Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ηλεκτρομαγνητισμός

Ρεύμα φτιάχνει μαγνητικό πεδίο· μαγνήτης που κινείται φτιάχνει ρεύμα.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς ότι κάθε ρεύμα δημιουργεί μαγνητικό πεδίο.
  2. Να περιγράφεις από τι εξαρτάται η ισχύς ενός ηλεκτρομαγνήτη.
  3. Να εξηγείς πώς ένας κινούμενος μαγνήτης παράγει ρεύμα.

Μια πυξίδα που δεν έπρεπε να κουνηθεί

Το 1820 ο Έρστεντ πρόσεξε κάτι που κανείς δεν περίμενε: μια πυξίδα κοντά σε καλώδιο κουνήθηκε μόλις πέρασε ρεύμα.

Μέχρι τότε ηλεκτρισμός και μαγνητισμός θεωρούνταν άσχετα φαινόμενα. Εκείνη η βελόνα απέδειξε ότι είναι δύο όψεις του ίδιου πράγματος.

Το ρεύμα φτιάχνει μαγνητικό πεδίο

Κάθε αγωγός που διαρρέεται από ρεύμα δημιουργεί γύρω του μαγνητικό πεδίο.

Σε ευθύγραμμο καλώδιο, οι μαγνητικές γραμμές είναι ομόκεντροι κύκλοι γύρω από αυτό. Όσο μεγαλύτερο το ρεύμα και όσο πιο κοντά είσαι, τόσο ισχυρότερο το πεδίο.

Τυλίγοντας το καλώδιο σε πηνίο, τα πεδία των σπειρών προστίθενται και το αποτέλεσμα μοιάζει με ραβδόμαγνήτη, με βόρειο και νότιο πόλο. Η φορά του ρεύματος ορίζει ποια άκρη είναι ο βόρειος πόλος: γύρισε την μπαταρία ανάποδα και οι πόλοι αλλάζουν θέση.

Ηλεκτρομαγνήτης

Πρόσθεσε σπείρες, πρόσθεσε μπαταρίες, βάλε σιδερένιο πυρήνα. Και μετά σβήσε το ρεύμα.

Ένταση πεδίου120Συνδετήρες που σηκώνει 20

Σπείρες

6

Μπαταρίες

1

Από τι εξαρτάται η ισχύς του

ΠαράγονταςΕπίδραση
ένταση ρεύματοςπερισσότερο ρεύμα, ισχυρότερο πεδίο
αριθμός σπειρώνπερισσότερες σπείρες, ισχυρότερο πεδίο
πυρήναςσιδερένιος πυρήνας πολλαπλασιάζει την ένταση (ένας πλαστικός ή ξύλινος δεν κάνει τίποτα)

Ο σιδερένιος πυρήνας δεν προσθέτει ενέργεια: ευθυγραμμίζει τις μαγνητικές περιοχές του σιδήρου, που ενισχύουν το πεδίο του πηνίου.

Και το αντίστροφο: ο μαγνήτης φτιάχνει ρεύμα

Έντεκα χρόνια μετά τον Έρστεντ, ο Φαραντέι έδειξε το αντίστροφο φαινόμενο.

Κουνώντας έναν μαγνήτη μέσα σε πηνίο, στα άκρα του πηνίου εμφανίζεται τάση και, αν το κύκλωμα είναι κλειστό, ρεύμα. Λέγεται επαγωγή.

Η κρίσιμη λέξη είναι μεταβολή: αν ο μαγνήτης μείνει ακίνητος μέσα στο πηνίο, δεν παράγεται τίποτα.

Ο ηλεκτροκινητήρας

Αφού ένα πηνίο με ρεύμα συμπεριφέρεται σαν μαγνήτης, μέσα σε μαγνητικό πεδίο δέχεται δύναμη, όπως ένας μαγνήτης δίπλα σε άλλον. Αν το πηνίο μπορεί να γυρίζει γύρω από άξονα, η δύναμη το περιστρέφει.

Για να μη σταματήσει μετά από μισή στροφή, ένας περιστρεφόμενος διακόπτης στον άξονα, ο συλλέκτης, αντιστρέφει τη φορά του ρεύματος σε κάθε μισή στροφή. Έτσι δουλεύουν το πλυντήριο, ο ανεμιστήρας και το ηλεκτρικό αυτοκίνητο: ρεύμα μέσα, κίνηση έξω.

Από κοντά, το εσωτερικό ενός μεγάλου μηχανήματος. Ένας χάλκινος κύλινδρος, χωρισμένος σε πολλές λεπτές λωρίδες κατά μήκος, και από πάνω του μια σειρά από μικρά μπλοκ που τα πιέζουν ελατήρια, με πλεγμένα σύρματα να βγαίνουν από αυτά.
Ο συλλέκτης ενός μεγάλου ηλεκτροκινητήρα συνεχούς ρεύματος. Είναι ο χάλκινος κύλινδρος με τις λεπτές λωρίδες, που γυρίζει μαζί με τον άξονα. Πάνω του πιέζονται με ελατήρια οι ψήκτρες, μικρά ακίνητα κομμάτια άνθρακα που φέρνουν το ρεύμα. Καθώς ο κύλινδρος γυρίζει, οι ψήκτρες περνούν από λωρίδα σε λωρίδα, κι έτσι η φορά του ρεύματος στα πηνία αλλάζει τη σωστή στιγμή.Φωτογραφία: Christian Kral · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Πώς θα κάνεις έναν ηλεκτρομαγνήτη ισχυρότερο, χωρίς να αλλάξεις μπαταρία;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Κρατάς μαγνήτη ακίνητο μέσα σε πηνίο. Περνά ρεύμα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Πώς παράγεται το ρεύμα σε ένα υδροηλεκτρικό εργοστάσιο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι έδειξε το πείραμα του Έρστεντ;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Αφήνεις μια πυξίδα δίπλα σε ένα καλώδιο και κλείνεις τον διακόπτη, ώστε να περάσει ρεύμα. Τι κάνει η βελόνα;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς ότι κάθε ρεύμα δημιουργεί μαγνητικό πεδίο.
  • Να περιγράφεις από τι εξαρτάται η ισχύς ενός ηλεκτρομαγνήτη.
  • Να εξηγείς πώς ένας κινούμενος μαγνήτης παράγει ρεύμα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;