Πολιτεύματα και Σύνταγμα

Ποιος κυβερνά, και για ποιον

Πολίτευμα είναι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η εξουσία σε ένα κράτος: ποιος την ασκεί, πώς αποκτά τη θέση του, και ποια όρια έχει.

Ο Αριστοτέλης, στο τρίτο βιβλίο των Πολιτικών (1279a–b), έκανε δύο ερωτήσεις για κάθε πολίτευμα. Πόσοι κυβερνούν: ένας, λίγοι ή πολλοί; Και για ποιον κυβερνούν: για το κοινό συμφέρον ή για το δικό τους; Έτσι βγήκαν έξι μορφές:

Πρόσεξε κάτι παράξενο για εμάς: ο Αριστοτέλης βάζει τη «δημοκρατία» στις παρεκκλίσεις. Με τη λέξη εννοούσε την εξουσία των φτωχών που κυβερνούν για το δικό τους συμφέρον. Τη μορφή που εμείς θα λέγαμε καλή δημοκρατία την ονόμαζε απλώς «πολιτεία». Οι λέξεις των πολιτευμάτων άλλαξαν νόημα μέσα στους αιώνες· το δεύτερο ερώτημα του Αριστοτέλη, για ποιον κυβερνά η εξουσία, έμεινε.

Τα πολιτεύματα σήμερα

Σήμερα τα πολιτεύματα ταξινομούνται με άλλα κριτήρια.

Ποιος είναι αρχηγός του κράτους:

• Μοναρχία: αρχηγός είναι ένας βασιλιάς ή μια βασίλισσα, που παίρνει το αξίωμα με κληρονομιά. Στις απόλυτες μοναρχίες ο μονάρχης κυβερνά· στις συνταγματικές (όπως στην Ισπανία ή στη Σουηδία) έχει κυρίως τελετουργικό ρόλο, και κυβερνά η κυβέρνηση που στηρίζει η Βουλή.
• Αβασίλευτη δημοκρατία: αρχηγός είναι ένας πρόεδρος, που εκλέγεται για ορισμένο χρόνο.

Πώς σχετίζονται κυβέρνηση και Βουλή:

• Κοινοβουλευτικό σύστημα: η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της Βουλής και φεύγει αν τη χάσει. Ο πρόεδρος έχει περιορισμένες αρμοδιότητες. Παραδείγματα: Ελλάδα, Γερμανία, Ιταλία.
• Προεδρικό σύστημα: ο πρόεδρος εκλέγεται από τον λαό και είναι ο ίδιος επικεφαλής της κυβέρνησης. Παράδειγμα: ΗΠΑ.
• Ανάμεσα στα δύο υπάρχουν μικτά, ημιπροεδρικά συστήματα, όπως της Γαλλίας.

Αν η εξουσία ελέγχεται:

• Στη δημοκρατία υπάρχουν ελεύθερες εκλογές με πολλά κόμματα, ελευθερία του λόγου και ανεξάρτητα δικαστήρια.
• Στα αυταρχικά καθεστώτα μια ομάδα κρατά την εξουσία χωρίς ελεύθερες εκλογές· στα ολοκληρωτικά επιχειρεί να ελέγξει και την ιδιωτική ζωή και τη σκέψη. Τα είδες στην Ιστορία: η δικτατορία του 1967–1974 στην Ελλάδα, ο ναζισμός, ο σταλινισμός.

Μοναρχία ή αβασίλευτη δημοκρατία;

Οκτώ κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο αρχηγός του κράτους είναι μονάρχης ή εκλεγμένος πρόεδρος; Όλα είναι δημοκρατίες με κοινοβούλιο.

Τι πολίτευμα έχει;

Γαλλία

Συνταγματική μοναρχίαΑβασίλευτη δημοκρατία

0 / 8

Το πολίτευμα της Ελλάδας

Το άρθρο 1 του Συντάγματος λέει:

1. Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.
2. Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία.
3. Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.

Κάθε λέξη της πρώτης παραγράφου λέει κάτι: Δημοκρατία, γιατί η εξουσία πηγάζει από τον λαό και αρχηγός του κράτους δεν είναι βασιλιάς· Κοινοβουλευτική, γιατί η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της Βουλής· Προεδρευόμενη, γιατί επικεφαλής του κράτους είναι ένας Πρόεδρος της Δημοκρατίας, που δεν κυβερνά. Το πώς ακριβώς εκλέγεται ο Πρόεδρος και τι κάνει η Βουλή θα το δεις στο μάθημα για τις τρεις εξουσίες.

Τι είναι Σύνταγμα

Σύνταγμα είναι ο θεμελιώδης και ανώτατος νόμος ενός κράτους. Ορίζει τη μορφή του πολιτεύματος, τα όργανα του κράτους και τις αρμοδιότητές τους, και τα δικαιώματα των ανθρώπων απέναντι στην εξουσία. Κάθε άλλος νόμος πρέπει να συμφωνεί μαζί του. Κι αν δεν συμφωνεί, το άρθρο 93 § 4 ορίζει ότι τα δικαστήρια «υποχρεούνται να μην εφαρμόζουν νόμο που το περιεχόμενό του είναι αντίθετο προς το Σύνταγμα».

Τα συντάγματα διαφέρουν στο πόσο εύκολα αλλάζουν:

• Αυστηρό σύνταγμα αλλάζει μόνο με ειδική, δύσκολη διαδικασία, πιο δύσκολη από έναν απλό νόμο. Τέτοιο είναι το ελληνικό.
• Ελαστικό σύνταγμα αλλάζει όπως ένας απλός νόμος. Η Βρετανία δεν έχει καν ένα ενιαίο γραπτό κείμενο συντάγματος· οι κανόνες της βρίσκονται σε νόμους, δικαστικές αποφάσεις και παραδόσεις.

Το ισχύον ελληνικό Σύνταγμα ψηφίστηκε το 1975, μετά τη δικτατορία, και αναθεωρήθηκε το 1986, το 2001, το 2008 και το 2019.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Οι βασικές αρχές του Συντάγματος

Ένα παράδειγμα για το πώς μια αρχή γίνεται πράξη: η θανατική ποινή. Στην Ελλάδα η τελευταία εκτέλεση έγινε το 1972. Καταργήθηκε με νόμο το 1993 για τα εγκλήματα του καιρού ειρήνης, η αναθεώρηση του 2001 έγραψε στο άρθρο 7 § 3 ότι δεν επιβάλλεται (με εξαίρεση μόνο κακουργήματα σε καιρό πολέμου), και το 2004 η Ελλάδα δέχτηκε τη διεθνή της κατάργηση σε κάθε περίσταση. Ένα κράτος που σέβεται την αξία του ανθρώπου, ακόμα και του ενόχου, βάζει όρια στην ίδια του την εξουσία.

Ποια αρχή του Συντάγματος φαίνεται εδώ;

Διάλεξε μια περίπτωση και βρες ποια βασική αρχή τη στηρίζει.

Η περίπτωση

Ένα δικαστήριο αρνείται να εφαρμόσει νόμο που παραβιάζει ένα συνταγματικό δικαίωμαΚάθε παιδί πηγαίνει δωρεάν σε δημόσιο σχολείο, και κάθε άπορος έχει ιατρική περίθαλψηΜετά από εκλογές, η κυβέρνηση αλλάζει επειδή άλλαξε η πλειοψηφία στη ΒουλήΗ Βουλή ψηφίζει τους νόμους, η κυβέρνηση τους εφαρμόζει, τα δικαστήρια κρίνουν τις διαφορές

Ποια αρχή;

Λαϊκή κυριαρχίαΚράτος δικαίουΚοινωνικό κράτοςΔιάκριση των λειτουργιών

Ποια αρχή;