Ηλεκτρομαγνητισμός
Ρεύμα φτιάχνει μαγνητικό πεδίο· μαγνήτης που κινείται φτιάχνει ρεύμα.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς ότι κάθε ρεύμα δημιουργεί μαγνητικό πεδίο.
- Να περιγράφεις από τι εξαρτάται η ισχύς ενός ηλεκτρομαγνήτη.
- Να εξηγείς πώς ένας κινούμενος μαγνήτης παράγει ρεύμα.
Μια πυξίδα που δεν έπρεπε να κουνηθεί
Το 1820 ο Έρστεντ πρόσεξε κάτι που κανείς δεν περίμενε: μια πυξίδα κοντά σε καλώδιο κουνήθηκε μόλις πέρασε ρεύμα.
Μέχρι τότε ηλεκτρισμός και μαγνητισμός θεωρούνταν άσχετα φαινόμενα. Εκείνη η βελόνα απέδειξε ότι είναι δύο όψεις του ίδιου πράγματος.
Το ρεύμα φτιάχνει μαγνητικό πεδίο
Κάθε αγωγός που διαρρέεται από ρεύμα δημιουργεί γύρω του μαγνητικό πεδίο.
Σε ευθύγραμμο καλώδιο, οι μαγνητικές γραμμές είναι ομόκεντροι κύκλοι γύρω από αυτό. Όσο μεγαλύτερο το ρεύμα και όσο πιο κοντά είσαι, τόσο ισχυρότερο το πεδίο.
Τυλίγοντας το καλώδιο σε πηνίο, τα πεδία των σπειρών προστίθενται και το αποτέλεσμα μοιάζει με ραβδόμαγνήτη, με βόρειο και νότιο πόλο. Η φορά του ρεύματος ορίζει ποια άκρη είναι ο βόρειος πόλος: γύρισε την μπαταρία ανάποδα και οι πόλοι αλλάζουν θέση.
Από τι εξαρτάται η ισχύς του
| Παράγοντας | Επίδραση |
|---|---|
| ένταση ρεύματος | περισσότερο ρεύμα, ισχυρότερο πεδίο |
| αριθμός σπειρών | περισσότερες σπείρες, ισχυρότερο πεδίο |
| πυρήνας | σιδερένιος πυρήνας πολλαπλασιάζει την ένταση (ένας πλαστικός ή ξύλινος δεν κάνει τίποτα) |
Ο σιδερένιος πυρήνας δεν προσθέτει ενέργεια: ευθυγραμμίζει τις μαγνητικές περιοχές του σιδήρου, που ενισχύουν το πεδίο του πηνίου.
Και το αντίστροφο: ο μαγνήτης φτιάχνει ρεύμα
Έντεκα χρόνια μετά τον Έρστεντ, ο Φαραντέι έδειξε το αντίστροφο φαινόμενο.
Κουνώντας έναν μαγνήτη μέσα σε πηνίο, στα άκρα του πηνίου εμφανίζεται τάση και, αν το κύκλωμα είναι κλειστό, ρεύμα. Λέγεται επαγωγή.
Η κρίσιμη λέξη είναι μεταβολή: αν ο μαγνήτης μείνει ακίνητος μέσα στο πηνίο, δεν παράγεται τίποτα.
Ο ηλεκτροκινητήρας
Αφού ένα πηνίο με ρεύμα συμπεριφέρεται σαν μαγνήτης, μέσα σε μαγνητικό πεδίο δέχεται δύναμη, όπως ένας μαγνήτης δίπλα σε άλλον. Αν το πηνίο μπορεί να γυρίζει γύρω από άξονα, η δύναμη το περιστρέφει.
Για να μη σταματήσει μετά από μισή στροφή, ένας περιστρεφόμενος διακόπτης στον άξονα, ο συλλέκτης, αντιστρέφει τη φορά του ρεύματος σε κάθε μισή στροφή. Έτσι δουλεύουν το πλυντήριο, ο ανεμιστήρας και το ηλεκτρικό αυτοκίνητο: ρεύμα μέσα, κίνηση έξω.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Πώς θα κάνεις έναν ηλεκτρομαγνήτη ισχυρότερο, χωρίς να αλλάξεις μπαταρία;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η μπαταρία καθορίζει την τάση, άρα και το ρεύμα. Αν δεν την αλλάξω, μένουν δύο δρόμοι.
Περισσότερες σπείρες: κάθε σπείρα προσθέτει το δικό της πεδίο.
Σιδερένιος πυρήνας: πολλαπλασιάζει το πεδίο, συχνά κατά δεκάδες ή και εκατοντάδες φορές.
Ο πυρήνας είναι η αποδοτικότερη κίνηση. Πρόσεξε όμως: περισσότερες σπείρες σημαίνουν και μεγαλύτερη αντίσταση, οπότε το ρεύμα πέφτει λίγο.
Παράδειγμα 2
Κρατάς μαγνήτη ακίνητο μέσα σε πηνίο. Περνά ρεύμα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Υπάρχει μαγνητικό πεδίο μέσα στο πηνίο, αλλά δεν μεταβάλλεται.
Η επαγωγή απαιτεί μεταβολή.
Άρα δεν παράγεται ούτε τάση ούτε ρεύμα.
Μόλις τραβήξεις τον μαγνήτη, εμφανίζεται ρεύμα — και μάλιστα αντίθετης φοράς από εκείνο που εμφανίστηκε όταν τον έσπρωχνες μέσα.
Παράδειγμα 3
Πώς παράγεται το ρεύμα σε ένα υδροηλεκτρικό εργοστάσιο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το νερό πέφτει από ύψος και στρέφει μια τουρμπίνα: δυναμική ενέργεια γίνεται κινητική.
Η τουρμπίνα περιστρέφει μαγνήτες μέσα σε πηνία, ή πηνία μέσα σε μαγνητικό πεδίο.
Η διαρκής περιστροφή σημαίνει διαρκή μεταβολή του πεδίου, άρα συνεχή επαγωγή τάσης.
Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και σε ένα αιολικό πάρκο και σε έναν θερμοηλεκτρικό σταθμό. Αλλάζει μόνο τι στρέφει την τουρμπίνα: νερό, άνεμος ή ατμός.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Αφήνεις μια πυξίδα δίπλα σε ένα καλώδιο και κλείνεις τον διακόπτη, ώστε να περάσει ρεύμα. Τι κάνει η βελόνα;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς ότι κάθε ρεύμα δημιουργεί μαγνητικό πεδίο.
- Να περιγράφεις από τι εξαρτάται η ισχύς ενός ηλεκτρομαγνήτη.
- Να εξηγείς πώς ένας κινούμενος μαγνήτης παράγει ρεύμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.