Παρώνυμα και υπώνυμα
Λέξεις που μοιάζουν χωρίς να είναι ίδιες, και λέξεις μέσα σε άλλες λέξεις.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις παρώνυμα, και τα τονικά παρώνυμα, και να διαλέγεις το σωστό από το νόημα.
- Να ξεχωρίζεις ζευγάρια παρωνύμων αναλύοντας το πρόθημα ή την κατάληξή τους (εισβολή — εκβολή, πρόσθεση — πρόθεση).
- Να βρίσκεις υπώνυμα και υπερώνυμα και να τα βάζεις σε σειρά από το γενικό στο ειδικό.
- Να χρησιμοποιείς υπώνυμα για ακρίβεια και υπερώνυμα για να μην επαναλαμβάνεις την ίδια λέξη.
Λέξεις που μοιάζουν: τα παρώνυμα
Στο Δημοτικό είδες ζευγάρια όπως το «ύψος» και το «ύφος», που μοιάζουν χωρίς να είναι ίδια. Το λεξικό του Τριανταφυλλίδη λέει παρώνυμα τις λέξεις που έχουν περίπου όμοια προφορά. Στο Γυμνάσιο τα παρώνυμα που μπερδεύουν είναι πιο λόγια, και το λάθος κοστίζει περισσότερο:
Τον 5ο αιώνα π.Χ. οι Πέρσες έκαναν εκβολή στην Αττική.
Η πρόταση ακούγεται σχεδόν σωστή. Η εκβολή όμως είναι το σημείο όπου ένα ποτάμι χύνεται στη θάλασσα. Οι Πέρσες έκαναν εισβολή. Ένα γράμμα αλλάζει, και η πρόταση λέει κάτι παράλογο. Με τα παρώνυμα το λάθος δεν είναι ορθογραφικό: είναι λάθος λέξη.
Τα παρώνυμα έρχονται σε τρία είδη:
| Είδος | Ζευγάρια | Τι αλλάζει |
|---|---|---|
| Άλλο πρόθημα ή άλλη ρίζα | εισβολή — εκβολή · πρόσθεση — πρόθεση · σύμπτωση — σύμπτυξη · ενδημικός — επιδημικός | ένας ή δύο φθόγγοι, που έχουν όμως νόημα |
| Τονικά παρώνυμα | φόρα — φορά · νόμος — νομός · πότε — ποτέ · γέρος — γερός | μόνο η θέση του τόνου |
| Ίδια ρίζα, άλλη κατάληξη ή άλλο πρώτο κομμάτι | επίδειξη — απόδειξη · προσφορά — προφορά | ένα κομμάτι της λέξης |
Τα ζευγάρια αναλυτικά:
| Λέξη | Σημαίνει | Λέξη | Σημαίνει |
|---|---|---|---|
| εισβολή | είσοδος σε ξένη χώρα με τα όπλα | εκβολή | το σημείο όπου ένα ποτάμι χύνεται στη θάλασσα |
| πρόσθεση | το να προσθέτεις· η πράξη + | πρόθεση | η θέληση να κάνεις κάτι· και μέρος του λόγου |
| σύμπτωση | δύο γεγονότα τυχαία μαζί | σύμπτυξη | το να μαζέψεις κάτι σε μικρότερο χώρο |
| ενδημικός | (για ασθένεια) που υπάρχει μόνιμα σε έναν τόπο | επιδημικός | που απλώνεται γρήγορα σε πολλούς, σαν επιδημία |
| επίδειξη | το να δείχνεις κάτι, συχνά για εντυπωσιασμό | απόδειξη | ό,τι αποδεικνύει κάτι· και το χαρτί της πληρωμής |
| προσφορά | ό,τι προσφέρεις· χαμηλή τιμή | προφορά | ο τρόπος που προφέρεις |
Λέξεις μέσα σε λέξεις: υπώνυμα και υπερώνυμα
Η πορτοκαλιά είναι ένα είδος δέντρου. Το δέντρο είναι ένα είδος φυτού. Οι λέξεις αυτές δεν είναι συνώνυμες, αλλά η καθεμιά χωράει μέσα στην επόμενη, όπως οι κούκλες που μπαίνουν η μία μέσα στην άλλη.
- Η λέξη με τη γενικότερη σημασία, που περιέχει τις άλλες, λέγεται υπερώνυμο: το «φυτό» είναι υπερώνυμο του «δέντρο».
- Η λέξη με την ειδικότερη σημασία, που ανήκει σε μια γενικότερη, λέγεται υπώνυμο: η «πορτοκαλιά» είναι υπώνυμο του «δέντρο».
Η ίδια λέξη είναι υπώνυμο προς τα πάνω και υπερώνυμο προς τα κάτω. Το «δέντρο» είναι υπώνυμο του «φυτό» και υπερώνυμο της «πορτοκαλιάς».
Ο έλεγχος: «Το Χ είναι ένα είδος Υ». Αν η πρόταση στέκει, το Χ είναι υπώνυμο του Υ. «Η τρομπέτα είναι ένα είδος πνευστού οργάνου»: στέκει.
Γιατί σε βοηθάνε όταν γράφεις
Για ακρίβεια, ανεβαίνεις προς το υπώνυμο. «Στην αυλή φύτεψαν ένα δέντρο» λέει λίγα. «Στην αυλή φύτεψαν μια πορτοκαλιά» δείχνει. Στην περιγραφή και στην αφήγηση το ειδικό είναι σχεδόν πάντα καλύτερο από το γενικό.
Για να μην επαναλαμβάνεις, κατεβαίνεις προς το υπερώνυμο. «Στην παραλία βρήκαμε μια χελώνα καρέτα. Η χελώνα ήταν τραυματισμένη. Ειδοποιήσαμε για τη χελώνα…» Η επανάληψη κουράζει. «Στην παραλία βρήκαμε μια χελώνα καρέτα. Το ζώο ήταν τραυματισμένο…» Το υπερώνυμο δένει τις προτάσεις χωρίς να επαναλαμβάνει την ίδια λέξη.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες και διόρθωσε τα δύο λάθος παρώνυμα σε αυτό το φανταστικό κείμενο: «Η αρρώστια ήταν ενδημική στα χωριά γύρω από τη λίμνη. Ένα καλοκαίρι όμως πήρε ενδημικές διαστάσεις και απλώθηκε σε όλη την περιοχή μέσα σε λίγες εβδομάδες. Η επίδειξη ότι τη μετέδιδαν τα κουνούπια βρέθηκε αργότερα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Βρες ένα υπερώνυμο για τις λέξεις «βιολί, κιθάρα, λαούτο, μπουζούκι» και ένα πιο ειδικό που να χωράει μόνο αυτές.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Ξαναγράψε για να φύγει η επανάληψη: «Ο δήμος φύτεψε είκοσι πλατάνια στην πλατεία. Τα πλατάνια θα δώσουν σκιά σε δέκα χρόνια. Μέχρι τότε, τα πλατάνια θα χρειάζονται πότισμα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις παρώνυμα, και τα τονικά παρώνυμα, και να διαλέγεις το σωστό από το νόημα.
- Να ξεχωρίζεις ζευγάρια παρωνύμων αναλύοντας το πρόθημα ή την κατάληξή τους (εισβολή — εκβολή, πρόσθεση — πρόθεση).
- Να βρίσκεις υπώνυμα και υπερώνυμα και να τα βάζεις σε σειρά από το γενικό στο ειδικό.
- Να χρησιμοποιείς υπώνυμα για ακρίβεια και υπερώνυμα για να μην επαναλαμβάνεις την ίδια λέξη.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.