Ανισότητες και ανισώσεις
Οι ιδιότητες της διάταξης, τι επιτρέπεται να κάνεις σε δύο ανισότητες, και κοινές λύσεις.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Γυμνασίου, §2.5
Θα μάθεις να
- Να συγκρίνεις δύο αριθμούς ή παραστάσεις εξετάζοντας το πρόσημο της διαφοράς τους.
- Να χρησιμοποιείς τις ιδιότητες της διάταξης και να ξέρεις ότι ανισότητες δεν αφαιρούνται ούτε διαιρούνται κατά μέλη.
- Να βρίσκεις μεταξύ ποιων τιμών βρίσκεται μια παράσταση, όταν ξέρεις τα όρια των μεταβλητών της.
- Να λύνεις ανισώσεις α΄ βαθμού με παρονομαστές και να βρίσκεις τις κοινές λύσεις δύο ανισώσεων.
Ποιο είναι μεγαλύτερο;
Ποιο είναι μεγαλύτερο, το ή το ;
Δοκίμασε μερικές τιμές. Για : και . Για : και . Για : και , ίσα. Φαίνεται ότι το δεν είναι ποτέ μικρότερο — αλλά όσες τιμές κι αν δοκιμάσεις, δεν τις δοκιμάζεις όλες.
Η Β΄ σου έμαθε να λύνεις ανισώσεις. Η Γ΄ προσθέτει κάτι άλλο: να αποδεικνύεις ανισότητες και να ξέρεις τι επιτρέπεται να κάνεις με αυτές. Το εργαλείο είναι ένα, και είναι απλό.
Σύγκριση με τη διαφορά
Στον άξονα, μεγαλύτερος είναι ο αριθμός που βρίσκεται δεξιότερα. Όταν οι αριθμοί δεν είναι σημεία αλλά παραστάσεις, κοιτάς τη διαφορά τους:
| Αν η διαφορά είναι… | τότε |
|---|---|
| θετική | |
| αρνητική | |
| μηδέν |
Πίσω στο ερώτημα. Η διαφορά είναι
Και κάθε τετράγωνο είναι μη αρνητικό: . Άρα για κάθε , με ισότητα μόνο όταν , δηλαδή για . Αυτό είναι απόδειξη· οι δοκιμές ήταν μόνο ένδειξη.
Οι ιδιότητες της διάταξης
Όλες αποδεικνύονται με τη διαφορά. Για παράδειγμα, αν , τότε , άρα .
| Αν | τότε | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| και | , άρα | |
| και | ||
| και | (αλλάζει η φορά) | |
| και | (μεταβατική) | |
| και | (πρόσθεση κατά μέλη) | |
| και | (πολλαπλασιασμός κατά μέλη) |
Οι δύο τελευταίες λειτουργούν μόνο με ανισότητες της ίδιας φοράς, και η τελευταία μόνο με θετικά μέλη.
Ανισώσεις και κοινές λύσεις
Οι ιδιότητες είναι ακριβώς οι κανόνες με τους οποίους λύνεις μια ανίσωση. Με παρονομαστές, τα βήματα είναι τα ίδια με της εξίσωσης:
- πολλαπλασιάζεις και τα δύο μέλη με το Ε.Κ.Π. των παρονομαστών, που είναι θετικό, άρα η φορά μένει,
- κάνεις τις πράξεις και χωρίζεις γνωστούς από αγνώστους,
- διαιρείς με τον συντελεστή του αγνώστου — και αν είναι αρνητικός, αλλάζεις τη φορά.
Συχνά ένας αριθμός πρέπει να ικανοποιεί δύο ανισώσεις μαζί. Τότε λύνεις την καθεμία χωριστά και κρατάς τις κοινές λύσεις, δηλαδή το κομμάτι του άξονα όπου επικαλύπτονται οι δύο.
Αν οι δύο λύσεις δεν επικαλύπτονται, όπως οι και , οι ανισώσεις δεν έχουν κοινή λύση: κανένας αριθμός δεν είναι ταυτόχρονα μικρότερος του και μεγαλύτερος του .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Αν 3 < x < 5 και −2 < y < 1, μεταξύ ποιων τιμών βρίσκονται τα x + y και x − y;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το άθροισμα. Προσθέτω κατά μέλη, που επιτρέπεται:
Η διαφορά. Δεν αφαιρώ κατά μέλη. Γράφω και βρίσκω πρώτα τα όρια του , πολλαπλασιάζοντας με . Η φορά αλλάζει:
Τώρα προσθέτω κατά μέλη το και το :
Έλεγχος με ακραίες τιμές. Το γίνεται μεγάλο όταν το είναι μεγάλο και το μικρό: κοντά στο . Γίνεται μικρό στο αντίθετο: κοντά στο . Αν είχα αφαιρέσει κατά μέλη, θα έβρισκα , που δεν έχει καν νόημα.
Παράδειγμα 2
Λύσε την ανίσωση (x − 1)/2 − (2x + 1)/3 > 1.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το Ε.Κ.Π. των παρονομαστών είναι , θετικό. Πολλαπλασιάζω και τα δύο μέλη, και η φορά μένει:
Κάνω τις πράξεις, προσέχοντας το πλην μπροστά από τη δεύτερη παρένθεση:
Διαιρώ με , που είναι αρνητικός. Η φορά αλλάζει:
Έλεγχος. Για , μέσα στη λύση: , αληθές. Για , στο όριο: , όχι μεγαλύτερο από . Σωστά το μένει έξω.
Παράδειγμα 3
Βρες τις κοινές λύσεις των ανισώσεων 2x − 1 > x − 4 και 3(x − 2) ≤ x + 4. Ποιοι ακέραιοι τις ικανοποιούν;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η πρώτη: , άρα .
Η δεύτερη: , άρα και .
Στον άξονα, η πρώτη κρατάει ό,τι είναι δεξιά από το (ανοιχτό άκρο), η δεύτερη ό,τι φτάνει ως το (κλειστό άκρο). Επικαλύπτονται στο
Οι ακέραιοι σε αυτό το κομμάτι είναι οι : οκτώ αριθμοί. Το λείπει, γιατί το άκρο του είναι ανοιχτό· το υπάρχει, γιατί είναι κλειστό.
Παράδειγμα 4
Το ταξί Α χρεώνει 4 € σημαία και 0,80 € το χιλιόμετρο. Το ταξί Β χρεώνει 2 € σημαία και 1 € το χιλιόμετρο. Για ποιες αποστάσεις συμφέρει το Β;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Άγνωστος: τα χιλιόμετρα της διαδρομής, με .
Κόστος με το Α: . Κόστος με το Β: (σε ευρώ).
Το Β συμφέρει όταν κοστίζει λιγότερο:
, άρα και, διαιρώντας με τον θετικό , .
Το Β συμφέρει για διαδρομές κάτω από km. Στα km τα δύο κοστίζουν το ίδιο, €, και για μεγαλύτερες αποστάσεις συμφέρει το Α: η φθηνότερη σημαία του Β χάνεται σιγά σιγά στο ακριβότερο χιλιόμετρο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Αν , συμπλήρωσε τη σωστή ανισότητα για την παράσταση .
Τα κατάφερες;
- Να συγκρίνεις δύο αριθμούς ή παραστάσεις εξετάζοντας το πρόσημο της διαφοράς τους.
- Να χρησιμοποιείς τις ιδιότητες της διάταξης και να ξέρεις ότι ανισότητες δεν αφαιρούνται ούτε διαιρούνται κατά μέλη.
- Να βρίσκεις μεταξύ ποιων τιμών βρίσκεται μια παράσταση, όταν ξέρεις τα όρια των μεταβλητών της.
- Να λύνεις ανισώσεις α΄ βαθμού με παρονομαστές και να βρίσκεις τις κοινές λύσεις δύο ανισώσεων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.