.
Ακόμα και ο Ράδερφορντ, που ανακάλυψε τον πυρήνα, πίστευε στα μέσα της δεκαετίας του 1930 ότι η ενέργεια του πυρήνα δεν θα αξιοποιούνταν ποτέ. Δέκα χρόνια αργότερα είχε ήδη εκραγεί η πρώτη πυρηνική βόμβα.
Η μάζα που λείπει
Ζύγισε έναν πυρήνα ηλίου, με δύο πρωτόνια και δύο νετρόνια. Μετά ζύγισε τα τέσσερα σωματίδια χωριστά. Θα βρεις κάτι παράξενο: ο πυρήνας είναι ελαφρύτερος από τα κομμάτια του.
Αυτή η διαφορά λέγεται έλλειμμα μάζας. Την εξήγησε η εξίσωση του Αϊνστάιν, που λέει ότι μάζα και ενέργεια είναι δύο μορφές του ίδιου πράγματος:
όπου m/s η ταχύτητα του φωτός. Όταν τα νουκλεόνια ενώνονται, ένα μικρό μέρος της μάζας τους φεύγει ως ενέργεια. Αυτή η ενέργεια λέγεται ενέργεια σύνδεσης του πυρήνα, και για να τον διαλύσεις πρέπει να του τη δώσεις πίσω.
Επειδή το είναι τεράστιος αριθμός, ελάχιστη μάζα αντιστοιχεί σε πελώρια ενέργεια. Οι πυρηνικές ενέργειες είναι περίπου ένα εκατομμύριο φορές μεγαλύτερες από τις ενέργειες που κρατούν τα ηλεκτρόνια στο άτομο, και αυτές είναι που αλλάζουν στις χημικές αντιδράσεις, όπως η καύση.
Πυρηνική σχάση
Το 1938 στο Βερολίνο οι χημικοί Χαν και Στράσμαν βομβάρδισαν ουράνιο με νετρόνια και βρήκαν στα προϊόντα βάριο, ένα στοιχείο με σχεδόν τον μισό ατομικό αριθμό. Δεν μπορούσαν να το εξηγήσουν. Λίγες εβδομάδες αργότερα, η Λίζε Μάιτνερ και ο Φρις έδωσαν την απάντηση: ο πυρήνας του ουρανίου είχε σπάσει στα δύο. Η Μάιτνερ ονόμασε το φαινόμενο σχάση.
Πυρηνική σχάση είναι η διάσπαση ενός βαριού πυρήνα σε δύο μικρότερους, με σχεδόν ίσες μάζες. Συνήθως βγαίνουν μαζί και δύο ή τρία νετρόνια, και εκλύεται τεράστια ενέργεια:
Ο πυρήνας συμπεριφέρεται σαν φορτισμένη σταγόνα νερού. Το νετρόνιο που απορροφά τον κάνει να ταλαντωθεί και να επιμηκυνθεί. Όταν τα δύο άκρα απομακρυνθούν αρκετά, η πυρηνική έλξη ανάμεσά τους σβήνει, η ηλεκτρική άπωση υπερισχύει, και τα δύο κομμάτια εκσφενδονίζονται.
Η αλυσιδωτή αντίδραση
Τα νετρόνια που βγαίνουν από μία σχάση μπορούν να προκαλέσουν νέες σχάσεις, αυτές με τη σειρά τους κι άλλες. Αυτή είναι η αλυσιδωτή αντίδραση. Το ερώτημα είναι πόσα από τα νετρόνια κάθε σχάσης προκαλούν πράγματι μια νέα σχάση. Κάποια ξεφεύγουν από το υλικό, κάποια τα απορροφούν άλλοι πυρήνες.
Για να συντηρηθεί η αντίδραση, το σχάσιμο υλικό πρέπει να ξεπερνά μια ελάχιστη ποσότητα, την κρίσιμη μάζα. Σε μικρότερο κομμάτι, πάρα πολλά νετρόνια δραπετεύουν από την επιφάνεια πριν βρουν πυρήνα.
Στη φύση αλυσιδωτή αντίδραση δεν ξεκινάει μόνη της. Το φυσικό ουράνιο έχει μόλις ουράνιο-235. Το υπόλοιπο είναι ουράνιο-238, που απορροφά νετρόνια χωρίς να σχάζεται και σβήνει την αλυσίδα.
Ο πυρηνικός αντιδραστήρας
Ο αντιδραστήρας κρατάει την αλυσιδωτή αντίδραση ελεγχόμενη: κάθε σχάση προκαλεί κατά μέσο όρο ακριβώς μία επόμενη. Την πρώτη τέτοια αντίδραση την πέτυχε ο Φέρμι στο Σικάγο το 1942.
| Μέρος | Τι κάνει |
|---|---|
| καύσιμο | ράβδοι με ουράνιο εμπλουτισμένο σε ουράνιο-235 |
| επιβραδυντής | νερό ή γραφίτης: φρενάρει τα νετρόνια, γιατί τα αργά νετρόνια προκαλούν σχάση πιο εύκολα |
| ράβδοι ελέγχου | απορροφούν νετρόνια. Μπαίνουν βαθύτερα για να μειωθεί η ισχύς, ή ως το τέλος για να σβήσει |
| ψυκτικό | νερό υπό πίεση, που παίρνει τη θερμότητα από την καρδιά του αντιδραστήρα |
Στον σταθμό, η θερμότητα βράζει νερό, ο ατμός γυρίζει τουρμπίνα και η τουρμπίνα γεννήτρια. Οι μετατροπές είναι: πυρηνική ενέργεια σε θερμική, σε κινητική, σε ηλεκτρική. Μετά τη θερμότητα, ο σταθμός δουλεύει όπως ένας σταθμός με κάρβουνο.
Ο σταθμός δεν βγάζει διοξείδιο του άνθρακα. Αφήνει όμως ραδιενεργά απόβλητα που μένουν επικίνδυνα για χιλιάδες χρόνια, και ένα ατύχημα μπορεί να μολύνει μεγάλες περιοχές, όπως στο Τσερνόμπιλ το 1986 και στη Φουκουσίμα το 2011.
Η ίδια φυσική, χωρίς έλεγχο, είναι η ατομική βόμβα: πάνω από την κρίσιμη μάζα, με πολλαπλασιαστή μεγαλύτερο από , σε κλάσματα του δευτερολέπτου. Δύο τέτοιες βόμβες κατέστρεψαν τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι τον Αύγουστο του 1945.
Πυρηνική σύντηξη
Η σύντηξη είναι το αντίστροφο της σχάσης: δύο ελαφροί πυρήνες ενώνονται σε έναν βαρύτερο, και εκλύεται πάλι τεράστια ενέργεια. Το πιο συνηθισμένο παράδειγμα είναι η ένωση δύο ισοτόπων του υδρογόνου, του δευτερίου και του τριτίου:
Το δύσκολο είναι να πλησιάσουν τόσο οι δύο πυρήνες. Είναι και οι δύο θετικοί και απωθούνται, και η πυρηνική έλξη πιάνει μόνο σε πολύ μικρή απόσταση. Πρέπει να κινούνται με τεράστιες ταχύτητες, δηλαδή σε θερμοκρασίες πολλών εκατομμυρίων βαθμών.
Τέτοιες θερμοκρασίες υπάρχουν στο κέντρο του Ήλιου και των άστρων. Εκεί πυρήνες υδρογόνου συντήκονται σε ήλιο, και αυτή είναι η ενέργεια που φτάνει ως εμάς ως φως και θερμότητα.
Η σύντηξη χρησιμοποιήθηκε και στη βόμβα υδρογόνου, που δοκιμάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Η ελεγχόμενη σύντηξη, για παραγωγή ρεύματος, μελετάται ακόμα σε πειραματικούς αντιδραστήρες. Αν πετύχει, έχει μεγάλα πλεονεκτήματα: καύσιμο σχεδόν ανεξάντλητο από το νερό των ωκεανών, ήλιο που δεν είναι ραδιενεργό, πολύ λιγότερα απόβλητα, και κανέναν κίνδυνο ανεξέλεγκτης αλυσιδωτής αντίδρασης.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Συμπλήρωσε την αντίδραση σχάσης: ουράνιο-235 και ένα νετρόνιο δίνουν ξένο-140 (Z = 54), στρόντιο-94 και κάποια νετρόνια. Πόσα νετρόνια βγαίνουν, και ποιος είναι ο ατομικός αριθμός του στροντίου;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αριστερά τα νουκλεόνια είναι .
Δεξιά: , άρα λείπουν νουκλεόνια. Βγαίνουν νετρόνια.
Το φορτίο αριστερά είναι . Δεξιά: , άρα για το στρόντιο.
Έλεγχος: πάνω , κάτω .
Παράδειγμα 2
Πόση ενέργεια αντιστοιχεί σε μάζα 1 g; Με πόση βενζίνη ισοδυναμεί, αν η καύση 1 kg βενζίνης δίνει περίπου 4,5 · 10⁷ J;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γράφω τη μάζα σε κιλά: g kg.
Διαιρώ με την ενέργεια ενός κιλού βενζίνης:
Ένα γραμμάριο μάζας ισοδυναμεί με δύο χιλιάδες τόνους βενζίνης.
Σε έναν αντιδραστήρα δεν μετατρέπεται ολόκληρο το καύσιμο σε ενέργεια, μόνο ένα πολύ μικρό μέρος του. Ακόμα κι έτσι, λίγοι τόνοι ουρανίου τον χρόνο αρκούν για μια πόλη.
Παράδειγμα 3
Σε ένα κομμάτι ουρανίου, κάθε σχάση προκαλεί κατά μέσο όρο δύο νέες. Πόσες σχάσεις γίνονται στη 10η γενιά; Και τι πρέπει να κάνουν οι ράβδοι ελέγχου σε έναν αντιδραστήρα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ξεκινώντας από μία σχάση, κάθε γενιά διπλασιάζει: , , , …
Μετά από γενιές: σχάσεις. Μετά από περίπου γενιές έχουν σχαστεί σχεδόν όλοι οι πυρήνες ενός κιλού ουρανίου-235, και όλα γίνονται σε κλάσματα του δευτερολέπτου.
Ο αντιδραστήρας θέλει πολλαπλασιαστή ακριβώς : κάθε γενιά ίδια με την προηγούμενη, άρα σταθερή ισχύς.
Οι ράβδοι ελέγχου απορροφούν τα νετρόνια που περισσεύουν, ώστε από κάθε σχάση να προκαλείται μία μόνο νέα σχάση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόση ενέργεια αντιστοιχεί σε μάζα mg, αν m/s;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς το έλλειμμα μάζας και τη σχέση E = mc² ανάμεσα σε μάζα και ενέργεια.
- Να περιγράφεις τη σχάση, την αλυσιδωτή αντίδραση και πώς ελέγχεται σε έναν αντιδραστήρα.
- Να περιγράφεις τη σύντηξη και να εξηγείς γιατί είναι η πηγή της ενέργειας του Ήλιου.
- Να συμπληρώνεις απλές πυρηνικές εξισώσεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.