Κυριολεξία, μεταφορά και μετωνυμία
Όταν η λέξη δεν λέει αυτό που λέει, και πώς το καταλαβαίνεις.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Γ΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες · Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική από τη μεταφορική χρήση μιας λέξης.
- Να εξηγείς μια μεταφορά βρίσκοντας την ομοιότητα πάνω στην οποία στηρίζεται, και να τη διακρίνεις από την παρομοίωση.
- Να αναγνωρίζεις τη μετωνυμία και τη σχέση που τη στηρίζει: δημιουργός και έργο, περιέχον και περιεχόμενο, τόπος και άνθρωποι.
- Να σχολιάζεις τι προσθέτει μια μεταφορά σε ένα κείμενο, και σε ένα ποίημα.
Όταν η λέξη λέει αυτό που λέει
«Στον ζωολογικό κήπο είδαμε ένα θηρίο που κοιμόταν στη σκιά.» Εδώ το θηρίο είναι άγριο ζώο, ένα λιοντάρι ή μια τίγρη. Η λέξη χρησιμοποιείται με τη βασική, την κύρια σημασία της. Αυτό λέγεται κυριολεξία.
«Ο τερματοφύλακάς μας είναι θηρίο.» Κανείς δεν φαντάζεται ζώο στο τέρμα. Η λέξη πήρε μια άλλη σημασία: δυνατός, ακούραστος, τρομακτικός για τους αντιπάλους. Μεταφέραμε τη λέξη από το ζώο στον άνθρωπο, επειδή βρήκαμε μια ομοιότητα ανάμεσά τους. Αυτό είναι η μεταφορά.
Το λεξικό του Τριανταφυλλίδη ορίζει τη μεταφορά ως σχήμα λόγου όπου η σημασία μιας λέξης επεκτείνεται αναλογικά, επειδή υπάρχει κάποια ομοιότητα. Το παράδειγμά του: «κρυστάλλινη λογική». Η λογική δεν είναι από κρύσταλλο· είναι καθαρή και διάφανη, όπως το κρύσταλλο.
| Μεταφορά | Τι εννοεί | Πού είναι η ομοιότητα |
|---|---|---|
| σιδερένια θέληση | θέληση που δεν λυγίζει | το σίδερο δεν λυγίζει |
| η καρδιά της πόλης | το κέντρο, εκεί που χτυπάει η ζωή | η καρδιά είναι στο κέντρο και κρατάει το σώμα ζωντανό |
| πνίγομαι στο διάβασμα | έχω τόσο πολύ, που δεν προλαβαίνω | όποιος πνίγεται δεν μπορεί να ανασάνει |
| βροχή από ερωτήσεις | πολλές ερωτήσεις, η μία μετά την άλλη | οι σταγόνες έρχονται πολλές και συνεχόμενες |
Μεταφορά και παρομοίωση
- «Ο τερματοφύλακας στεκόταν στο τέρμα σαν θηρίο.»
- «Ο τερματοφύλακας ήταν θηρίο.»
Η πρώτη πρόταση είναι παρομοίωση: δηλώνει ανοιχτά τη σύγκριση, με μια παρομοιαστική λέξη: σαν, όπως, καθώς, λες. Η δεύτερη είναι μεταφορά: η σύγκριση έχει γίνει, αλλά δεν φαίνεται. Ο τερματοφύλακας δεν μοιάζει με θηρίο· είναι θηρίο. Γι' αυτό η μεταφορά είναι πιο σύντομη και πιο τολμηρή: αφήνει τον αναγνώστη να βρει μόνος του την ομοιότητα.
Μεταφορές που δεν τις προσέχουμε πια
Το πόδι του τραπεζιού, ο λαιμός του μπουκαλιού, το μάτι της βελόνας, η ουρά στο ταμείο. Όλα ξεκίνησαν ως μεταφορές από το σώμα, αλλά τα λέμε τόσο συχνά που δεν «ακούμε» πια την εικόνα. Λέγονται παγιωμένες μεταφορές. Από αυτές γεννιέται μεγάλο μέρος της πολυσημίας που είδες στην προηγούμενη ενότητα.
Οι ζωντανές μεταφορές, αντίθετα, σε σταματούν: είναι καινούργιες και σε βάζουν να σκεφτείς. Αυτές ψάχνουν οι ποιητές.
Μια μεταφορά σε ποίημα
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933) έγραψε το ποίημα «Τείχη». Αρχίζει έτσι (σε μονοτονικό):
Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ
μεγάλα κ' υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.
Και κλείνει:
Ανεπαισθήτως μ' έκλεισαν από τον κόσμον έξω.
Κανείς δεν έχτισε κυριολεκτικά τοίχους γύρω από τον ποιητή. Ο ίδιος λέει ότι δεν άκουσε ποτέ «κρότον κτιστών»: τα τείχη χτίστηκαν χωρίς να το καταλάβει. Τα τείχη είναι μεταφορά για κάτι που τον απομόνωσε από τους ανθρώπους, χωρίς να πει το ποίημα τι ακριβώς ήταν. Η μεταφορά κάνει δύο πράγματα που μια κυριολεκτική φράση («με απομόνωσαν») δεν κάνει: δίνει στη μοναξιά βάρος και ύψος, σαν πέτρα, και αφήνει τον αναγνώστη να βάλει ο ίδιος το περιεχόμενο. Και πιο κάτω, στον στίχο «τον νουν μου τρώγει αυτή η τύχη», το «τρώγει» είναι κι αυτό μεταφορά: η σκέψη φθείρει το μυαλό σιγά σιγά, όπως κάτι που το τρώει.
Μετωνυμία: όχι ομοιότητα, αλλά σχέση
- «Το καλοκαίρι διάβασα Καβάφη.»
- «Ήπιε δύο ποτήρια νερό.»
- «Όλη η γειτονιά βγήκε στα μπαλκόνια.»
Δεν διάβασες τον άνθρωπο Καβάφη· διάβασες τα ποιήματά του. Δεν ήπιες γυαλί· ήπιες το νερό που χωρούσε στα ποτήρια. Η γειτονιά, οι δρόμοι και τα σπίτια, δεν βγαίνει στα μπαλκόνια· βγαίνουν οι άνθρωποι που ζουν εκεί.
Εδώ η λέξη δεν αλλάζει σημασία επειδή κάτι μοιάζει με κάτι άλλο. Ο Καβάφης δεν μοιάζει με τα ποιήματά του. Αλλάζει επειδή τα δύο πάνε μαζί, έχουν στενή σχέση. Αυτό είναι η μετωνυμία: μια έννοια εκφράζεται με λέξη που δηλώνει άλλη, στενά συνδεδεμένη έννοια (ορισμός του λεξικού του Τριανταφυλλίδη).
| Σχέση | Παράδειγμα | Τι εννοεί |
|---|---|---|
| ο δημιουργός αντί για το έργο | Ακούσαμε Μπετόβεν. | τη μουσική του Μπετόβεν |
| το περιέχον αντί για το περιεχόμενο | Έφαγε όλο το πιάτο. | το φαγητό του πιάτου |
| ο τόπος αντί για τους ανθρώπους του | Η Αθήνα ψήφισε. | οι Αθηναίοι ψήφισαν |
| το αφηρημένο αντί για το συγκεκριμένο | Η νεολαία διαδήλωσε. | οι νέοι άνθρωποι διαδήλωσαν |
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τη μεταφορά και εξήγησέ την: «Ο καινούργιος δρόμος είναι η αρτηρία της πόλης· όταν κλείνει, η πόλη παραλύει.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ένας δρόμος δεν είναι κυριολεκτικά αρτηρία, και μια πόλη δεν παραλύει όπως ένα σώμα. Οι λέξεις «αρτηρία» και «παραλύει» είναι μεταφορές από το ανθρώπινο σώμα.
Η ομοιότητα: η αρτηρία μεταφέρει το αίμα σε όλο το σώμα, και ο κεντρικός δρόμος μεταφέρει αυτοκίνητα και ανθρώπους σε όλη την πόλη. Αν κλείσει η αρτηρία, το σώμα δεν κινείται· αν κλείσει ο δρόμος, η πόλη σταματάει.
Η μεταφορά λέει με δύο λέξεις πόσο ζωτικός είναι ο δρόμος.
Παράδειγμα 2
Κάνε την παρομοίωση μεταφορά: «Τα λόγια του έπεσαν σαν βαρίδια πάνω στην τάξη.» Τι κερδίζει και τι χάνει η πρόταση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βγάζω την παρομοιαστική λέξη «σαν» και κάνω τα λόγια ταυτόσημα με την εικόνα: «Τα λόγια του ήταν βαρίδια για την τάξη», ή πιο σύντομα «Τα βαριά λόγια του έπεσαν πάνω στην τάξη».
Κερδίζει ένταση και συντομία: τα λόγια δεν μοιάζουν με βαρίδια, είναι βαρίδια. Χάνει λίγη σαφήνεια: στην παρομοίωση η σύγκριση φαινόταν, ενώ τώρα ο αναγνώστης πρέπει να τη βρει μόνος του.
Παράδειγμα 3
Μεταφορά ή μετωνυμία; «Η αίθουσα χειροκρότησε την ομιλήτρια» και «Η ομιλήτρια ήταν ένα ηφαίστειο ιδεών.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
«Η αίθουσα χειροκρότησε»: οι τοίχοι δεν χειροκροτούν· χειροκρότησαν οι άνθρωποι μέσα στην αίθουσα. Δεν μοιάζουν με την αίθουσα, βρίσκονται εκεί. Σχέση τόπου και ανθρώπων: μετωνυμία.
«Ένα ηφαίστειο ιδεών»: η ομιλήτρια δεν είναι βουνό. Της μοιάζει όμως: οι ιδέες της ξεχύνονται με ορμή και χωρίς σταματημό, όπως η λάβα. Ομοιότητα: μεταφορά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια λέξη είναι μεταφορά στην πρόταση «Η είδηση έπεσε σαν κεραυνός· μετά, ένα κύμα από τηλεφωνήματα πλημμύρισε το γραφείο»; Βρες δύο.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις την κυριολεκτική από τη μεταφορική χρήση μιας λέξης.
- Να εξηγείς μια μεταφορά βρίσκοντας την ομοιότητα πάνω στην οποία στηρίζεται, και να τη διακρίνεις από την παρομοίωση.
- Να αναγνωρίζεις τη μετωνυμία και τη σχέση που τη στηρίζει: δημιουργός και έργο, περιέχον και περιεχόμενο, τόπος και άνθρωποι.
- Να σχολιάζεις τι προσθέτει μια μεταφορά σε ένα κείμενο, και σε ένα ποίημα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.