Κυριολεξία, μεταφορά και μετωνυμία

Όταν η λέξη λέει αυτό που λέει

«Στον ζωολογικό κήπο είδαμε ένα θηρίο που κοιμόταν στη σκιά.» Εδώ το θηρίο είναι άγριο ζώο, ένα λιοντάρι ή μια τίγρη. Η λέξη χρησιμοποιείται με τη βασική, την κύρια σημασία της. Αυτό λέγεται κυριολεξία.

«Ο τερματοφύλακάς μας είναι θηρίο.» Κανείς δεν φαντάζεται ζώο στο τέρμα. Η λέξη πήρε μια άλλη σημασία: δυνατός, ακούραστος, τρομακτικός για τους αντιπάλους. Μεταφέραμε τη λέξη από το ζώο στον άνθρωπο, επειδή βρήκαμε μια ομοιότητα ανάμεσά τους. Αυτό είναι η μεταφορά.

Το λεξικό του Τριανταφυλλίδη ορίζει τη μεταφορά ως σχήμα λόγου όπου η σημασία μιας λέξης επεκτείνεται αναλογικά, επειδή υπάρχει κάποια ομοιότητα. Το παράδειγμά του: «κρυστάλλινη λογική». Η λογική δεν είναι από κρύσταλλο· είναι καθαρή και διάφανη, όπως το κρύσταλλο.

Μεταφορά και παρομοίωση

• «Ο τερματοφύλακας στεκόταν στο τέρμα σαν θηρίο.»
• «Ο τερματοφύλακας ήταν θηρίο.»

Η πρώτη πρόταση είναι παρομοίωση: δηλώνει ανοιχτά τη σύγκριση, με μια παρομοιαστική λέξη: σαν, όπως, καθώς, λες. Η δεύτερη είναι μεταφορά: η σύγκριση έχει γίνει, αλλά δεν φαίνεται. Ο τερματοφύλακας δεν μοιάζει με θηρίο· είναι θηρίο. Γι' αυτό η μεταφορά είναι πιο σύντομη και πιο τολμηρή: αφήνει τον αναγνώστη να βρει μόνος του την ομοιότητα.

Μεταφορές που δεν τις προσέχουμε πια

Το πόδι του τραπεζιού, ο λαιμός του μπουκαλιού, το μάτι της βελόνας, η ουρά στο ταμείο. Όλα ξεκίνησαν ως μεταφορές από το σώμα, αλλά τα λέμε τόσο συχνά που δεν «ακούμε» πια την εικόνα. Λέγονται παγιωμένες μεταφορές. Από αυτές γεννιέται μεγάλο μέρος της πολυσημίας που είδες στο προηγούμενο μάθημα.

Οι ζωντανές μεταφορές, αντίθετα, σε σταματούν: είναι καινούργιες και σε βάζουν να σκεφτείς. Αυτές ψάχνουν οι ποιητές.

Μια μεταφορά σε ποίημα

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης (1863–1933) έγραψε το ποίημα «Τείχη». Αρχίζει έτσι (σε μονοτονικό):

Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ
μεγάλα κ' υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.

Και κλείνει:

Ανεπαισθήτως μ' έκλεισαν από τον κόσμον έξω.

Κανείς δεν έχτισε κυριολεκτικά τοίχους γύρω από τον ποιητή. Ο ίδιος λέει ότι δεν άκουσε ποτέ «κρότον κτιστών»: τα τείχη χτίστηκαν χωρίς να το καταλάβει. Τα τείχη είναι μεταφορά για κάτι που τον απομόνωσε από τους ανθρώπους, χωρίς να πει το ποίημα τι ακριβώς ήταν. Η μεταφορά κάνει δύο πράγματα που μια κυριολεκτική φράση («με απομόνωσαν») δεν κάνει: δίνει στη μοναξιά βάρος και ύψος, σαν πέτρα, και αφήνει τον αναγνώστη να βάλει ο ίδιος το περιεχόμενο. Και πιο κάτω, στον στίχο «τον νουν μου τρώγει αυτή η τύχη», το «τρώγει» είναι κι αυτό μεταφορά: η σκέψη φθείρει το μυαλό σιγά σιγά, όπως κάτι που το τρώει.

Κυριολεξία ή μεταφορά;

Μπορεί να συμβαίνει κυριολεκτικά; Αν όχι, ποια ομοιότητα στηρίζει τη λέξη;

Κυριολεξία ή μεταφορά;

Έσπασε το ποτήρι στο πάτωμα.

ΚυριολεξίαΜεταφορά

0 / 9

Μετωνυμία: όχι ομοιότητα, αλλά σχέση

• «Το καλοκαίρι διάβασα Καβάφη.»
• «Ήπιε δύο ποτήρια νερό.»
• «Όλη η γειτονιά βγήκε στα μπαλκόνια.»

Δεν διάβασες τον άνθρωπο Καβάφη· διάβασες τα ποιήματά του. Δεν ήπιες γυαλί· ήπιες το νερό που χωρούσε στα ποτήρια. Η γειτονιά, οι δρόμοι και τα σπίτια, δεν βγαίνει στα μπαλκόνια· βγαίνουν οι άνθρωποι που ζουν εκεί.

Εδώ η λέξη δεν αλλάζει σημασία επειδή κάτι μοιάζει με κάτι άλλο. Ο Καβάφης δεν μοιάζει με τα ποιήματά του. Αλλάζει επειδή τα δύο πάνε μαζί, έχουν στενή σχέση. Αυτό είναι η μετωνυμία: μια έννοια εκφράζεται με λέξη που δηλώνει άλλη, στενά συνδεδεμένη έννοια (ορισμός του λεξικού του Τριανταφυλλίδη).

Ποια σχέση στηρίζει τη μετωνυμία;

Διάλεξε μια πρόταση και μετά τη σχέση ανάμεσα σε αυτό που λέει η λέξη και σε αυτό που εννοεί.

Διάλεξε πρόταση

«Στη συναυλία έπαιξαν Θεοδωράκη.»«Το γήπεδο σηκώθηκε όρθιο στο γκολ.»«Η μητέρα έβαλε δύο κουτάλια ζάχαρη.»«Η νεότητα δεν φοβάται το καινούργιο.»«Όλη η πολυκατοικία κατέβηκε στη συνέλευση.»

Ποια σχέση;

Δημιουργός αντί για το έργοΠεριέχον αντί για περιεχόμενοΤόπος αντί για τους ανθρώπους τουΑφηρημένο αντί για συγκεκριμένο

Ποια σχέση;

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση