Μετάβαση στο περιεχόμενο

Πολιτεύματα και Σύνταγμα

Μοναρχία, ολιγαρχία, δημοκρατία, και το Σύνταγμα ως ο ανώτατος νόμος.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή Γ΄ Γυμνασίου, §8

Θα μάθεις να

  1. Να συγκρίνεις την ταξινόμηση των πολιτευμάτων του Αριστοτέλη με τη σημερινή: μοναρχία και αβασίλευτη δημοκρατία, κοινοβουλευτικό και προεδρικό σύστημα, δημοκρατία και αυταρχισμός.
  2. Να εξηγείς τι σημαίνει «Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία» (άρθρο 1 του Συντάγματος).
  3. Να ορίζεις το Σύνταγμα ως τον ανώτατο νόμο και να εξηγείς γιατί το ελληνικό είναι αυστηρό (άρθρο 110).
  4. Να αναγνωρίζεις τις τέσσερις βασικές αρχές του Συντάγματος: λαϊκή κυριαρχία, κράτος δικαίου, κοινωνικό κράτος, διάκριση των λειτουργιών.

Ποιος κυβερνά, και για ποιον

Πολίτευμα είναι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η εξουσία σε ένα κράτος: ποιος την ασκεί, πώς αποκτά τη θέση του, και ποια όρια έχει.

Ο Αριστοτέλης, στο τρίτο βιβλίο των Πολιτικών (1279a–b), έκανε δύο ερωτήσεις για κάθε πολίτευμα. Πόσοι κυβερνούν: ένας, λίγοι ή πολλοί; Και για ποιον κυβερνούν: για το κοινό συμφέρον ή για το δικό τους; Έτσι βγήκαν έξι μορφές:

Πόσοι κυβερνούνΓια το κοινό συμφέρον (ορθή μορφή)Για το δικό τους (παρέκκλιση)
έναςβασιλείατυραννίδα
λίγοιαριστοκρατία («οι άριστοι»)ολιγαρχία (οι πλούσιοι)
πολλοίπολιτείαδημοκρατία (οι άποροι, για τον εαυτό τους)

Πρόσεξε κάτι παράξενο για εμάς: ο Αριστοτέλης βάζει τη «δημοκρατία» στις παρεκκλίσεις. Με τη λέξη εννοούσε την εξουσία των φτωχών που κυβερνούν για το δικό τους συμφέρον. Τη μορφή που εμείς θα λέγαμε καλή δημοκρατία την ονόμαζε απλώς «πολιτεία». Οι λέξεις των πολιτευμάτων άλλαξαν νόημα μέσα στους αιώνες· το δεύτερο ερώτημα του Αριστοτέλη, για ποιον κυβερνά η εξουσία, έμεινε.

Ασπρόμαυρη φωτογραφία χειρόγραφης σελίδας με πυκνές σειρές ελληνικών γραμμάτων γραμμένων με πένα, και μικρές σημειώσεις στα περιθώρια.
Μια σελίδα από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη (βιβλίο Β΄), σε χειρόγραφο που έγραψε ο λόγιος Θεόδωρος Γαζής τον 15ο αιώνα· βρίσκεται στην Αρχιεπισκοπική Βιβλιοθήκη του Ούντινε, στην Ιταλία. Για σχεδόν δύο χιλιάδες χρόνια τα έργα του Αριστοτέλη σώθηκαν επειδή κάποιοι τα αντέγραφαν με το χέρι.Φωτογραφία: Θεόδωρος Γαζής (αντιγραφέας) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Τα πολιτεύματα σήμερα

Σήμερα τα πολιτεύματα ταξινομούνται με άλλα κριτήρια.

Ποιος είναι αρχηγός του κράτους:

  • Μοναρχία: αρχηγός είναι ένας βασιλιάς ή μια βασίλισσα, που παίρνει το αξίωμα με κληρονομιά. Στις απόλυτες μοναρχίες ο μονάρχης κυβερνά· στις συνταγματικές (όπως στην Ισπανία ή στη Σουηδία) έχει κυρίως τελετουργικό ρόλο, και κυβερνά η κυβέρνηση που στηρίζει η Βουλή.
  • Αβασίλευτη δημοκρατία: αρχηγός είναι ένας πρόεδρος, που εκλέγεται για ορισμένο χρόνο.

Πώς σχετίζονται κυβέρνηση και Βουλή:

  • Κοινοβουλευτικό σύστημα: η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της Βουλής και φεύγει αν τη χάσει. Ο πρόεδρος έχει περιορισμένες αρμοδιότητες. Παραδείγματα: Ελλάδα, Γερμανία, Ιταλία.
  • Προεδρικό σύστημα: ο πρόεδρος εκλέγεται από τον λαό και είναι ο ίδιος επικεφαλής της κυβέρνησης. Παράδειγμα: ΗΠΑ.
  • Ανάμεσα στα δύο υπάρχουν μικτά, ημιπροεδρικά συστήματα, όπως της Γαλλίας.

Αν η εξουσία ελέγχεται:

  • Στη δημοκρατία υπάρχουν ελεύθερες εκλογές με πολλά κόμματα, ελευθερία του λόγου και ανεξάρτητα δικαστήρια.
  • Στα αυταρχικά καθεστώτα μια ομάδα κρατά την εξουσία χωρίς ελεύθερες εκλογές· στα ολοκληρωτικά επιχειρεί να ελέγξει και την ιδιωτική ζωή και τη σκέψη. Τα είδες στην Ιστορία: η δικτατορία του 1967–1974 στην Ελλάδα, ο ναζισμός, ο σταλινισμός.

Μοναρχία ή αβασίλευτη δημοκρατία;

Οκτώ κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο αρχηγός του κράτους είναι μονάρχης ή εκλεγμένος πρόεδρος; Όλα είναι δημοκρατίες με κοινοβούλιο.

Τι πολίτευμα έχει;

Γαλλία

0 από 8

Το πολίτευμα της Ελλάδας

Το άρθρο 1 του Συντάγματος λέει:

  1. Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.
  2. Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία.
  3. Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.

Κάθε λέξη της πρώτης παραγράφου λέει κάτι: Δημοκρατία, γιατί η εξουσία πηγάζει από τον λαό και αρχηγός του κράτους δεν είναι βασιλιάς· Κοινοβουλευτική, γιατί η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της Βουλής· Προεδρευόμενη, γιατί επικεφαλής του κράτους είναι ένας Πρόεδρος της Δημοκρατίας, που δεν κυβερνά. Το πώς ακριβώς εκλέγεται ο Πρόεδρος και τι κάνει η Βουλή θα το δεις στην ενότητα για τις τρεις εξουσίες.

Τι είναι Σύνταγμα

Σύνταγμα είναι ο θεμελιώδης και ανώτατος νόμος ενός κράτους. Ορίζει τη μορφή του πολιτεύματος, τα όργανα του κράτους και τις αρμοδιότητές τους, και τα δικαιώματα των ανθρώπων απέναντι στην εξουσία. Κάθε άλλος νόμος πρέπει να συμφωνεί μαζί του. Κι αν δεν συμφωνεί, το άρθρο 93 § 4 ορίζει ότι τα δικαστήρια «υποχρεούνται να μην εφαρμόζουν νόμο που το περιεχόμενό του είναι αντίθετο προς το Σύνταγμα».

Τα συντάγματα διαφέρουν στο πόσο εύκολα αλλάζουν:

  • Αυστηρό σύνταγμα αλλάζει μόνο με ειδική, δύσκολη διαδικασία, πιο δύσκολη από έναν απλό νόμο. Τέτοιο είναι το ελληνικό.
  • Ελαστικό σύνταγμα αλλάζει όπως ένας απλός νόμος. Η Βρετανία δεν έχει καν ένα ενιαίο γραπτό κείμενο συντάγματος· οι κανόνες της βρίσκονται σε νόμους, δικαστικές αποφάσεις και παραδόσεις.

Το ισχύον ελληνικό Σύνταγμα ψηφίστηκε το 1975, μετά τη δικτατορία, και αναθεωρήθηκε το 1986, το 2001, το 2008 και το 2019.

Ένα μεγάλο ανοιχτό χειρόγραφο βιβλίο πάνω σε τραπέζι. Η δεξιά σελίδα έχει καλλιγραφικό τίτλο «Σύνταγμα της Ελλάδος» και από κάτω άρθρα γραμμένα με το χέρι.
Το Σύνταγμα του 1844, χειρόγραφο στη Βιβλιοθήκη της Βουλής. Ήταν το πρώτο σύνταγμα του ελληνικού βασιλείου και έκανε την Ελλάδα συνταγματική μοναρχία. Δες τον τίτλο στη δεξιά σελίδα και από κάτω τα πρώτα άρθρα, γραμμένα ένα ένα με το χέρι.Φωτογραφία: Tilemahos Efthimiadis · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Παράδειγμα 1

Γιατί δεν αλλάζει εύκολα το Σύνταγμα; Η διαδικασία του άρθρου 110

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Οι βασικές αρχές του Συντάγματος

ΑρχήΤι σημαίνειΠού στο Σύνταγμα
Λαϊκή κυριαρχίακάθε εξουσία πηγάζει από τον λαό· ο λαός αποφασίζει με εκλογές και, σπανιότερα, με δημοψήφισμαάρθρο 1 §§ 2–3, άρθρο 44 § 2
Κράτος δικαίουκαι το ίδιο το κράτος υπακούει στους νόμους· κανείς δεν τιμωρείται χωρίς νόμο· τα δικαστήρια ελέγχουνάρθρο 7 § 1, άρθρο 93 § 4
Κοινωνικό κράτοςτο κράτος δεν αρκεί να μην εμποδίζει· φροντίζει για παιδεία, υγεία, εργασία, αξιοπρεπή ζωήάρθρο 25 § 1, άρθρα 16 και 21
Διάκριση των λειτουργιώννομοθετική, εκτελεστική, δικαστική λειτουργία σε διαφορετικά όργαναάρθρο 26

Ένα παράδειγμα για το πώς μια αρχή γίνεται πράξη: η θανατική ποινή. Στην Ελλάδα η τελευταία εκτέλεση έγινε το 1972. Καταργήθηκε με νόμο το 1993 για τα εγκλήματα του καιρού ειρήνης, η αναθεώρηση του 2001 έγραψε στο άρθρο 7 § 3 ότι δεν επιβάλλεται (με εξαίρεση μόνο κακουργήματα σε καιρό πολέμου), και το 2004 η Ελλάδα δέχτηκε τη διεθνή της κατάργηση σε κάθε περίσταση. Ένα κράτος που σέβεται την αξία του ανθρώπου, ακόμα και του ενόχου, βάζει όρια στην ίδια του την εξουσία.

Ποια αρχή του Συντάγματος φαίνεται εδώ;

Διάλεξε μια περίπτωση και βρες ποια βασική αρχή τη στηρίζει.

Η περίπτωση

Βρήκες 0 από 4

Ποια αρχή;

Ποια αρχή;

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Με ποια δύο κριτήρια ταξινόμησε ο Αριστοτέλης τα πολιτεύματα;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πώς ορίζει το άρθρο 1 του Συντάγματος το πολίτευμα της Ελλάδας;

Τα κατάφερες;

  • Να συγκρίνεις την ταξινόμηση των πολιτευμάτων του Αριστοτέλη με τη σημερινή: μοναρχία και αβασίλευτη δημοκρατία, κοινοβουλευτικό και προεδρικό σύστημα, δημοκρατία και αυταρχισμός.
  • Να εξηγείς τι σημαίνει «Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία» (άρθρο 1 του Συντάγματος).
  • Να ορίζεις το Σύνταγμα ως τον ανώτατο νόμο και να εξηγείς γιατί το ελληνικό είναι αυστηρό (άρθρο 110).
  • Να αναγνωρίζεις τις τέσσερις βασικές αρχές του Συντάγματος: λαϊκή κυριαρχία, κράτος δικαίου, κοινωνικό κράτος, διάκριση των λειτουργιών.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;