Η μετεμφυλιακή Ελλάδα και ο κυπριακός αγώνας

Μια χώρα σε ερείπια

Το 1950 η Ελλάδα είχε περάσει δέκα χρόνια πολέμου: τον πόλεμο του 1940, την Κατοχή με την πείνα, και τον Εμφύλιο. Χωριά ήταν καμένα, γέφυρες και σιδηρόδρομοι κατεστραμμένοι, και εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι είχαν αφήσει τα σπίτια τους. Η χώρα ήταν από τις φτωχότερες της Ευρώπης.

Τα επόμενα δεκαπέντε χρόνια άλλαξαν πολύ την Ελλάδα. Είχαν όμως δύο όψεις: μια οικονομία που μεγάλωνε γρήγορα, και μια δημοκρατία που έμενε περιορισμένη.

Ανοικοδόμηση και ανάπτυξη

Με τη βοήθεια του Σχεδίου Μάρσαλ ξαναφτιάχτηκαν δρόμοι, λιμάνια και γέφυρες. Το 1953 η κυβέρνηση υποτίμησε τη δραχμή στο μισό, για να γίνουν φτηνότερα τα ελληνικά προϊόντα στο εξωτερικό, και το 1954 έκοψε τρία μηδενικά από το νόμισμα. Η νέα δραχμή έμεινε σταθερή, στις 30 δραχμές για ένα δολάριο, για σχεδόν είκοσι χρόνια.

• Η ΔΕΗ (1950) ηλέκτρισε σταδιακά όλη τη χώρα, με τον λιγνίτη της Πτολεμαΐδας και με υδροηλεκτρικά φράγματα.
• Χτίστηκαν διυλιστήρια, εργοστάσια λιπασμάτων και αλουμινίου, και άρχισε να αναπτύσσεται ο τουρισμός.
• Η οικονομία μεγάλωνε, από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 ως τις αρχές της δεκαετίας του 1970, με από τους πιο γρήγορους ρυθμούς στην Ευρώπη.
• Το 1961 η Ελλάδα υπέγραψε συμφωνία σύνδεσης με την ΕΟΚ, την πρώτη τέτοια συμφωνία της Κοινότητας με χώρα που δεν ήταν μέλος.

Η ανάπτυξη όμως δεν έφτασε σε όλους. Στα χωριά η γη ήταν λίγη και οι δουλειές λιγότερες. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι μετακινήθηκαν προς την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, που μεγάλωσαν γρήγορα και συχνά άναρχα. Και πολλοί έφυγαν πιο μακριά: από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 ως τα μέσα της δεκαετίας του 1970 μετανάστευσαν πάνω από ένα εκατομμύριο Έλληνες, προς την Αυστραλία, τον Καναδά, τις ΗΠΑ και, μετά από μια συμφωνία του 1960, ως «φιλοξενούμενοι εργάτες» στα εργοστάσια της Δυτικής Γερμανίας. Τα χρήματα που έστελναν στις οικογένειές τους, τα εμβάσματα, βοήθησαν την οικονομία· τα χωριά τους όμως άδειασαν.

Μια «καχεκτική» δημοκρατία

Η Ελλάδα της εποχής ήταν κοινοβουλευτική βασιλευομένη δημοκρατία, με εκλογές, Βουλή και κόμματα. Το 1952 οι γυναίκες απέκτησαν το δικαίωμα ψήφου, και ψήφισαν για πρώτη φορά σε γενικές βουλευτικές εκλογές το 1956. Οι ιστορικοί όμως τη χαρακτηρίζουν συχνά «καχεκτική», δηλαδή αδύναμη, γιατί λειτουργούσε με σοβαρούς περιορισμούς:

• Το ΚΚΕ ήταν εκτός νόμου, και μια σειρά από έκτακτα μέτρα του Εμφυλίου έμεναν σε ισχύ δίπλα στο Σύνταγμα. Οι αντίπαλοί τους τα ονόμασαν «παρασύνταγμα». Χιλιάδες αριστεροί έμεναν φυλακισμένοι ή εξόριστοι, και για πολλές δουλειές χρειαζόταν το πιστοποιητικό φρονημάτων. Το 1952 εκτελέστηκε ο κομμουνιστής Νίκος Μπελογιάννης, παρά τις διαμαρτυρίες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
• Το Παλάτι και ομάδες αξιωματικών μέσα στον στρατό επηρέαζαν την πολιτική ζωή πέρα από όσα προέβλεπε το Σύνταγμα.
• Οι εκλογές γίνονταν με εκλογικά συστήματα που άλλαζαν σχεδόν κάθε φορά, συχνά για να ευνοηθεί η κυβέρνηση.

Η πολιτική ζωή είχε τρεις μεγάλους χώρους. Η δεξιά: ο στρατάρχης Αλέξανδρος Παπάγος κέρδισε τις εκλογές του 1952 με τον Ελληνικό Συναγερμό (49% των ψήφων, 247 από τις 300 έδρες, χάρη στο πλειοψηφικό σύστημα), και μετά τον θάνατό του, το 1955, πρωθυπουργός έγινε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, που ίδρυσε την ΕΡΕ. Το κέντρο, διασπασμένο σε πολλά κόμματα ως το 1961, όταν ο Γεώργιος Παπανδρέου τα ένωσε στην Ένωση Κέντρου. Και η αριστερά, που, με το ΚΚΕ παράνομο, εκφραζόταν από την ΕΔΑ.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Οι βουλευτικές εκλογές της 11ης Μαΐου 1958, % των ψήφων

Στρογγυλεμένα ποσοστά, από τα επίσημα αποτελέσματα. Η ΠΑΔΕ ήταν συνασπισμός μικρότερων κομμάτων του κέντρου και αγροτικών κομμάτων. Σύγκρινε το δεύτερο κόμμα με το τρίτο.

0102030405041242111

ΕΡΕΕΔΑΦιλελεύθεροιΠΑΔΕ

Πρώτο κόμμα

ΕΡΕ

Τέταρτο κόμμα

ΠΑΔΕ

Σύνολο των τεσσάρων

97

Διαφορά πρώτου και τέταρτου

30

Τον Μάιο του 1963 ο βουλευτής της ΕΔΑ Γρηγόρης Λαμπράκης δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη από ακροδεξιούς· η ανάκριση έδειξε ότι είχαν διασυνδέσεις με αξιωματικούς της χωροφυλακής. Λίγο μετά ο Καραμανλής παραιτήθηκε, ύστερα από διαφωνία με το Παλάτι, και έφυγε στο Παρίσι. Η Ένωση Κέντρου κέρδισε τις εκλογές του 1963 και, τον Φεβρουάριο του 1964, πήρε το 52,7%. Η κυβέρνηση Παπανδρέου απελευθέρωσε πολιτικούς κρατουμένους και έκανε μεγάλη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Η σύγκρουσή της με το Παλάτι το 1965 θα οδηγούσε στη δικτατορία, που θα δεις στο επόμενο μάθημα.

Τι λειτουργούσε και τι περιόριζε τη δημοκρατία;

Κάθε κάρτα είναι ένα χαρακτηριστικό της Ελλάδας του 1950–1965. Βάλ' το εκεί που ταιριάζει.

Πού ταιριάζει;

Ψήφος στις γυναίκες

ΛειτουργούσεΤην περιόριζε

0 / 7

Ο κυπριακός αγώνας (1955–1959)

Η Κύπρος ήταν οθωμανική ως το 1878, όταν την παραχώρησαν για διοίκηση στη Βρετανία. Το 1925 έγινε επίσημα βρετανική αποικία. Τη δεκαετία του 1950 περίπου τέσσερις στους πέντε κατοίκους ήταν Ελληνοκύπριοι και σχεδόν ένας στους πέντε Τουρκοκύπριοι.

Οι Ελληνοκύπριοι ζητούσαν ένωση με την Ελλάδα. Τον Ιανουάριο του 1950, σε δημοψήφισμα που οργάνωσε η Εκκλησία της Κύπρου, το 95,7% όσων ψήφισαν τάχθηκε υπέρ της ένωσης. Η Βρετανία το αγνόησε: θεωρούσε το νησί απαραίτητη στρατιωτική βάση για τη Μέση Ανατολή, ιδίως μετά την αποχώρησή της από την Αίγυπτο. Ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ έγινε ο πολιτικός ηγέτης του αγώνα, και η Ελλάδα έφερε το ζήτημα στον ΟΗΕ το 1954, χωρίς αποτέλεσμα.

Την 1η Απριλίου 1955 η ΕΟΚΑ (Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών), με αρχηγό τον Κύπριο απόστρατο αξιωματικό του ελληνικού στρατού Γεώργιο Γρίβα («Διγενή»), άρχισε ένοπλο αγώνα εναντίον των Βρετανών, με βομβιστικές επιθέσεις και αντάρτικο στα βουνά.

Ο αγώνας και οι συγκρούσεις κόστισαν πάνω από 500 ζωές: Βρετανοί στρατιώτες και αστυνομικοί, μαχητές της ΕΟΚΑ, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι άμαχοι. Ήρωες για τη μία πλευρά ήταν συχνά «τρομοκράτες» για την άλλη. Ο ιστορικός καταγράφει τα γεγονότα και τις λέξεις κάθε πλευράς, χωρίς να τις υιοθετεί.

Ανεξαρτησία αντί για ένωση

Η Ελλάδα, μέλος του ΝΑΤΟ όπως η Βρετανία και η Τουρκία, βρέθηκε σε δύσκολη θέση: δεν μπορούσε να εγκαταλείψει τους Κυπρίους, αλλά ούτε να συγκρουστεί με τους συμμάχους της. Τον Φεβρουάριο του 1959 ο Καραμανλής και ο Τούρκος πρωθυπουργός Μεντερές συμφώνησαν στη Ζυρίχη, και οι τρεις χώρες μαζί με τους ηγέτες των δύο κοινοτήτων υπέγραψαν στο Λονδίνο: η Κύπρος θα γινόταν ανεξάρτητο κράτος. Ούτε ένωση, ούτε διχοτόμηση.

Η Κυπριακή Δημοκρατία ιδρύθηκε στις 16 Αυγούστου 1960, με πρόεδρο τον Μακάριο και αντιπρόεδρο τον Τουρκοκύπριο Φαζίλ Κουτσιούκ:

• Ο αντιπρόεδρος είχε βέτο σε αποφάσεις εξωτερικής πολιτικής, άμυνας και ασφάλειας. Οι Τουρκοκύπριοι, περίπου 18% του πληθυσμού, είχαν το 30% των θέσεων στη Βουλή και στο Δημόσιο και το 40% στον στρατό.
• Η Βρετανία κράτησε δύο κυρίαρχες στρατιωτικές βάσεις, στο Ακρωτήρι και στη Δεκέλεια.
• Η Ελλάδα, η Τουρκία και η Βρετανία έγιναν εγγυήτριες δυνάμεις, και η Ελλάδα και η Τουρκία είχαν το δικαίωμα να κρατούν μικρές στρατιωτικές δυνάμεις στο νησί.

Πολλοί Ελληνοκύπριοι είδαν τη λύση ως συμβιβασμό που τους στερούσε την ένωση και έδινε στη μειοψηφία δυσανάλογη δύναμη. Πολλοί Τουρκοκύπριοι την είδαν ως την ελάχιστη εγγύηση για την ασφάλειά τους. Το σύστημα αποδείχτηκε δύσκολο στη λειτουργία του: το 1963 κατέρρευσε σε βίαιες συγκρούσεις, και το 1974 ήρθαν το πραξικόπημα και η τουρκική εισβολή, που θα δεις στο επόμενο μάθημα.

Η Κύπρος από το δημοψήφισμα στην ανεξαρτησία

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πόσο λίγα χρόνια κράτησε ο ένοπλος αγώνας. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ενωτικό δημοψήφισμαΑρχίζει ο αγώνας της ΕΟΚΑΣεπτεμβριανάΕξορία του ΜακαρίουΔιακοινοτικές συγκρούσειςΖυρίχη και ΛονδίνοΚυπριακή Δημοκρατία

Ενωτικό δημοψήφισμα · Ιανουάριος 1950Το 95,7% όσων ψήφισαν τάσσεται υπέρ της ένωσης με την Ελλάδα.