Τα μόρια
Να, ας, θα, δεν, μην: μικρές λέξεις που αλλάζουν όλη την πρόταση.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τα μόρια ας, για, θα, μα, να και τη σημασία που δίνουν στην πρόταση.
- Να ξεχωρίζεις το μελλοντικό, το δυνητικό και το πιθανολογικό «θα».
- Να ξεχωρίζεις το δεικτικό «να» από το «να» που εισάγει πρόταση.
- Να επιλέγεις σωστά ανάμεσα σε «δεν», «μη(ν)» και «όχι», και να κρατάς ή να παραλείπεις το τελικό ν.
Μικρές λέξεις, όλη η πρόταση
Διάβασε την ίδια πρόταση με μια μικρή λέξη μπροστά:
- Θα έρθει. (θα γίνει)
- Ας έρθει. (ας το κάνει, δεν με πειράζει)
- Να έρθει. (θέλω να το κάνει)
- Δεν ήρθε. (δεν έγινε)
Η λέξη δεν προσθέτει κάποιο πρόσωπο ή πράγμα. Αλλάζει πώς βλέπει ο ομιλητής την πράξη: ως κάτι που θα γίνει, που επιτρέπει, που θέλει, που αρνείται. Στη Β΄ Γυμνασίου είδες τα «θα», «να» και «ας» ως κομμάτια των εγκλίσεων και της τροπικότητας. Εδώ τα βλέπουμε ως μέρος του λόγου με δικό του όνομα.
Τα πέντε μόρια
| Μόριο | Ονομάζεται | Τι δίνει | Παράδειγμα |
|---|---|---|---|
| ας | προτρεπτικό | προτροπή· συγκατάθεση ή ανοχή· ευχή | Ας ξεκινήσουμε. / Ας λέει ό,τι θέλει. / Ας είναι καλά. |
| για | προτρεπτικό | προτροπή, συνήθως με προστακτική, στον προφορικό λόγο | Για έλα λίγο εδώ. |
| θα | μελλοντικό, δυνητικό, πιθανολογικό | κάτι που θα γίνει· που θα μπορούσε να γίνει· που μάλλον ισχύει | Θα σου γράψω. / Θα ερχόμουν. / Θα είναι ο ταχυδρόμος. |
| μα | ορκωτικό | όρκο, επιβεβαίωση | Μα την αλήθεια, δεν το ήξερα. |
| να | δεικτικό | δείχνει κάτι που βλέπουμε | Να το λεωφορείο! |
Το μα του όρκου δεν είναι ο αντιθετικός σύνδεσμος «μα» (= αλλά): «Ήθελα να έρθω, μα δεν μπορούσα.»
Τα τρία «θα»
Το «θα» είναι το πιο πολυάσχολο μόριο. Η σημασία του κρίνεται από το νόημα και από τον χρόνο του ρήματος:
- Μελλοντικό: κάτι που θα γίνει. «Θα σου τηλεφωνήσω μόλις φτάσω.»
- Δυνητικό: κάτι που θα μπορούσε να γίνει ή να είχε γίνει, συνήθως με παρατατικό ή υπερσυντέλικο. «Θα ερχόμουν, αλλά είχα πυρετό.» «Θα είχαμε κερδίσει με λίγη τύχη.» Και στην ευγενική παράκληση: «Θα ήθελα ένα νερό.»
- Πιθανολογικό: κάτι που μάλλον ισχύει τώρα ή ίσχυσε, χωρίς να είμαστε σίγουροι. «Χτυπάει η πόρτα· θα είναι ο ταχυδρόμος.» «Θα τελείωσε πια η πρόβα.»
Ο έλεγχος για το πιθανολογικό: βάλε «μάλλον» στη θέση του «θα». «Μάλλον είναι ο ταχυδρόμος.» Αν στέκει, είναι πιθανολογικό.
Τα πολλά «να»
Το «να» είναι μόριο μόνο όταν δείχνει: «Να τα κλειδιά σου!» Τις περισσότερες φορές είναι σύνδεσμος που εισάγει πρόταση. Μέσα σε κύρια πρόταση δίνει προτροπή, ευχή ή απορία:
| «Να» | Παράδειγμα | Είδος |
|---|---|---|
| δεικτικό μόριο | Να ο φάρος, στα δεξιά! | δείχνει |
| εισάγει βουλητική | Θέλω να μάθω σκάκι. | δευτερεύουσα ονοματική |
| εισάγει τελική | Πήγε να πάρει ψωμί. | δευτερεύουσα επιρρηματική |
| σε κύρια πρόταση | Να γυρίσεις ως τις έντεκα. / Να 'σαι καλά! / Να του το πω; | προτροπή, ευχή, απορία |
Δεν, μη(ν), όχι
Τρεις αρνήσεις, τρεις δουλειές:
| Πότε | Παράδειγμα | |
|---|---|---|
| δε(ν) | με οριστική και με «θα» | Δεν ήρθε. Δεν θα έρθει. |
| μη(ν) | με υποτακτική: μετά από να, ας, για να· στην απαγόρευση | Να μην αργήσεις. Ας μην το πούμε. Μην αγγίζεις! |
| όχι | μόνο του ως απάντηση· για να αρνηθεί μία λέξη ή φράση, όχι ρήμα | — Πεινάς; — Όχι. / Θέλω τσάι, όχι καφέ. |
Η απαγόρευση δεν γίνεται με «δεν» και προστακτική. Λέμε «Μην τρέχεις», όχι «δεν τρέχε». Και ένα «θα» πάντα παίρνει «δεν»: «Δεν θα φύγω.»
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τι σημαίνει το «θα» σε κάθε πρόταση; «Θα είχε δώδεκα βαθμούς χθες το βράδυ.» «Θα είχαμε φτάσει, αν δεν χαλούσε το αυτοκίνητο.» «Θα φτάσουμε στις οκτώ.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Συμπλήρωσε με δε(ν), μη(ν) ή όχι, και πρόσεξε το τελικό ν: «___ ξέρω τι ώρα κλείνει. ___ ρωτήσεις εμένα, ρώτα τον φύλακα. Θέλω απάντηση σήμερα, ___ αύριο.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Ποιο «να» είναι μόριο; «Να το βιβλίο που έψαχνες.» «Θέλω να το διαβάσω.» «Να το διαβάσεις ως την Παρασκευή.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τα μόρια ας, για, θα, μα, να και τη σημασία που δίνουν στην πρόταση.
- Να ξεχωρίζεις το μελλοντικό, το δυνητικό και το πιθανολογικό «θα».
- Να ξεχωρίζεις το δεικτικό «να» από το «να» που εισάγει πρόταση.
- Να επιλέγεις σωστά ανάμεσα σε «δεν», «μη(ν)» και «όχι», και να κρατάς ή να παραλείπεις το τελικό ν.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.