Κοινωνία, πολιτεία, έθνος
Τι είναι το κράτος, πώς διαφέρει το έθνος από την πατρίδα, και τι κάνει κάποιον πολίτη.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή Γ΄ Γυμνασίου, §7
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις το κράτος από την Πολιτεία, και να αναφέρεις τα τρία στοιχεία του κράτους.
- Να εξηγείς τι είναι πατρίδα και τι έθνος, και γιατί το έθνος δεν ταυτίζεται πάντα με ένα κράτος.
- Να εξηγείς τι είναι η ιθαγένεια και πώς αποκτάται, και τι ξεχωρίζει τον πολίτη από τον υπήκοο.
- Να περιγράφεις τι κάνει ένας ενεργός πολίτης, πέρα από την ψήφο.
Τρεις λέξεις που μοιάζουν
«Αγαπώ την πατρίδα μου.» «Το κράτος πρέπει να βοηθήσει.» «Ο ελληνισμός της διασποράς.» Τις λέξεις πατρίδα, κράτος και έθνος τις ακούμε συχνά σαν να σήμαιναν το ίδιο. Δεν σημαίνουν. Ένας Έλληνας της Μελβούρνης ανήκει στο ελληνικό έθνος, αλλά είναι πολίτης της Αυστραλίας. Ένα παιδί που γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη από γονείς από τη Γεωργία μπορεί να νιώθει τη Θεσσαλονίκη πατρίδα του.
Σε αυτή την ενότητα θα ξεχωρίσεις τις τρεις έννοιες, και θα δεις τι σημαίνει να είσαι πολίτης και όχι απλώς κάτοικος.
Από την απολυταρχία στη δημοκρατική Πολιτεία
Οι ανθρώπινες κοινωνίες οργανώθηκαν πολιτικά με πολλούς τρόπους: φυλές, πόλεις-κράτη, αυτοκρατορίες, βασίλεια. Τον 17ο αιώνα, στην εποχή της απολυταρχίας, ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος ΙΔ΄ κυβερνούσε «ελέω Θεού», χωρίς να λογοδοτεί σε κανέναν. Οι κάτοικοι ήταν υπήκοοι: υπάκουαν, πλήρωναν φόρους, πολεμούσαν, χωρίς λόγο στις αποφάσεις.
Στη σύγχρονη δημοκρατική Πολιτεία η σχέση αντιστρέφεται. Το Σύνταγμα το λέει στο πρώτο του άρθρο: θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία, και όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον λαό. Οι πολίτες αποφασίζουν, μέσα από τους αντιπροσώπους που εκλέγουν, ποιοι κανόνες θα ισχύουν για όλους.
Η Πολιτεία οργανώνει σήμερα σχεδόν όλη την κοινωνική ζωή: την εκπαίδευση, την υγεία, την εργασία, την οικογένεια, την οικονομία. Και ορίζει ποινές για όποιον παραβιάζει τους κανόνες, μέσα από μια ανεξάρτητη δικαιοσύνη.
Κράτος ή Πολιτεία;
Οι δύο λέξεις χρησιμοποιούνται συχνά μαζί, αλλά τονίζουν άλλο πράγμα:
| Λέξη | Τι τονίζει |
|---|---|
| κράτος | τη δύναμη και την εξουσία επιβολής (από το «κρατώ», εξουσιάζω), μέσα σε ορισμένο έδαφος |
| Πολιτεία | την οργανωμένη συμβίωση ελεύθερων πολιτών που συμμετέχουν στα κοινά |
Για να υπάρξει κράτος χρειάζονται τρία στοιχεία: έδαφος με σύνορα αναγνωρισμένα διεθνώς, λαός, δηλαδή μόνιμος πληθυσμός, και κυρίαρχη πολιτική εξουσία, που δεν υπακούει σε άλλο κράτος. Σήμερα υπάρχουν περίπου 200 κράτη. Τα 193 είναι μέλη του ΟΗΕ.
Πατρίδα
Πατρίδα είναι ο τόπος όπου γεννιέται και ζει κανείς, και με τον οποίο τον δένουν μνήμες, άνθρωποι, συναισθήματα. Η σχέση είναι από τις πιο παλιές της ανθρώπινης ιστορίας: ο Οδυσσέας, στον Όμηρο, αρνείται την αθανασία που του προσφέρει η Καλυψώ, για να γυρίσει στη μικρή, βραχώδη Ιθάκη.
Ο πατριωτισμός σε άλλες εποχές σήμαινε κυρίως θυσία για την ελευθερία: «Ελευθερία ή θάνατος» ήταν το σύνθημα του 1821, «Εμπρός, παιδιά της πατρίδας» αρχίζει η γαλλική Μασσαλιώτιδα. Σε μια δημοκρατική χώρα όπου η ανεξαρτησία είναι κατοχυρωμένη, ο πατριωτισμός μπορεί να πάρει και άλλες μορφές: να φροντίζεις τον τόπο σου, να σέβεσαι τους νόμους, να βοηθάς τους συμπολίτες σου, να τιμάς τη μνήμη και τον πολιτισμό του.
Έθνος
Έθνος είναι μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων που μοιράζονται κοινά στοιχεία πολιτισμού, συνήθως γλώσσα, ιστορία, παραδόσεις, συχνά θρησκεία, και κυρίως τη συνείδηση ότι ανήκουν μαζί.
Τον 19ο αιώνα, τον «αιώνα των εθνών», η ιδέα ότι κάθε έθνος πρέπει να έχει το δικό του κράτος άλλαξε τον χάρτη της Ευρώπης: γεννήθηκαν τα εθνικά κράτη, η Ελλάδα πρώτη στα Βαλκάνια, μετά η Ιταλία, η Γερμανία και άλλα. Το έθνος όμως δεν ταυτίζεται πάντα με ένα κράτος:
| Περίπτωση | Παράδειγμα |
|---|---|
| μέλη ενός έθνους πολίτες άλλων κρατών | οι ομογενείς της διασποράς, σε ΗΠΑ, Αυστραλία, Γερμανία και αλλού, που κρατούν την ελληνική τους συνείδηση |
| ένα κράτος με πολλές εθνότητες ή γλώσσες | η Ελβετία, με τέσσερις επίσημες γλώσσες· το Βέλγιο· η Ισπανία |
| έθνος χωρίς δικό του κράτος | οι Κούρδοι, μοιρασμένοι σε τέσσερα κράτη |
Στον κόσμο υπάρχουν περίπου 200 κράτη, αλλά χιλιάδες έθνη και εθνότητες. Και οι σύγχρονες κοινωνίες είναι πολυπολιτισμικές: στην Ελλάδα ζουν, σπουδάζουν και εργάζονται άνθρωποι από πολλές χώρες. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η εθνική ταυτότητα συμπληρώνεται και από μια ευρωπαϊκή: είσαι Έλληνας και Ευρωπαίος ταυτόχρονα.
Ποιος είναι πολίτης
Πολίτης ενός κράτους είναι όποιος έχει την ιθαγένειά του, τον νομικό δεσμό που του δίνει δικαιώματα και υποχρεώσεις: να ψηφίζει και να εκλέγεται, να έχει διαβατήριο και προστασία από το κράτος του στο εξωτερικό, να υπηρετεί τη στρατιωτική θητεία όπου προβλέπεται. Το Σύνταγμα αφήνει τις λεπτομέρειες στον νόμο: «Έλληνες πολίτες είναι όσοι έχουν τα προσόντα που ορίζει ο νόμος» (άρθρο 4 παρ. 3).
Ο νόμος για την ιθαγένεια ορίζει τρεις βασικούς δρόμους:
- Από τη γέννηση, όταν ένας από τους γονείς είναι Έλληνας πολίτης, όπου κι αν γεννηθεί το παιδί.
- Από τη γέννηση ή τη φοίτηση στην Ελλάδα, για παιδιά μεταναστών που γεννήθηκαν ή μεγάλωσαν εδώ και πήγαν σε ελληνικό σχολείο, με τους όρους που ορίζει ο νόμος.
- Με πολιτογράφηση, για ενήλικες που ζουν νόμιμα στη χώρα πολλά χρόνια και περνούν εξετάσεις στην ελληνική γλώσσα, ιστορία και στους θεσμούς.
Ο πολίτης της Ελλάδας είναι ταυτόχρονα και πολίτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με επιπλέον δικαιώματα, όπως να ζει και να εργάζεται σε κάθε κράτος μέλος.
Παράδειγμα 1
Τρεις άνθρωποι στην Αθήνα, μια Κυριακή εκλογών. Ποιος από τους τρεις έχει δικαίωμα να ψηφίσει στις βουλευτικές εκλογές;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η Μαρία, 22 χρονών, γεννήθηκε στο Σικάγο από Έλληνα πατέρα και ζει στην Αθήνα για σπουδές. Πήρε την ελληνική ιθαγένεια από τη γέννηση, από τον πατέρα της, άρα είναι Ελληνίδα πολίτης. Αν είναι γραμμένη στους εκλογικούς καταλόγους, ψηφίζει.
Ο Αρμπέν, 19 χρονών, γεννήθηκε στην Αθήνα από Αλβανούς γονείς και τελείωσε εδώ το σχολείο. Αν απέκτησε την ελληνική ιθαγένεια με τους όρους του νόμου για τα παιδιά που φοίτησαν σε ελληνικό σχολείο, είναι Έλληνας πολίτης και ψηφίζει. Αν όχι, μένει πολίτης της Αλβανίας και δεν ψηφίζει στις βουλευτικές, όσο κι αν η Αθήνα είναι πατρίδα του.
Ο Πιερ, 40 χρονών, Γάλλος, δουλεύει στην Αθήνα πέντε χρόνια. Δεν είναι Έλληνας πολίτης, άρα δεν ψηφίζει στις βουλευτικές. Ως πολίτης της ΕΕ όμως μπορεί να ψηφίσει στις δημοτικές εκλογές και στις ευρωεκλογές στην Ελλάδα, αν γραφτεί στους ειδικούς καταλόγους.
Το συμπέρασμα. Τα πολιτικά δικαιώματα εξαρτώνται από την ιθαγένεια, όχι από το πού ζεις ή πού νιώθεις ότι ανήκεις. Η πατρίδα είναι σχέση καρδιάς, η ιθαγένεια σχέση νόμου, και οι δύο δεν συμπίπτουν πάντα.
Ο ενεργός πολίτης
Οι λέξεις πολίτης και πολιτική βγαίνουν από την «πόλη», την οργανωμένη κοινότητα. Πολιτική είναι κάθε δραστηριότητα που αφορά τη συλλογική ζωή, όχι μόνο ό,τι κάνουν τα κόμματα και η Βουλή. Όταν διαλέγεις αν θα πας με ποδήλατο ή με αυτοκίνητο, όταν ανακυκλώνεις, όταν πας σε μια συνέλευση του δήμου, κάνεις πολιτικές επιλογές.
Ο ενεργός πολίτης δεν περιορίζεται στην ψήφο κάθε τέσσερα χρόνια:
- Ενημερώνεται για τα ζητήματα της γειτονιάς, της χώρας, της Ευρώπης και του κόσμου, από πηγές που μπορεί να ελέγξει. Χωρίς ενημέρωση, καμία απόφαση δεν είναι ελεύθερη.
- Συμμετέχει: σε συλλόγους, σε δημόσιες διαβουλεύσεις, στο δεκαπενταμελές του σχολείου του, σε ειρηνικές συγκεντρώσεις.
- Προσφέρει, μέσα από τον εθελοντισμό και την αλληλεγγύη: ανακύκλωση, βοήθεια σε ευάλωτους συμπολίτες, δανειστικές βιβλιοθήκες.
- Σέβεται τους νόμους και τα δικαιώματα των άλλων, και διαφωνεί με νόμιμα μέσα όταν θεωρεί έναν κανόνα άδικο.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια τρία στοιχεία χρειάζονται για να υπάρξει κράτος;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις το κράτος από την Πολιτεία, και να αναφέρεις τα τρία στοιχεία του κράτους.
- Να εξηγείς τι είναι πατρίδα και τι έθνος, και γιατί το έθνος δεν ταυτίζεται πάντα με ένα κράτος.
- Να εξηγείς τι είναι η ιθαγένεια και πώς αποκτάται, και τι ξεχωρίζει τον πολίτη από τον υπήκοο.
- Να περιγράφεις τι κάνει ένας ενεργός πολίτης, πέρα από την ψήφο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.