Εκλογές και κόμματα

Γιατί εκλογές

Σε μια χώρα με δέκα εκατομμύρια ανθρώπους δεν μπορούν όλοι να συζητούν και να ψηφίζουν κάθε νόμο. Γι' αυτό η σύγχρονη δημοκρατία είναι κυρίως αντιπροσωπευτική: ο λαός εκλέγει αντιπροσώπους, τους βουλευτές, και αυτοί ψηφίζουν τους νόμους και ελέγχουν την κυβέρνηση. Το Σύνταγμα το λέει από το πρώτο του άρθρο: «Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό» (άρθρο 1 παρ. 3).

Οι εκλογές είναι η στιγμή που αυτή η πρόταση γίνεται πράξη. Κάθε τέσσερα χρόνια το πολύ (άρθρο 53) η εξουσία επιστρέφει στους ψηφοφόρους, που μπορούν να την ξαναδώσουν στους ίδιους ή σε άλλους. Γι' αυτό λέμε ότι η εξουσία στη δημοκρατία είναι προσωρινή και ελέγχεται.

Οι αρχές της ψηφοφορίας

Το άρθρο 51 παρ. 3 ορίζει ότι οι βουλευτές εκλέγονται με άμεση, καθολική και μυστική ψηφοφορία. Η παράγραφος 4 προσθέτει ότι οι εκλογές γίνονται ταυτόχρονα σε όλη τη χώρα, και η παράγραφος 5 ότι η ψήφος είναι υποχρεωτική.

Η καθολικότητα δεν ήρθε μονομιάς. Οι Ελληνίδες απέκτησαν δικαίωμα ψήφου στις βουλευτικές εκλογές με νόμο του 1952 και ψήφισαν πρώτη φορά σε γενικές εκλογές τον Φεβρουάριο του 1956. Το όριο ηλικίας κατέβηκε στα 17 με νόμο του 2016: ψηφίζει όποιος κλείνει τα 17 μέσα στη χρονιά των εκλογών. Για να εκλεγεί κανείς βουλευτής πρέπει να έχει κλείσει τα 25 (άρθρο 55).

Η μυστικότητα στηρίζεται σε απλά πράγματα: το παραβάν, τον αδιαφανή φάκελο, την κάλπη που ανοίγει μόνο μετά το τέλος της ψηφοφορίας, και αντιπροσώπους όλων των κομμάτων που παρακολουθούν την καταμέτρηση. Το άρθρο 52 βάζει όλους τους κρατικούς λειτουργούς εγγυητές της «ελεύθερης και ανόθευτης» λαϊκής θέλησης.

Ποια αρχή παραβιάζεται;

Διάλεξε ένα φανταστικό σενάριο και μετά την αρχή της ψηφοφορίας που παραβιάζει.

Σενάριο

Ένας νόμος λέει ότι ψηφίζουν μόνο όσοι πληρώνουν φόρο ακινήτων.Σε ένα εργοστάσιο ο διευθυντής ζητά από τους εργάτες να ψηφίσουν μπροστά του.Οι πολίτες ψηφίζουν 500 «εκλέκτορες», και αυτοί διαλέγουν τους 300 βουλευτές.Η Κρήτη ψηφίζει μία Κυριακή, και τα αποτελέσματά της ανακοινώνονται πριν ψηφίσει η Μακεδονία.

Ποια αρχή παραβιάζεται;

ΚαθολικήΆμεσηΜυστικήΤαυτόχρονη

Ποια αρχή παραβιάζεται;

Το εκλογικό σύστημα: από ψήφους σε έδρες

Το εκλογικό σύστημα είναι ο κανόνας που μετατρέπει τις ψήφους σε έδρες της Βουλής. Το Σύνταγμα δεν το ορίζει· το αφήνει στον νόμο (άρθρο 54). Βάζει όμως μια ασφάλεια: ο νέος εκλογικός νόμος ισχύει από τις μεθεπόμενες εκλογές, εκτός αν ψηφιστεί από δύο τρίτα των βουλευτών (200 από τους 300). Έτσι μια κυβέρνηση δεν μπορεί εύκολα να αλλάξει τους κανόνες λίγο πριν παίξει η ίδια.

Δύο λογικές συγκρούονται σε κάθε εκλογικό σύστημα:

• Αναλογικότητα: κάθε κόμμα να παίρνει έδρες όσο περίπου το ποσοστό του. Η Βουλή μοιάζει με την κοινωνία, αλλά συχνά κανένα κόμμα δεν έχει μόνο του πλειοψηφία και χρειάζεται συνεργασία.
• Κυβερνησιμότητα: το πρώτο κόμμα να παίρνει κάτι παραπάνω, ώστε να σχηματίζεται πιο εύκολα κυβέρνηση. Η κυβέρνηση γίνεται πιο σταθερή, αλλά η Βουλή μοιάζει λιγότερο με τις ψήφους.

Κανένα σύστημα δεν είναι «ουδέτερο»: κάθε επιλογή κερδίζει κάτι από τη μία πλευρά και χάνει από την άλλη. Γι' αυτό το εκλογικό σύστημα αλλάζει συχνά στην Ελλάδα και συζητιέται πολύ.

Ο νόμος που ισχύει για τις βουλευτικές εκλογές (ν. 4654/2020, εφαρμόστηκε πρώτη φορά τον Ιούνιο του 2023) λέει, απλοποιημένα:

• Η Βουλή έχει 300 έδρες. Οι περισσότερες μοιράζονται στις εκλογικές περιφέρειες, και 15 είναι «Επικρατείας», από λίστες που ορίζουν τα κόμματα για όλη τη χώρα.
• Έδρες παίρνει μόνο όποιος περάσει το όριο του 3% των έγκυρων ψήφων σε όλη τη χώρα.
• Το πρώτο κόμμα (όχι συνασπισμός κομμάτων) παίρνει μπόνους: 20 έδρες αν έχει τουλάχιστον 25%, και μία ακόμα για κάθε μισή μονάδα πάνω από το 25%, ως 50 έδρες στο 40% και πάνω. Κάτω από 25% δεν παίρνει μπόνους.
• Οι υπόλοιπες έδρες μοιράζονται αναλογικά σε όλα τα κόμματα που πέρασαν το 3%, και στο πρώτο.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Πόσοι ψηφίζουν

Η ψήφος είναι υποχρεωτική, αλλά μεγάλο μέρος των εγγεγραμμένων δεν πηγαίνει στην κάλπη. Το διάγραμμα δείχνει τη συμμετοχή σε οκτώ βουλευτικές εκλογές.

Συμμετοχή στις βουλευτικές εκλογές (% των εγγεγραμμένων)

Στρογγυλεμένα ποσοστά από τα επίσημα αποτελέσματα του Υπουργείου Εσωτερικών. Πότε ψήφισαν οι περισσότεροι και πότε οι λιγότεροι; Πόσες μονάδες χάθηκαν από το 1981 ως τον Ιούνιο του 2023;

0204060801008082716556586254

197419812009Μάι. 2012Σεπ. 20152019Μάι. 2023Ιούν. 2023

Δείξε τι λέει το διάγραμμα

Η πτώση έχει πολλές εξηγήσεις, και οι ερευνητές δεν συμφωνούν σε μία: δυσπιστία προς την πολιτική, πολίτες γραμμένοι σε χωριό ή πόλη όπου δεν ζουν πια, νέοι που μετανάστευσαν, εκλογές που επαναλήφθηκαν μέσα σε λίγες εβδομάδες. Στις ευρωεκλογές του 2024 δόθηκε για πρώτη φορά η δυνατότητα επιστολικής ψήφου, ακριβώς για όσους δεν μπορούν να βρεθούν στον τόπο όπου είναι γραμμένοι.

Τα πολιτικά κόμματα

Ένα πολιτικό κόμμα είναι μια οργανωμένη ομάδα πολιτών με κοινές απόψεις για το πώς πρέπει να κυβερνηθεί η χώρα, που διεκδικεί την εξουσία μέσα από εκλογές. Η τελευταία λέξη έχει σημασία: μια οργάνωση που θέλει την εξουσία με τη βία δεν είναι κόμμα της δημοκρατίας.

Τι κάνουν τα κόμματα:

• Συγκεντρώνουν απόψεις. Από εκατομμύρια διαφορετικές γνώμες φτιάχνουν λίγα καθαρά προγράμματα ανάμεσα στα οποία μπορεί να διαλέξει ο ψηφοφόρος.
• Προτείνουν υποψηφίους και προετοιμάζουν ανθρώπους να κυβερνήσουν.
• Κυβερνούν ή ελέγχουν. Όποιο κόμμα δεν κυβερνά γίνεται αντιπολίτευση: ρωτά, κρίνει, προτείνει άλλη λύση. Η αντιπολίτευση δεν είναι εμπόδιο· είναι μέρος του πολιτεύματος.

Το άρθρο 29 λέει ότι οι πολίτες που έχουν δικαίωμα ψήφου μπορούν ελεύθερα να ιδρύουν κόμματα και να συμμετέχουν σε αυτά, και ότι η οργάνωση και η δράση τους πρέπει να υπηρετεί την ελεύθερη λειτουργία της δημοκρατίας. Όσοι δεν ψηφίζουν ακόμα μπορούν να μπουν στις νεολαίες των κομμάτων. Το κράτος χρηματοδοτεί τα κόμματα, και ο νόμος ορίζει διαφάνεια στα οικονομικά τους. Δικαστές, στρατιωτικοί και αστυνομικοί απαγορεύεται να εκδηλώνονται υπέρ ή κατά κόμματος.