Κοινωνικοποίηση και κοινωνικός έλεγχος

Το παιδί του δάσους

Τον Ιανουάριο του 1800, στο Αβεϊρόν της νότιας Γαλλίας, κάτοικοι ενός χωριού έπιασαν ένα αγόρι περίπου δώδεκα χρονών που φαίνεται να είχε ζήσει χρόνια μόνο του στο δάσος. Δεν μιλούσε, περπατούσε αλλιώτικα, δεν έδειχνε να καταλαβαίνει τι είναι ένας άλλος άνθρωπος. Ο νεαρός γιατρός Ζαν Ιτάρ το ονόμασε Βίκτωρ και δούλεψε μαζί του για χρόνια. Ο Βίκτωρ έμαθε να φροντίζει τον εαυτό του και να δείχνει τρυφερότητα, αλλά δεν έμαθε ποτέ να μιλά.

Η ιστορία του, όπως και άλλες σπάνιες περιπτώσεις παιδιών που μεγάλωσαν απομονωμένα, δείχνει κάτι που το είδαμε ήδη: ό,τι μας κάνει ανθρώπους, η γλώσσα, οι κανόνες, η αίσθηση του εαυτού, μαθαίνεται από τους άλλους. Και κάποια πράγματα μαθαίνονται εύκολα μόνο σε μια ορισμένη ηλικία.

Τι είναι κοινωνικοποίηση

Κοινωνικοποίηση είναι η διαδικασία με την οποία ο άνθρωπος μαθαίνει τη γλώσσα, τις αξίες, τους κανόνες και τους ρόλους της κοινωνίας του, και διαμορφώνει την προσωπικότητά του. Είναι ο τρόπος με τον οποίο ο πολιτισμός περνά από τη μια γενιά στην άλλη.

Φορείς και τρόποι

Οι φορείς της κοινωνικοποίησης είναι οι ομάδες και οι θεσμοί μέσα από τους οποίους μαθαίνουμε: η οικογένεια, το σχολείο, η ομάδα συνομηλίκων, η εργασία, τα μέσα ενημέρωσης και το διαδίκτυο, η θρησκευτική κοινότητα, οι σύλλογοι. Στην εφηβεία η επιρροή των συνομηλίκων μεγαλώνει πολύ· σήμερα μεγάλο μέρος της περνά μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα.

Οι τρόποι με τους οποίους μαθαίνουμε είναι κυρίως:

• Μίμηση: κάνουμε ό,τι βλέπουμε να κάνουν οι άλλοι.
• Επιβράβευση και τιμωρία: ο έπαινος ενισχύει μια συμπεριφορά, η αποδοκιμασία την αποθαρρύνει.
• Ταύτιση: θέλουμε να μοιάσουμε σε κάποιον που θαυμάζουμε.
• Παιχνίδι ρόλων: τα παιδιά παίζουν «τον γιατρό», «τη δασκάλα», και δοκιμάζουν ρόλους πριν τους ζήσουν.

Ο Αμερικανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Τζορτζ Χέρμπερτ Μιντ (1863–1931) έδειξε πόσο σημαντικό είναι αυτό το παιχνίδι. Το μικρό παιδί, έγραψε, μαθαίνει πρώτα να βάζει τον εαυτό του στη θέση συγκεκριμένων προσώπων, των γονιών και των πιο κοντινών του· οι κοινωνιολόγοι τους λένε σημαντικούς άλλους. Αργότερα, σε ένα ομαδικό παιχνίδι με κανόνες, μαθαίνει να υπολογίζει τι περιμένουν όλοι οι παίκτες μαζί: αυτό το ονόμασε γενικευμένο άλλο. Εκεί αρχίζει να σκέφτεται σαν μέλος μιας κοινωνίας.

Μια διαδικασία που δεν τελειώνει

Η κοινωνικοποίηση δεν τελειώνει με την ενηλικίωση. Ένας νέος εργαζόμενος μαθαίνει τους κανόνες της δουλειάς του, ένας νέος γονιός τον ρόλο του, ένας συνταξιούχος να ζει χωρίς ωράριο. Και σε μια κοινωνία που αλλάζει γρήγορα, η γνώση δεν ρέει πια μόνο από τους μεγάλους στους μικρούς.

Χρήση διαδικτύου στην Ελλάδα το 2025, ανά ηλικία (%)

Πηγή: Eurostat, έρευνα για τη χρήση ΤΠΕ στα νοικοκυριά (isoc_ci_ifp_iu): όσοι χρησιμοποίησαν το διαδίκτυο τους τελευταίους 12 μήνες, στρογγυλεμένα. Ποια ηλικία ξεχωρίζει, και ποιος θα μπορούσε να τη βοηθήσει;

020406080100100989154

16–2425–5455–6465–74

Δες αν το διάβασες σωστά

Σχεδόν όλοι οι νέοι χρησιμοποιούν το διαδίκτυο. Από τους 65–74 μόνο περίπου οι μισοί, και ήταν ακόμα λιγότεροι πριν από λίγα χρόνια: 10% το 2013, 34% το 2020. Πολλοί παππούδες και γιαγιάδες έμαθαν να κάνουν βιντεοκλήση στα εγγόνια τους από τα ίδια τα εγγόνια. Αυτό οι κοινωνιολόγοι το λένε αντίστροφη κοινωνικοποίηση: οι νεότεροι μαθαίνουν κάτι στους μεγαλύτερους.

Κοινωνικός έλεγχος

Δεν αρκεί να μάθουμε τους κανόνες· η κοινωνία φροντίζει και να τους τηρούμε. Κοινωνικός έλεγχος είναι το σύνολο των μέσων με τα οποία μια κοινωνία ενθαρρύνει τη συμμόρφωση στους κανόνες της και αποθαρρύνει την παραβίασή τους.

Τα μέσα αυτά είναι οι κυρώσεις: θετικές (έπαινος, βραβείο, προαγωγή, ένα «μπράβο») και αρνητικές (επίπληξη, πρόστιμο, αποβολή, φυλακή, απομόνωση). Και ο έλεγχος έχει δύο μορφές:

Ο πιο αποτελεσματικός έλεγχος όμως είναι αυτός που δεν φαίνεται: όταν έχεις κάνει δικούς σου τους κανόνες, η συνείδησή σου σε ελέγχει πριν χρειαστεί κανείς άλλος. Οι κοινωνιολόγοι τον λένε εσωτερικό έλεγχο, σε αντίθεση με τον εξωτερικό.

Τυπικός ή άτυπος κοινωνικός έλεγχος;

Κάθε κάρτα είναι μια κύρωση, θετική ή αρνητική. Την επιβάλλει επίσημη αρχή με γραπτό κανόνα, ή οι γύρω σου;

Τι είδους έλεγχος;

Οι φίλοι σου σταματούν να σε καλούν, γιατί πρόδωσες ένα μυστικό

ΤυπικόςΆτυπος

0 / 8

Παρέκκλιση

Όποιος δεν τηρεί τους κανόνες μιας ομάδας λέμε ότι κάνει παρέκκλιση. Ο Γάλλος κοινωνιολόγος Εμίλ Ντιρκέμ (1858–1917) υποστήριξε κάτι απροσδόκητο: η παρέκκλιση υπάρχει σε κάθε κοινωνία, και η αντίδραση σε αυτήν βοηθά την κοινωνία να ξεκαθαρίσει τι θεωρεί σωστό. Επιπλέον, αυτό που σήμερα είναι παρέκκλιση μπορεί αύριο να γίνει κανόνας. Όσοι διεκδίκησαν πρώτοι ψήφο για τις γυναίκες θεωρήθηκαν εκκεντρικοί.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση