Τα μόρια
Να, ας, θα, δεν, μην: μικρές λέξεις που αλλάζουν όλη την πρόταση.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, §11
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τα μόρια ας, για, θα, μα, να και τη σημασία που δίνουν στην πρόταση.
- Να ξεχωρίζεις το μελλοντικό, το δυνητικό και το πιθανολογικό «θα».
- Να ξεχωρίζεις το δεικτικό «να» από το «να» που εισάγει πρόταση.
- Να επιλέγεις σωστά ανάμεσα σε «δεν», «μη(ν)» και «όχι», και να κρατάς ή να παραλείπεις το τελικό ν.
Μικρές λέξεις, όλη η πρόταση
Διάβασε την ίδια πρόταση με μια μικρή λέξη μπροστά:
- Θα έρθει. (θα γίνει)
- Ας έρθει. (ας το κάνει, δεν με πειράζει)
- Να έρθει. (θέλω να το κάνει)
- Δεν ήρθε. (δεν έγινε)
Η λέξη δεν προσθέτει κάποιο πρόσωπο ή πράγμα. Αλλάζει πώς βλέπει ο ομιλητής την πράξη: ως κάτι που θα γίνει, που επιτρέπει, που θέλει, που αρνείται. Στη Β΄ Γυμνασίου είδες τα «θα», «να» και «ας» ως κομμάτια των εγκλίσεων και της τροπικότητας. Εδώ τα βλέπουμε ως μέρος του λόγου με δικό του όνομα.
Τα πέντε μόρια
| Μόριο | Ονομάζεται | Τι δίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| ας | προτρεπτικό | προτροπή· συγκατάθεση ή ανοχή· ευχή | Ας ξεκινήσουμε. / Ας λέει ό,τι θέλει. / Ας είναι καλά. |
| για | προτρεπτικό | προτροπή, συνήθως με προστακτική, στον προφορικό λόγο | Για έλα λίγο εδώ. |
| θα | μελλοντικό, δυνητικό, πιθανολογικό | κάτι που θα γίνει· που θα μπορούσε να γίνει· που μάλλον ισχύει | Θα σου γράψω. / Θα ερχόμουν. / Θα είναι ο ταχυδρόμος. |
| μα | ορκωτικό | όρκο, επιβεβαίωση | Μα την αλήθεια, δεν το ήξερα. |
| να | δεικτικό | δείχνει κάτι που βλέπουμε | Να το λεωφορείο! |
Το μα του όρκου δεν είναι ο αντιθετικός σύνδεσμος «μα» (= αλλά): «Ήθελα να έρθω, μα δεν μπορούσα.»
Τα τρία «θα»
Το «θα» είναι το πιο πολυάσχολο μόριο. Η σημασία του κρίνεται από το νόημα και από τον χρόνο του ρήματος:
- Μελλοντικό: κάτι που θα γίνει. «Θα σου τηλεφωνήσω μόλις φτάσω.»
- Δυνητικό: κάτι που θα μπορούσε να γίνει ή να είχε γίνει, συνήθως με παρατατικό ή υπερσυντέλικο. «Θα ερχόμουν, αλλά είχα πυρετό.» «Θα είχαμε κερδίσει με λίγη τύχη.» Και στην ευγενική παράκληση: «Θα ήθελα ένα νερό.»
- Πιθανολογικό: κάτι που μάλλον ισχύει τώρα ή ίσχυσε, χωρίς να είμαστε σίγουροι. «Χτυπάει η πόρτα· θα είναι ο ταχυδρόμος.» «Θα τελείωσε πια η πρόβα.»
Ο έλεγχος για το πιθανολογικό: βάλε «μάλλον» στη θέση του «θα». «Μάλλον είναι ο ταχυδρόμος.» Αν στέκει, είναι πιθανολογικό.
Τα πολλά «να»
Το «να» είναι μόριο μόνο όταν δείχνει: «Να τα κλειδιά σου!» Τις περισσότερες φορές είναι σύνδεσμος που εισάγει πρόταση. Μέσα σε κύρια πρόταση δίνει προτροπή, ευχή ή απορία:
| «Να» | Παράδειγμα | Είδος |
|---|---|---|
| δεικτικό μόριο | Να ο φάρος, στα δεξιά! | δείχνει |
| εισάγει βουλητική | Θέλω να μάθω σκάκι. | δευτερεύουσα ονοματική |
| εισάγει τελική | Πήγε να πάρει ψωμί. | δευτερεύουσα επιρρηματική |
| σε κύρια πρόταση | Να γυρίσεις ως τις έντεκα. / Να 'σαι καλά! / Να του το πω; | προτροπή, ευχή, απορία |
Δεν, μη(ν), όχι
Τρεις αρνήσεις, τρεις δουλειές:
| Πότε | Παράδειγμα | |
|---|---|---|
| δε(ν) | με οριστική και με «θα» | Δεν ήρθε. Δεν θα έρθει. |
| μη(ν) | με υποτακτική: μετά από να, ας, για να· στην απαγόρευση | Να μην αργήσεις. Ας μην το πούμε. Μην αγγίζεις! |
| όχι | μόνο του ως απάντηση· για να αρνηθεί μία λέξη ή φράση, όχι ρήμα | — Πεινάς; — Όχι. / Θέλω τσάι, όχι καφέ. |
Η απαγόρευση δεν γίνεται με «δεν» και προστακτική. Λέμε «Μην τρέχεις», όχι «δεν τρέχε». Και ένα «θα» πάντα παίρνει «δεν»: «Δεν θα φύγω.»
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τι σημαίνει το «θα» σε κάθε πρόταση; «Θα είχε δώδεκα βαθμούς χθες το βράδυ.» «Θα είχαμε φτάσει, αν δεν χαλούσε το αυτοκίνητο.» «Θα φτάσουμε στις οκτώ.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στην πρώτη ο ομιλητής δεν ήταν σίγουρος για τη θερμοκρασία. Δοκιμάζουμε «μάλλον είχε δώδεκα βαθμούς»: στέκει. Πιθανολογικό.
Στη δεύτερη, «θα» με υπερσυντέλικο, σε απόδοση υποθετικού λόγου που δεν πραγματοποιήθηκε: κάτι που θα μπορούσε να είχε γίνει. Δυνητικό.
Στην τρίτη, «θα» με υποτακτική αορίστου για κάτι που πρόκειται να γίνει. Μελλοντικό.
Παράδειγμα 2
Συμπλήρωσε με δε(ν), μη(ν) ή όχι, και πρόσεξε το τελικό ν: «___ ξέρω τι ώρα κλείνει. ___ ρωτήσεις εμένα, ρώτα τον φύλακα. Θέλω απάντηση σήμερα, ___ αύριο.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
«Ξέρω» είναι οριστική: δεν. Ακολουθεί «ξ», οπότε το ν μένει: «Δεν ξέρω».
«Ρωτήσεις» είναι υποτακτική σε απαγόρευση: μη(ν). Ακολουθεί «ρ», οπότε το ν φεύγει: «Μη ρωτήσεις εμένα».
Στο τρίτο κενό δεν αρνούμαστε ρήμα αλλά τη λέξη «αύριο»: «σήμερα, όχι αύριο».
Παράδειγμα 3
Ποιο «να» είναι μόριο; «Να το βιβλίο που έψαχνες.» «Θέλω να το διαβάσω.» «Να το διαβάσεις ως την Παρασκευή.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στην πρώτη το «να» δείχνει κάτι μπροστά μας, χωρίς ρήμα. Δεικτικό μόριο.
Στη δεύτερη εισάγει δευτερεύουσα που εξαρτάται από το «θέλω»: σύνδεσμος, σε βουλητική πρόταση.
Στην τρίτη το «να» είναι σε κύρια πρόταση και δίνει προτροπή ή εντολή, όπως η προστακτική «διάβασέ το».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες το μόριο και πες τι εκφράζει: «Μα τον Θεό, δεν πήρα εγώ το κλειδί.»
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τα μόρια ας, για, θα, μα, να και τη σημασία που δίνουν στην πρόταση.
- Να ξεχωρίζεις το μελλοντικό, το δυνητικό και το πιθανολογικό «θα».
- Να ξεχωρίζεις το δεικτικό «να» από το «να» που εισάγει πρόταση.
- Να επιλέγεις σωστά ανάμεσα σε «δεν», «μη(ν)» και «όχι», και να κρατάς ή να παραλείπεις το τελικό ν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.