Αναλύω ένα κείμενο
Θέμα, δομή, πρόθεση του συγγραφέα και τα μέσα που χρησιμοποιεί.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις το θέμα και την κεντρική ιδέα ενός κειμένου και να τα διατυπώνεις σε μία πρόταση.
- Να χωρίζεις ένα κείμενο σε πρόλογο, κύριο μέρος και επίλογο και να λες τι κάνει κάθε παράγραφος.
- Να αναγνωρίζεις την πρόθεση του συγγραφέα: να ενημερώσει, να πείσει, να αφηγηθεί, να καθοδηγήσει, να εκφράσει συναίσθημα.
- Να εντοπίζεις τα μέσα που χρησιμοποιεί, τεκμήρια και γλωσσικές επιλογές, και να εξηγείς τι πετυχαίνουν.
Τέσσερις ερωτήσεις σε κάθε κείμενο
Όταν αναλύεις ένα κείμενο, δεν το ξαναλές. Το ανοίγεις, όπως έναν μηχανισμό, για να δεις από τι αποτελείται και πώς δουλεύει. Τέσσερις ερωτήσεις αρκούν για τα περισσότερα κείμενα:
| Ερώτηση | Τι ψάχνεις |
|---|---|
| Για τι μιλάει; | το θέμα και την κεντρική ιδέα, σε μία πρόταση |
| Πώς είναι χτισμένο; | τη δομή: πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος, και τι κάνει κάθε παράγραφος |
| Τι θέλει ο συγγραφέας; | την πρόθεσή του: να ενημερώσει, να πείσει, να αφηγηθεί, να καθοδηγήσει, να εκφράσει συναίσθημα |
| Με τι μέσα το πετυχαίνει; | τεκμήρια, παραδείγματα, εικόνες, πρόσωπο των ρημάτων, λεξιλόγιο, ερωτήσεις |
Το θέμα είναι λίγες λέξεις («η αυλή του σχολείου»). Η κεντρική ιδέα είναι μια ολόκληρη πρόταση που λέει τι υποστηρίζει ή τι δείχνει το κείμενο για το θέμα («η αυλή χρειάζεται σκιά, και ο δήμος πρέπει να φυτέψει δέντρα»).
Ένα κείμενο για ανάλυση
Το κείμενο είναι δικό μας, γραμμένο για την ενότητα, σαν άρθρο σε μια φανταστική σχολική εφημερίδα.
Μια αυλή χωρίς σκιά
(1) Πέρσι το καλοκαίρι η αυλή του σχολείου μας στρώθηκε με καινούργιο τσιμέντο. Τα δύο πεύκα κόπηκαν, «για να μη χαλάνε οι ρίζες τους το δάπεδο». Από τον Σεπτέμβριο, το μεγάλο διάλειμμα το περνάμε κολλημένοι σε μια λωρίδα σκιάς δίπλα στον τοίχο του γυμναστηρίου.
(2) Η σκιά δεν είναι πολυτέλεια. Ένα μεσημέρι του Σεπτεμβρίου μετρήσαμε, με το θερμόμετρο του εργαστηρίου, 47 βαθμούς πάνω στο τσιμέντο και 31 στο χώμα κάτω από ένα πεύκο του διπλανού πάρκου. Δεκαέξι βαθμοί διαφορά, σε απόσταση πενήντα μέτρων.
(3) Είναι αλήθεια ότι οι ρίζες είχαν σηκώσει το παλιό δάπεδο και ότι δύο μαθητές είχαν σκοντάψει. Όμως υπάρχουν δέντρα με ρίζες που πάνε βαθιά, και ένα δάπεδο φτιάχνεται· ένα χαμένο μεσημέρι στον ήλιο δεν ξαναγυρίζει.
(4) Ζητάμε λοιπόν από τον δήμο να φυτέψει τρία δέντρα στις γωνίες της αυλής και, ώσπου να μεγαλώσουν, να στήσει πανιά σκίασης. Μια αυλή είναι για να μένεις σε αυτήν, όχι για να τη διασχίζεις τρέχοντας.
Η ανάλυση, με τις τέσσερις ερωτήσεις:
Θέμα και κεντρική ιδέα. Θέμα: η αυλή του σχολείου μετά την ανακαίνιση. Κεντρική ιδέα: η αυλή έμεινε χωρίς σκιά, και ο δήμος πρέπει να φυτέψει δέντρα.
Δομή.
| Παράγραφος | Μέρος | Τι κάνει |
|---|---|---|
| 1 | πρόλογος | παρουσιάζει την κατάσταση: τσιμέντο, κομμένα πεύκα, καθόλου σκιά |
| 2 | κύριο μέρος | δίνει το επιχείρημα με τεκμήριο: μια μέτρηση |
| 3 | κύριο μέρος | φέρνει την αντίθετη άποψη, την παραδέχεται και την αντικρούει |
| 4 | επίλογος | κάνει συγκεκριμένο αίτημα και κλείνει με μια φράση που μένει |
Πρόθεση. Να πείσει: τους αναγνώστες της εφημερίδας να συμφωνήσουν, και τον δήμο να κάνει κάτι. Το δείχνει καθαρά η παράγραφος 4, με το «Ζητάμε».
Μέσα.
- Τεκμήριο με αριθμούς (§2): 47 και 31 βαθμοί. Ο συγγραφέας δεν λέει «κάνει πολλή ζέστη»· δείχνει ότι η διαφορά μετριέται, άρα δεν είναι παράπονο.
- Εικόνα (§1): «κολλημένοι σε μια λωρίδα σκιάς». Ο αναγνώστης βλέπει τους μαθητές στριμωγμένους στον τοίχο, και τους λυπάται.
- Α΄ πληθυντικό (μετρήσαμε, ζητάμε): μιλάει μια ομάδα, όχι ένας θυμωμένος μαθητής. Το αίτημα έχει βάρος.
- Παραχώρηση και αντίκρουση (§3): δείχνει ότι άκουσε την άλλη πλευρά, και γι' αυτό του έχουμε περισσότερη εμπιστοσύνη.
- Αντίθεση στο τέλος (μένεις — διασχίζεις): μια φράση σύντομη και ζυγισμένη, που θυμάσαι.
Η δομή κρύβεται στις συνδετικές λέξεις
Ένα καλοδομημένο κείμενο έχει μια λογική σειρά, και οι συνδετικές λέξεις τη φανερώνουν: το «Είναι αλήθεια ότι… Όμως» δεν ξεκινάει ποτέ κείμενο, το «λοιπόν» έρχεται όταν κάτι έχει ήδη ειπωθεί. Δοκίμασε να ξαναχτίσεις ένα άλλο, επίσης δικό μας, κείμενο από ανακατεμένες παραγράφους.
Η πρόθεση αλλάζει τα μέσα
Κάθε πρόθεση έχει τα δικά της σημάδια. Το κείμενο που ενημερώνει γράφει σε γ΄ πρόσωπο, με αριθμούς και χωρίς κρίσεις. Αυτό που πείθει έχει θέση, επιχειρήματα, συχνά α΄ πρόσωπο. Αυτό που αφηγείται έχει χρόνο, ήρωες, γεγονότα στη σειρά. Αυτό που καθοδηγεί έχει προστακτική ή «να» και βήματα. Αυτό που εκφράζει συναίσθημα έχει επιφωνήματα, εικόνες, θαυμαστικά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Διατύπωσε σε μία πρόταση την κεντρική ιδέα του δικού μας κειμένου: «Πολλοί πιστεύουν ότι το διάβασμα την τελευταία βραδιά πριν από το διαγώνισμα είναι αρκετό. Όσα όμως μαθαίνουμε βιαστικά, μέσα σε λίγες ώρες, ξεχνιούνται γρήγορα. Αντίθετα, λίγο διάβασμα κάθε μέρα, για μια εβδομάδα, μένει στη μνήμη πολύ περισσότερο.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το θέμα είναι λίγες λέξεις: το διάβασμα πριν από το διαγώνισμα.
Για την κεντρική ιδέα ρωτάω: τι υποστηρίζει το κείμενο για το θέμα; Η πρώτη πρόταση δίνει μια άποψη που το κείμενο απορρίπτει («όμως»), και η τελευταία δίνει τη δική του («αντίθετα»).
Κεντρική ιδέα: Το λίγο διάβασμα κάθε μέρα μένει στη μνήμη περισσότερο από το βιαστικό διάβασμα της τελευταίας βραδιάς.
Παράδειγμα 2
Στο άρθρο «Μια αυλή χωρίς σκιά», γιατί ο συγγραφέας γράφει «Δεκαέξι βαθμοί διαφορά, σε απόσταση πενήντα μέτρων» αμέσως μετά τη μέτρηση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Παρατήρηση: η πρόταση δεν δίνει νέο στοιχείο. Κάνει την αφαίρεση 47 − 31 και προσθέτει την απόσταση.
Ανάλυση: ο αναγνώστης δεν χρειάζεται πια να κάνει τον λογαριασμό· του δίνεται έτοιμος ο αριθμός που εντυπωσιάζει. Και το «πενήντα μέτρα» δείχνει ότι η λύση είναι κοντά: η διαφορά δεν οφείλεται στον καιρό, αλλά στο τσιμέντο και στα δέντρα. Η σύντομη πρόταση τονίζει το τεκμήριο και το κάνει επιχείρημα.
Παράδειγμα 3
Βρες την πρόθεση και δύο μέσα στο δικό μας απόσπασμα: «Μην πετάτε τις μπαταρίες στα σκουπίδια! Μία μόνο μπαταρία μπορεί να μολύνει το χώμα για χρόνια. Ρίξτε τες στον κάδο της εισόδου.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πρόθεση: να πείσει και να καθοδηγήσει. Θέλει οι αναγνώστες να αλλάξουν συνήθεια και τους λέει ακριβώς πώς.
Μέσα:
- Προστακτική («Μην πετάτε», «Ρίξτε»): μιλάει κατευθείαν στον αναγνώστη και του λέει τι να κάνει.
- Αιτιολόγηση με συνέπεια («μπορεί να μολύνει το χώμα για χρόνια»): η οδηγία δεν είναι αυθαίρετη· έχει λόγο.
Το θαυμαστικό στην αρχή κάνει το μήνυμα επείγον.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τις πέντε προθέσεις που μπορεί να έχει ένας συγγραφέας, όπως τις είδες στην ενότητα.
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις το θέμα και την κεντρική ιδέα ενός κειμένου και να τα διατυπώνεις σε μία πρόταση.
- Να χωρίζεις ένα κείμενο σε πρόλογο, κύριο μέρος και επίλογο και να λες τι κάνει κάθε παράγραφος.
- Να αναγνωρίζεις την πρόθεση του συγγραφέα: να ενημερώσει, να πείσει, να αφηγηθεί, να καθοδηγήσει, να εκφράσει συναίσθημα.
- Να εντοπίζεις τα μέσα που χρησιμοποιεί, τεκμήρια και γλωσσικές επιλογές, και να εξηγείς τι πετυχαίνουν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.