Πολυσημία
Μία λέξη, πολλές σημασίες: πώς το κείμενο διαλέγει ποια.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι η πολυσημία και να δίνεις παραδείγματα πολύσημων λέξεων.
- Να βρίσκεις ποια σημασία έχει μια πολύσημη λέξη από τα συμφραζόμενα.
- Να ξεχωρίζεις την πολυσημία από την ομωνυμία, με το κριτήριο του κοινού πυρήνα σημασίας.
- Να αναγνωρίζεις πότε η πολυσημία δημιουργεί ασάφεια και πώς τη διορθώνεις.
Μία λέξη, πολλές σημασίες
Διάβασε τέσσερις προτάσεις με την ίδια λέξη:
- Έχασα τα κλειδιά του σπιτιού.
- Ο υδραυλικός έσφιξε το παξιμάδι με ένα γαλλικό κλειδί.
- Η συνεργασία είναι το κλειδί για να τελειώσει η εργασία στην ώρα της.
- Η μελωδία είναι γραμμένη στο κλειδί του σολ.
Η λέξη είναι μία, αλλά σε καθεμιά πρόταση σημαίνει κάτι άλλο: το αντικείμενο που ανοίγει την κλειδαριά, ένα εργαλείο, τον τρόπο για να λύσεις ένα πρόβλημα, ένα σύμβολο της μουσικής. Το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη) δίνει και τις τέσσερις αριθμημένες μέσα στο ίδιο λήμμα «κλειδί», μαζί με άλλες.
Το φαινόμενο λέγεται πολυσημία: μια λέξη έχει περισσότερες από μία σημασίες, και κάθε φορά φανερώνεται η μία, ανάλογα με το γλωσσικό περιβάλλον. Η λέξη λέγεται πολύσημη. Το αντίθετο είναι η μονοσημία: λέξεις όπως «οξυγόνο» ή «τρίγωνο» σημαίνουν ένα πράγμα.
Οι περισσότερες λέξεις της καθημερινής γλώσσας είναι πολύσημες. Δες τη «ρίζα»:
| Πρόταση | Τι σημαίνει εδώ η «ρίζα» |
|---|---|
| Οι ρίζες της ελιάς φτάνουν βαθιά. | το μέρος του φυτού μέσα στο χώμα |
| Ο οδοντίατρος είδε φλεγμονή στη ρίζα του δοντιού. | η βάση ενός οργάνου, που μοιάζει φυτεμένη |
| Πρέπει να βρούμε τη ρίζα του προβλήματος. | η πρώτη αιτία |
| Το «γράφω» και το «γραφείο» έχουν κοινή ρίζα. | το κοινό κομμάτι συγγενικών λέξεων |
| Η τετραγωνική ρίζα του 25 είναι το 5. | όρος των μαθηματικών |
Οι σημασίες δεν είναι άσχετες μεταξύ τους. Όλες έχουν κάτι από την πρώτη: κάτι από κάτω, από όπου ξεκινάει κάτι άλλο. Αυτός ο κοινός πυρήνας είναι το σημάδι της πολυσημίας. Συνήθως μία σημασία είναι η κυριολεκτική, η πρώτη, και οι άλλες απλώθηκαν από αυτήν, συχνά με μεταφορά (τη μεταφορά τη βλέπεις αναλυτικά στο επόμενο μάθημα).
Πώς διαλέγουν τα συμφραζόμενα
Το «φύλλο» έχει στο λεξικό πάνω από οκτώ σημασίες: φύλλο δέντρου, φύλλο χαρτιού, φύλλο για πίτα, το φύλλο μιας πόρτας, η εφημερίδα («το σημερινό φύλλο»), το χαρτί της τράπουλας. Κι όμως, όταν διαβάζεις μια πρόταση με «φύλλο», δεν διστάζεις. Τρία πράγματα σε οδηγούν:
- Οι λέξεις που συνοδεύουν. Το «φύλλο λεμονιάς» είναι του δέντρου, το «φύλλο τετραδίου» είναι χαρτί. Πολλές σημασίες έχουν τις δικές τους σταθερές συνάψεις: «ανοίγω φύλλο» για πίτα, «μοιράζω φύλλα» στην τράπουλα.
- Το θέμα του κειμένου. Σε συνταγή, το «φύλλο» είναι ζύμη. Σε κείμενο για τον Τύπο, είναι φύλλο εφημερίδας.
- Η περίσταση. Όταν ο καθηγητής λέει στην τάξη «Βγάλτε ένα φύλλο», κανείς δεν βγάζει φύλλο δέντρου.
Πολυσημία ή ομωνυμία;
Δες τώρα τον «τόνο»:
- Ο τόνος στο «ποτέ» μπαίνει στη λήγουσα.
- Έφτιαξα σαλάτα με τόνο.
- Η γέφυρα δεν αντέχει φορτηγά πάνω από 3,5 τόνους.
Εδώ δεν υπάρχει κοινός πυρήνας. Το σημάδι πάνω από τη συλλαβή, το ψάρι και τα χίλια κιλά δεν έχουν καμία σχέση. Είναι τρεις διαφορετικές λέξεις που έτυχε να έχουν την ίδια μορφή: ο τόνος-ψάρι ήρθε από το ιταλικό tonno, ο τόνος-βάρος από το γαλλικό tonne. Αυτό είναι ομωνυμία, και οι λέξεις λέγονται ομώνυμα. Ομώνυμα είναι και τα ζευγάρια που γράφονται αλλιώς αλλά προφέρονται ίδια, όπως το «ψηλός» και το «ψιλός» (το παράδειγμα είναι του λεξικού του Τριανταφυλλίδη).
| Πολυσημία | Ομωνυμία | |
|---|---|---|
| Πόσες λέξεις; | μία λέξη με πολλές σημασίες | δύο ή περισσότερες λέξεις με ίδια μορφή |
| Κοινός πυρήνας; | ναι: οι σημασίες σχετίζονται | όχι: οι σημασίες είναι άσχετες |
| Παράδειγμα | ρίζα, κλειδί, φύλλο | τόνος (σημάδι, ψάρι, βάρος), ψηλός — ψιλός |
| Στο λεξικό, συνήθως | αριθμημένες σημασίες σε ένα λήμμα | χωριστά λήμματα: τόνος¹, τόνος², τόνος³ |
Όταν η πολυσημία φέρνει ασάφεια
Συνήθως τα συμφραζόμενα αρκούν. Μερικές φορές όμως αφήνουν δύο αναγνώσεις ανοιχτές, και η πρόταση γίνεται αμφίσημη:
Ο διευθυντής ζήτησε από τους μαθητές να φέρουν ένα φύλλο την Τρίτη.
Ποιο φύλλο; Χαρτί για διαγώνισμα; Ένα φύλλο από δέντρο για το μάθημα της Βιολογίας; Εφημερίδα για μια εργασία; Όποιος γράφει ξέρει τι εννοεί· ο αναγνώστης όχι. Η διόρθωση είναι να προσθέσεις ένα προσδιοριστικό που κλείνει τις άλλες αναγνώσεις: «ένα φύλλο από φυλλοβόλο δέντρο», «ένα φύλλο της χθεσινής εφημερίδας».
Η ίδια ιδιότητα, όταν γίνεται σκόπιμα, είναι εργαλείο. Οι τίτλοι, τα συνθήματα και τα ανέκδοτα παίζουν συχνά με δύο σημασίες μαζί: ένας τίτλος «Το κλειδί της χρονιάς» πάνω από μια φωτογραφία με κλειδιά λέει δύο πράγματα ταυτόχρονα. Η διαφορά είναι ότι εκεί η διπλή ανάγνωση είναι το μήνυμα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τι σημαίνει το «φύλλο» σε καθεμιά πρόταση; α) «Η γιαγιά άνοιξε φύλλο για τυρόπιτα.» β) «Το σημερινό φύλλο έγραψε για τις εκλογές του δήμου.» γ) «Η ντουλάπα έχει δύο φύλλα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Πολυσημία ή ομωνυμία; «Ο παππούς έγραφε τα γράμματά του με πένα και μελάνι» — «Στο Λονδίνο ένα κουλούρι κόστιζε ενενήντα πένες.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Η ανακοίνωση «Οι μαθητές που θα πάνε στην εκδρομή να φέρουν ένα κλειδί την Παρασκευή» μπέρδεψε την τάξη. Γιατί; Διόρθωσέ την.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι η πολυσημία και να δίνεις παραδείγματα πολύσημων λέξεων.
- Να βρίσκεις ποια σημασία έχει μια πολύσημη λέξη από τα συμφραζόμενα.
- Να ξεχωρίζεις την πολυσημία από την ομωνυμία, με το κριτήριο του κοινού πυρήνα σημασίας.
- Να αναγνωρίζεις πότε η πολυσημία δημιουργεί ασάφεια και πώς τη διορθώνεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.