Κοινωνικοί θεσμοί

Τι είναι θεσμός

Στην καθημερινή γλώσσα λέμε «θεσμός» για κάτι που γίνεται κάθε χρόνο, όπως ένα φεστιβάλ ή ένας αγώνας. Στην κοινωνιολογία η λέξη έχει βαρύτερο νόημα.

Κοινωνικός θεσμός είναι ένα σταθερό σύνολο από κανόνες, ρόλους και πρακτικές που οργανώνει τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία καλύπτει μια βασική της ανάγκη. Οι θεσμοί δεν τους εφευρίσκει κανείς από το μηδέν· διαμορφώνονται σιγά σιγά, συχνά μέσα σε αιώνες, και κάθε νέα γενιά τους βρίσκει έτοιμους.

Ένας θεσμός δεν είναι κτίριο ούτε υπηρεσία. Αν κλείσει ένα σχολείο, ο θεσμός της εκπαίδευσης μένει. Αν όμως αλλάξουν οι κανόνες του (πόσα χρόνια είναι υποχρεωτικό το σχολείο, ποιος διδάσκει, τι διδάσκεται), τότε αλλάζει ο ίδιος ο θεσμός.

Γιατί χρειάζονται οι θεσμοί

Κάθε κοινωνία, για να επιβιώσει από γενιά σε γενιά, πρέπει να λύσει μερικά βασικά προβλήματα. Οι θεσμοί είναι οι σταθερές λύσεις της:

Χωρίς θεσμούς, κάθε φορά θα έπρεπε να αποφασίζουμε από την αρχή πώς μεγαλώνουν τα παιδιά, πώς ανταλλάσσουμε αγαθά, ποιος παίρνει τις κοινές αποφάσεις. Οι θεσμοί κάνουν τη ζωή προβλέψιμη: ξέρεις τι περιμένουν από εσένα και τι μπορείς να περιμένεις από τους άλλους.

Οι θεσμοί συνδέονται μεταξύ τους. Όταν η οικονομία χρειάζεται εργαζόμενους με περισσότερες γνώσεις, αλλάζει η εκπαίδευση. Όταν οι γυναίκες μπαίνουν μαζικά στην αγορά εργασίας, αλλάζει η οικογένεια, και η πολιτεία φτιάχνει νηπιαγωγεία και άδειες μητρότητας και πατρότητας.

Ποιος θεσμός;

Διάλεξε μια κατάσταση και βρες ποιος θεσμός οργανώνει την απάντηση της κοινωνίας. Κάποιες φορές ταιριάζουν δύο.

Η κατάσταση

Ένα παιδί έχασε τους γονείς του και κάποιος πρέπει να το φροντίσει νόμιμαΜια νέα γενιά πρέπει να μάθει να διαβάζει, να μετρά και να σκέφτεται κριτικάΈνας αγρότης θέλει να πουλήσει ελιές σε έναν έμπορο της ΓερμανίαςΔύο γείτονες διαφωνούν για το πού τελειώνει το οικόπεδο του καθενός

Ποιος θεσμός;

ΟικογένειαΕκπαίδευσηΟικονομίαΠολιτεία

Ποιος θεσμός;

Ένας θεσμός που άλλαξε: η εκπαίδευση στην Ελλάδα

Οι θεσμοί είναι σταθεροί, αλλά όχι ακίνητοι. Η ελληνική εκπαίδευση το δείχνει καθαρά.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Η οικογένεια: ένας θεσμός σε αλλαγή

Η οικογένεια είναι ίσως ο παλαιότερος θεσμός, και αυτός που άλλαξε περισσότερο τις τελευταίες δεκαετίες. Δύο σταθμοί στην Ελλάδα:

• 1982: καθιερώθηκε ο πολιτικός γάμος, δίπλα στον θρησκευτικό. Ο καθένας μπορεί να διαλέξει ποιον από τους δύο θα κάνει.
• 1983: με τον ν. 1329/1983 ξαναγράφτηκε το οικογενειακό δίκαιο του Αστικού Κώδικα με βάση την ισότητα των φύλων, που ήδη όριζε το άρθρο 4 § 2 του Συντάγματος. Καταργήθηκε η προίκα ως θεσμός του δικαίου, και η «πατρική εξουσία» έγινε γονική μέριμνα που την ασκούν και οι δύο γονείς.

Το Σύνταγμα (άρθρο 21 § 1) θέτει την οικογένεια, τον γάμο, τη μητρότητα και την παιδική ηλικία υπό την προστασία του κράτους. Το πώς ακριβώς μοιάζει μια οικογένεια όμως αλλάζει: λιγότερα παιδιά, γάμος σε μεγαλύτερη ηλικία, περισσότερες μονογονεϊκές οικογένειες και ζευγάρια που συμβιώνουν χωρίς γάμο.