Πολιτεύματα και Σύνταγμα
Μοναρχία, ολιγαρχία, δημοκρατία, και το Σύνταγμα ως ο ανώτατος νόμος.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή Γ΄ Γυμνασίου, §8
Θα μάθεις να
- Να συγκρίνεις την ταξινόμηση των πολιτευμάτων του Αριστοτέλη με τη σημερινή: μοναρχία και αβασίλευτη δημοκρατία, κοινοβουλευτικό και προεδρικό σύστημα, δημοκρατία και αυταρχισμός.
- Να εξηγείς τι σημαίνει «Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία» (άρθρο 1 του Συντάγματος).
- Να ορίζεις το Σύνταγμα ως τον ανώτατο νόμο και να εξηγείς γιατί το ελληνικό είναι αυστηρό (άρθρο 110).
- Να αναγνωρίζεις τις τέσσερις βασικές αρχές του Συντάγματος: λαϊκή κυριαρχία, κράτος δικαίου, κοινωνικό κράτος, διάκριση των λειτουργιών.
Ποιος κυβερνά, και για ποιον
Πολίτευμα είναι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η εξουσία σε ένα κράτος: ποιος την ασκεί, πώς αποκτά τη θέση του, και ποια όρια έχει.
Ο Αριστοτέλης, στο τρίτο βιβλίο των Πολιτικών (1279a–b), έκανε δύο ερωτήσεις για κάθε πολίτευμα. Πόσοι κυβερνούν: ένας, λίγοι ή πολλοί; Και για ποιον κυβερνούν: για το κοινό συμφέρον ή για το δικό τους; Έτσι βγήκαν έξι μορφές:
| Πόσοι κυβερνούν | Για το κοινό συμφέρον (ορθή μορφή) | Για το δικό τους (παρέκκλιση) |
|---|---|---|
| ένας | βασιλεία | τυραννίδα |
| λίγοι | αριστοκρατία («οι άριστοι») | ολιγαρχία (οι πλούσιοι) |
| πολλοί | πολιτεία | δημοκρατία (οι άποροι, για τον εαυτό τους) |
Πρόσεξε κάτι παράξενο για εμάς: ο Αριστοτέλης βάζει τη «δημοκρατία» στις παρεκκλίσεις. Με τη λέξη εννοούσε την εξουσία των φτωχών που κυβερνούν για το δικό τους συμφέρον. Τη μορφή που εμείς θα λέγαμε καλή δημοκρατία την ονόμαζε απλώς «πολιτεία». Οι λέξεις των πολιτευμάτων άλλαξαν νόημα μέσα στους αιώνες· το δεύτερο ερώτημα του Αριστοτέλη, για ποιον κυβερνά η εξουσία, έμεινε.

Τα πολιτεύματα σήμερα
Σήμερα τα πολιτεύματα ταξινομούνται με άλλα κριτήρια.
Ποιος είναι αρχηγός του κράτους:
- Μοναρχία: αρχηγός είναι ένας βασιλιάς ή μια βασίλισσα, που παίρνει το αξίωμα με κληρονομιά. Στις απόλυτες μοναρχίες ο μονάρχης κυβερνά· στις συνταγματικές (όπως στην Ισπανία ή στη Σουηδία) έχει κυρίως τελετουργικό ρόλο, και κυβερνά η κυβέρνηση που στηρίζει η Βουλή.
- Αβασίλευτη δημοκρατία: αρχηγός είναι ένας πρόεδρος, που εκλέγεται για ορισμένο χρόνο.
Πώς σχετίζονται κυβέρνηση και Βουλή:
- Κοινοβουλευτικό σύστημα: η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της Βουλής και φεύγει αν τη χάσει. Ο πρόεδρος έχει περιορισμένες αρμοδιότητες. Παραδείγματα: Ελλάδα, Γερμανία, Ιταλία.
- Προεδρικό σύστημα: ο πρόεδρος εκλέγεται από τον λαό και είναι ο ίδιος επικεφαλής της κυβέρνησης. Παράδειγμα: ΗΠΑ.
- Ανάμεσα στα δύο υπάρχουν μικτά, ημιπροεδρικά συστήματα, όπως της Γαλλίας.
Αν η εξουσία ελέγχεται:
- Στη δημοκρατία υπάρχουν ελεύθερες εκλογές με πολλά κόμματα, ελευθερία του λόγου και ανεξάρτητα δικαστήρια.
- Στα αυταρχικά καθεστώτα μια ομάδα κρατά την εξουσία χωρίς ελεύθερες εκλογές· στα ολοκληρωτικά επιχειρεί να ελέγξει και την ιδιωτική ζωή και τη σκέψη. Τα είδες στην Ιστορία: η δικτατορία του 1967–1974 στην Ελλάδα, ο ναζισμός, ο σταλινισμός.
Το πολίτευμα της Ελλάδας
Το άρθρο 1 του Συντάγματος λέει:
- Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.
- Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία.
- Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.
Κάθε λέξη της πρώτης παραγράφου λέει κάτι: Δημοκρατία, γιατί η εξουσία πηγάζει από τον λαό και αρχηγός του κράτους δεν είναι βασιλιάς· Κοινοβουλευτική, γιατί η κυβέρνηση χρειάζεται την εμπιστοσύνη της Βουλής· Προεδρευόμενη, γιατί επικεφαλής του κράτους είναι ένας Πρόεδρος της Δημοκρατίας, που δεν κυβερνά. Το πώς ακριβώς εκλέγεται ο Πρόεδρος και τι κάνει η Βουλή θα το δεις στην ενότητα για τις τρεις εξουσίες.
Τι είναι Σύνταγμα
Σύνταγμα είναι ο θεμελιώδης και ανώτατος νόμος ενός κράτους. Ορίζει τη μορφή του πολιτεύματος, τα όργανα του κράτους και τις αρμοδιότητές τους, και τα δικαιώματα των ανθρώπων απέναντι στην εξουσία. Κάθε άλλος νόμος πρέπει να συμφωνεί μαζί του. Κι αν δεν συμφωνεί, το άρθρο 93 § 4 ορίζει ότι τα δικαστήρια «υποχρεούνται να μην εφαρμόζουν νόμο που το περιεχόμενό του είναι αντίθετο προς το Σύνταγμα».
Τα συντάγματα διαφέρουν στο πόσο εύκολα αλλάζουν:
- Αυστηρό σύνταγμα αλλάζει μόνο με ειδική, δύσκολη διαδικασία, πιο δύσκολη από έναν απλό νόμο. Τέτοιο είναι το ελληνικό.
- Ελαστικό σύνταγμα αλλάζει όπως ένας απλός νόμος. Η Βρετανία δεν έχει καν ένα ενιαίο γραπτό κείμενο συντάγματος· οι κανόνες της βρίσκονται σε νόμους, δικαστικές αποφάσεις και παραδόσεις.
Το ισχύον ελληνικό Σύνταγμα ψηφίστηκε το 1975, μετά τη δικτατορία, και αναθεωρήθηκε το 1986, το 2001, το 2008 και το 2019.

Παράδειγμα 1
Γιατί δεν αλλάζει εύκολα το Σύνταγμα; Η διαδικασία του άρθρου 110
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η πρόταση. Τουλάχιστον 50 βουλευτές προτείνουν ποια άρθρα πρέπει να αναθεωρηθούν.
Η πρώτη Βουλή. Η Βουλή αποφασίζει ότι χρειάζεται αναθεώρηση, σε δύο ψηφοφορίες που απέχουν τουλάχιστον έναν μήνα. Η απόφαση ορίζει ποια άρθρα θα αλλάξουν. Η κανονική πλειοψηφία είναι τα τρία πέμπτα του όλου αριθμού των βουλευτών, δηλαδή 180 από τους 300.
Οι εκλογές στη μέση. Η αναθεώρηση δεν ολοκληρώνεται από την ίδια Βουλή. Ακολουθούν εκλογές, και η επόμενη Βουλή, στην πρώτη της σύνοδο, ψηφίζει το νέο περιεχόμενο των άρθρων, με απόλυτη πλειοψηφία (151). Αν η πρώτη Βουλή είχε μαζέψει μόνο 151 και όχι 180, η δεύτερη χρειάζεται 180: η δυσκολία μεταφέρεται, δεν χάνεται. Έτσι ο λαός ξέρει ποια άρθρα πρόκειται να αλλάξουν όταν ψηφίζει.
Τα όρια. Δεν επιτρέπεται νέα αναθεώρηση πριν περάσουν πέντε χρόνια από την προηγούμενη. Και κάποια άρθρα δεν αναθεωρούνται ποτέ: αυτά που ορίζουν τη μορφή του πολιτεύματος ως Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας, και βασικά δικαιώματα όπως η ισότητα μπροστά στον νόμο.
Το συμπέρασμα. Η δυσκολία είναι σκόπιμη. Το Σύνταγμα προστατεύει τους κανόνες του παιχνιδιού από την εκάστοτε πλειοψηφία: καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να τους αλλάξει μόνη της, βιαστικά και προς όφελός της. Θυμήσου την ερώτηση του Αριστοτέλη: για ποιον κυβερνά η εξουσία;
Οι βασικές αρχές του Συντάγματος
| Αρχή | Τι σημαίνει | Πού στο Σύνταγμα |
|---|---|---|
| Λαϊκή κυριαρχία | κάθε εξουσία πηγάζει από τον λαό· ο λαός αποφασίζει με εκλογές και, σπανιότερα, με δημοψήφισμα | άρθρο 1 §§ 2–3, άρθρο 44 § 2 |
| Κράτος δικαίου | και το ίδιο το κράτος υπακούει στους νόμους· κανείς δεν τιμωρείται χωρίς νόμο· τα δικαστήρια ελέγχουν | άρθρο 7 § 1, άρθρο 93 § 4 |
| Κοινωνικό κράτος | το κράτος δεν αρκεί να μην εμποδίζει· φροντίζει για παιδεία, υγεία, εργασία, αξιοπρεπή ζωή | άρθρο 25 § 1, άρθρα 16 και 21 |
| Διάκριση των λειτουργιών | νομοθετική, εκτελεστική, δικαστική λειτουργία σε διαφορετικά όργανα | άρθρο 26 |
Ένα παράδειγμα για το πώς μια αρχή γίνεται πράξη: η θανατική ποινή. Στην Ελλάδα η τελευταία εκτέλεση έγινε το 1972. Καταργήθηκε με νόμο το 1993 για τα εγκλήματα του καιρού ειρήνης, η αναθεώρηση του 2001 έγραψε στο άρθρο 7 § 3 ότι δεν επιβάλλεται (με εξαίρεση μόνο κακουργήματα σε καιρό πολέμου), και το 2004 η Ελλάδα δέχτηκε τη διεθνή της κατάργηση σε κάθε περίσταση. Ένα κράτος που σέβεται την αξία του ανθρώπου, ακόμα και του ενόχου, βάζει όρια στην ίδια του την εξουσία.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς ορίζει το άρθρο 1 του Συντάγματος το πολίτευμα της Ελλάδας;
Τα κατάφερες;
- Να συγκρίνεις την ταξινόμηση των πολιτευμάτων του Αριστοτέλη με τη σημερινή: μοναρχία και αβασίλευτη δημοκρατία, κοινοβουλευτικό και προεδρικό σύστημα, δημοκρατία και αυταρχισμός.
- Να εξηγείς τι σημαίνει «Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία» (άρθρο 1 του Συντάγματος).
- Να ορίζεις το Σύνταγμα ως τον ανώτατο νόμο και να εξηγείς γιατί το ελληνικό είναι αυστηρό (άρθρο 110).
- Να αναγνωρίζεις τις τέσσερις βασικές αρχές του Συντάγματος: λαϊκή κυριαρχία, κράτος δικαίου, κοινωνικό κράτος, διάκριση των λειτουργιών.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.