Αιτιολογημένη κρίση και οργανωμένη συζήτηση
Λέω τη γνώμη μου, τη στηρίζω, ακούω την αντίθετη.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις αιτιολογημένη κρίση: κρίση, κριτήριο και τεκμήρια από αυτό που κρίνεις.
- Να ταιριάζεις τη βεβαιότητα της διατύπωσης με τα στοιχεία που έχεις, αποφεύγοντας τις γενικεύσεις.
- Να γνωρίζεις τους ρόλους, τους κανόνες και τις φάσεις μιας οργανωμένης συζήτησης.
- Να απαντάς σε αντίθετη άποψη με παραχώρηση και αντίκρουση, χωρίς να στρέφεσαι στο πρόσωπο.
«Ήταν χάλια» δεν είναι κρίση που πείθει
Μετά από μια σχολική θεατρική παράσταση ακούς δύο γνώμες:
- «Ήταν χάλια.»
- «Η παράσταση δεν με κράτησε, γιατί ο ρυθμός ήταν αργός: η πρώτη πράξη κράτησε σαράντα λεπτά χωρίς καμία αλλαγή σκηνικού, και στο τέλος της αρκετοί θεατές κοίταζαν τα κινητά τους.»
Και οι δύο είναι κρίσεις: λένε αν κάτι είναι καλό ή κακό. Η πρώτη όμως δεν σου δίνει κανέναν λόγο να συμφωνήσεις, ούτε κάτι να συζητήσεις. Η δεύτερη είναι αιτιολογημένη κρίση. Έχει τρία κομμάτια:
| Κομμάτι | Στο παράδειγμα | Τι κάνει |
|---|---|---|
| Κρίση | «δεν με κράτησε» | λέει τι πιστεύεις |
| Κριτήριο | ο ρυθμός | λέει με ποιο μέτρο κρίνεις |
| Τεκμήρια | σαράντα λεπτά χωρίς αλλαγή, τα κινητά | δείχνουν το κριτήριο μέσα στο ίδιο το έργο |
Το κριτήριο είναι το πιο σημαντικό. Μια παράσταση μπορεί να κριθεί για τον ρυθμό, τις ερμηνείες, το σκηνικό, το κείμενο. Όταν δηλώνεις το κριτήριό σου, ο άλλος μπορεί να διαφωνήσει με ουσία: «Για μένα ο αργός ρυθμός ταίριαζε στο έργο». Τώρα συζητάτε για το ίδιο πράγμα.
Η αιτιολόγηση δένεται με τη γλώσσα της αιτίας και του συμπεράσματος:
- Αιτιολογικοί σύνδεσμοι: γιατί, επειδή, διότι, αφού, καθώς. «Το πρόγραμμα πέτυχε, αφού οι συμμετοχές διπλασιάστηκαν.»
- Συμπερασματικές λέξεις: άρα, επομένως, συνεπώς, γι' αυτό. «Οι συμμετοχές διπλασιάστηκαν· επομένως το πρόγραμμα πέτυχε.»
Πόσο σίγουρος είσαι;
Μια κρίση πείθει περισσότερο όταν η βεβαιότητά της ταιριάζει με τα στοιχεία της. Αν έχεις μετρήσει, μπορείς να πεις «είναι βέβαιο». Αν έχεις δει δύο περιπτώσεις, λες «μάλλον».
| Βεβαιότητα | Πιθανότητα |
|---|---|
| είναι βέβαιο ότι · αναμφίβολα · σίγουρα · αποδεικνύεται ότι | ίσως · μάλλον · ενδέχεται · πιθανόν · φαίνεται ότι |
Ο πιο συνηθισμένος κίνδυνος είναι η γενίκευση: «όλοι οι έφηβοι», «ποτέ δεν», «πάντα». Αρκεί ένα αντιπαράδειγμα για να πέσει. Το «πολλοί από τους συμμαθητές μου» είναι πιο ταπεινό, και γι' αυτό πιο δυνατό.
Η οργανωμένη συζήτηση
Μια συζήτηση στην τάξη για το αν πρέπει να αλλάξει το ωράριο του κυλικείου μπορεί να γίνει φασαρία, ή να καταλήξει κάπου. Τη διαφορά την κάνει η οργάνωση.
Οι ρόλοι
- Συντονιστής: δίνει τον λόγο, κρατάει το θέμα, κλείνει με σύνοψη. Δεν παίρνει θέση.
- Ομιλητές: μία ή περισσότερες ομάδες, η καθεμιά με τη θέση της.
- Χρονομέτρης: όλοι μιλούν για τον ίδιο χρόνο.
- Γραμματέας: σημειώνει τα επιχειρήματα, για να φανεί στο τέλος τι ειπώθηκε.
Οι φάσεις
- Εισήγηση: ο συντονιστής παρουσιάζει το ερώτημα.
- Τοποθετήσεις: κάθε πλευρά λέει τη θέση της με αιτιολογημένες κρίσεις.
- Αντίκρουση: κάθε πλευρά απαντά στα επιχειρήματα της άλλης.
- Σύνοψη: ο συντονιστής λέει πού συμφωνούν οι πλευρές, πού διαφωνούν, και τι αποφασίστηκε, αν αποφασίστηκε κάτι.
Ο ένας κανόνας που κρατάει όλους τους άλλους: απαντάς στο επιχείρημα, όχι στο πρόσωπο. «Το λες επειδή δεν τρως ποτέ στο κυλικείο» δεν απαντάει σε τίποτα· μετακινεί τη συζήτηση από το θέμα στον άνθρωπο.
Πώς απαντάς σε αυτόν που διαφωνεί
Η πιο πειστική απάντηση δεν αρνείται τα πάντα. Πρώτα παραχωρεί ό,τι είναι σωστό στο αντίθετο επιχείρημα, και μετά αντικρούει με το δικό της:
«Είναι αλήθεια ότι το κυλικείο έχει ουρά στο πρώτο διάλειμμα. Όμως η ουρά οφείλεται στο ότι ανοίγει μόνο ένα ταμείο, όχι στο ωράριο· άρα η λύση είναι δεύτερο ταμείο, όχι άλλο ωράριο.»
Η παραχώρηση δείχνει ότι άκουσες. Η αντίκρουση δείχνει γιατί, παρ' όλα αυτά, η θέση σου στέκει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κάνε αιτιολογημένη κρίση τη γνώμη «Το καινούργιο προαύλιο είναι τέλειο» (για ένα φανταστικό σχολείο: τρία γήπεδα, δέκα παγκάκια, κανένα δέντρο).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Διαλέγω κριτήριο. «Τέλειο» για ποιον, και σε τι; Για όσους παίζουν μπάλα, ή για όσους θέλουν να κάτσουν; Κρίνω με κριτήριο αν εξυπηρετεί όλους τους μαθητές.
Βρίσκω τεκμήρια στο ίδιο το προαύλιο: τρία γήπεδα και δέκα παγκάκια, αλλά κανένα δέντρο.
Η κρίση αλλάζει μόνη της, γιατί τα τεκμήρια δεν λένε «τέλειο»: «Το νέο προαύλιο εξυπηρετεί καλά όσους παίζουν, αφού έχει τρία γήπεδα. Όσοι θέλουν να καθίσουν όμως δεν έχουν σκιά, γιατί δεν φυτεύτηκε κανένα δέντρο.»
Παράδειγμα 2
Ρώτησες έξι συμμαθητές σου και τέσσερις είπαν ότι διαβάζουν λιγότερο από μία ώρα τη μέρα. Ένας φίλος γράφει: «Αποδεικνύεται ότι όλοι οι μαθητές του σχολείου διαβάζουν λιγότερο από μία ώρα.» Διόρθωσέ το.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Δύο προβλήματα. Το «όλοι» δεν στέκει: ούτε οι έξι δεν απάντησαν το ίδιο, αφού δύο είπαν άλλο. Και το «αποδεικνύεται» είναι πολύ δυνατό για έξι απαντήσεις σε ένα σχολείο με εκατοντάδες μαθητές.
Λέω ακριβώς τι μέτρησα, και κατεβάζω τη βεβαιότητα: «Από τους έξι συμμαθητές που ρώτησα, οι τέσσερις διαβάζουν λιγότερο από μία ώρα τη μέρα. Ίσως ισχύει για πολλούς μαθητές, αλλά για να το πούμε για το σχολείο χρειάζεται μεγαλύτερη έρευνα.»
Παράδειγμα 3
Σε συζήτηση για τα κινητά στο σχολείο ακούς: «Τα κινητά πρέπει να επιτρέπονται, γιατί τα χρειαζόμαστε για να βρίσκουμε πληροφορίες στο μάθημα.» Είσαι αντίθετος. Απάντησε με παραχώρηση και αντίκρουση.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Παραχώρηση: βρίσκω τι είναι σωστό στο επιχείρημα. Είναι αλήθεια ότι μερικές φορές στο μάθημα χρειάζεται αναζήτηση.
Αντίκρουση: δείχνω γιατί αυτό δεν οδηγεί στη θέση του. Για την αναζήτηση μπορεί να υπάρχουν οι υπολογιστές του εργαστηρίου, που δεν φέρνουν ειδοποιήσεις στη μέση της ώρας.
«Είναι αλήθεια ότι στο μάθημα χρειάζεται καμιά φορά αναζήτηση. Όμως γι' αυτό υπάρχουν οι υπολογιστές του εργαστηρίου, που δεν σε διακόπτουν με ειδοποιήσεις· επομένως η ανάγκη αυτή δεν απαιτεί κινητά.»
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια τρία κομμάτια έχει μια αιτιολογημένη κρίση;
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις αιτιολογημένη κρίση: κρίση, κριτήριο και τεκμήρια από αυτό που κρίνεις.
- Να ταιριάζεις τη βεβαιότητα της διατύπωσης με τα στοιχεία που έχεις, αποφεύγοντας τις γενικεύσεις.
- Να γνωρίζεις τους ρόλους, τους κανόνες και τις φάσεις μιας οργανωμένης συζήτησης.
- Να απαντάς σε αντίθετη άποψη με παραχώρηση και αντίκρουση, χωρίς να στρέφεσαι στο πρόσωπο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.