Κοινωνική οργάνωση και αλλαγή

Η θέση σου στην κοινωνία

Γράψε σε ένα χαρτί ποια είσαι ή ποιος είσαι, σε δέκα λέξεις. Θα γράψεις πιθανότατα: μαθήτρια, αδερφός, εγγονή, Ελληνίδα, τερματοφύλακας, πρόσκοπος. Καθεμιά από αυτές τις λέξεις είναι μια κοινωνική θέση: η θέση που έχει ένας άνθρωπος μέσα σε μια ομάδα ή στην κοινωνία, σε σχέση με τους άλλους.

Ο Αμερικανός ανθρωπολόγος Ραλφ Λίντον (1936) χώρισε τις θέσεις σε δύο είδη:

Κάθε άνθρωπος έχει πολλές θέσεις ταυτόχρονα. Συνήθως μία από αυτές είναι η πιο σημαντική, αυτή με την οποία σε αναγνωρίζουν οι άλλοι πρώτα· οι κοινωνιολόγοι τη λένε κύρια θέση. Για έναν ενήλικα είναι συχνά το επάγγελμά του.

Ο ρόλος: τι περιμένουν από τη θέση

Για τον Λίντον, ρόλος είναι η συμπεριφορά που περιμένει η κοινωνία από όποιον κατέχει μια θέση. Η θέση λέει ποιος είσαι· ο ρόλος λέει τι αναμένεται να κάνεις. Ο καθηγητής «πρέπει» να εξηγεί και να είναι δίκαιος, ο διαιτητής να είναι αμερόληπτος, ο μαθητής να μελετά.

Επειδή έχουμε πολλές θέσεις, οι ρόλοι μας κάποτε συγκρούονται. Η σύγκρουση ρόλων συμβαίνει όταν οι προσδοκίες δύο θέσεων δεν χωρούν την ίδια στιγμή:

• η μαθήτρια που είναι και αθλήτρια έχει τελικό αγώνα το απόγευμα πριν από ένα διαγώνισμα,
• ο γιατρός που καλείται να φροντίσει ως εφημερεύων και τον δικό του άρρωστο γονιό,
• ο διαιτητής που πρέπει να σφυρίξει πέναλτι εναντίον της ομάδας της πόλης του.

Οι κοινωνικοί κανόνες

Οι ρόλοι στηρίζονται σε κοινωνικούς κανόνες: οδηγίες για το πώς «πρέπει» να συμπεριφερθεί κανείς σε μια περίσταση. Ο Σάμνερ (1906) ξεχώρισε τους κανόνες ανάλογα με το πόσο βαριά θεωρεί η κοινωνία την παράβασή τους:

Πολλοί νόμοι ξεκίνησαν ως ήθη: η απαγόρευση του φόνου ή της κλοπής ήταν ήθος πολύ πριν γραφτεί σε κώδικα.

Ίσοι, αλλά όχι στην ίδια θέση: διαστρωμάτωση

Σε όλες τις γνωστές κοινωνίες τα αγαθά που επιθυμούν οι άνθρωποι δεν μοιράζονται ίσα. Ο Μαξ Βέμπερ ξεχώρισε τρία τέτοια αγαθά: τον πλούτο (εισόδημα, περιουσία), το κύρος (πόσο σε εκτιμούν οι άλλοι) και την εξουσία (πόσο μπορείς να επιβάλεις τη θέλησή σου). Όταν οι άνθρωποι κατατάσσονται σε στρώματα, ανώτερα και κατώτερα, με βάση αυτά τα αγαθά, μιλάμε για κοινωνική διαστρωμάτωση.

Τα συστήματα διαστρωμάτωσης διαφέρουν στο πόσο ανοιχτά είναι:

• Στις κάστες, όπως στο παραδοσιακό σύστημα της Ινδίας, η θέση ήταν αποδιδόμενη: γεννιόσουν σε μια κάστα και πέθαινες σε αυτήν. Το σημερινό Σύνταγμα της Ινδίας (1950) καταργεί το «άγγιγμα» και απαγορεύει τις διακρίσεις λόγω κάστας.
• Στις κοινωνικές τάξεις των σύγχρονων κοινωνιών η θέση είναι, τουλάχιστον τυπικά, ανοιχτή: μπορείς να ανέβεις ή να κατέβεις.

Κοινωνική κινητικότητα

Κοινωνική κινητικότητα είναι η μετακίνηση ανθρώπων από μια κοινωνική θέση σε άλλη. Τον όρο τον καθιέρωσε ο Πιτιρίμ Σορόκιν (1927).

Ο σημαντικότερος δρόμος για την κάθετη κινητικότητα στις σύγχρονες κοινωνίες είναι η εκπαίδευση. Το διάγραμμα δείχνει πόσοι Έλληνες έχουν τελειώσει ανώτατη εκπαίδευση (πανεπιστήμιο ή άλλη ανώτατη σχολή), σε δύο ηλικίες και δύο χρονιές.

Απόφοιτοι ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα, % της ηλικίας

Πηγή: Eurostat, Έρευνα Εργατικού Δυναμικού (edat_lfse_03), στρογγυλεμένα. Σύγκρινε τους νέους (25–34) με τους μεγαλύτερους (55–64), το 2000 και το 2025. Τι σου λέει η διαφορά για την κινητικότητα από γενιά σε γενιά;

010203040508232943

55–64 το 200025–34 το 200055–64 το 202525–34 το 2025

Δες αν το διάβασες σωστά

Το 2000 μόνο 8 στους 100 Έλληνες 55–64 ετών είχαν πτυχίο ανώτατης εκπαίδευσης. Είχαν γεννηθεί περίπου το 1936–1945. Το 2025 το ποσοστό στους 25–34 ήταν περίπου 43%. Μέσα σε λίγες γενιές, ένα πτυχίο έγινε από προνόμιο μιας μειοψηφίας κάτι πολύ πιο κοινό. Αυτό είναι διαγενεακή κινητικότητα σε μεγάλη κλίμακα.

Κοινωνική μεταβολή

Καμία κοινωνία δεν μένει ίδια. Κοινωνική μεταβολή είναι η αλλαγή στη δομή μιας κοινωνίας: στους θεσμούς, στους ρόλους, στους κανόνες, στον πολιτισμό. Οι αιτίες της είναι συνήθως πολλές μαζί:

• Τεχνολογία: ο ηλεκτρισμός, το αυτοκίνητο, το διαδίκτυο.
• Πληθυσμός: γήρανση, αστικοποίηση, μετανάστευση.
• Ιδέες: η ισότητα των φύλων, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η οικολογία.
• Επαφή με άλλους πολιτισμούς: εμπόριο, ταξίδια, μέσα ενημέρωσης.
• Φυσικό περιβάλλον: ξηρασίες, σεισμοί, κλιματική αλλαγή.

Ως προς τη μορφή, η μεταβολή μπορεί να είναι σταδιακή (εξέλιξη, μέσα σε δεκαετίες) ή απότομη (επανάσταση, πόλεμος, κρίση). Μπορεί να είναι σχεδιασμένη, όπως ένας νόμος, ή απρογραμμάτιστη, όπως οι συνέπειες μιας νέας εφεύρεσης.

Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Ουίλιαμ Όγκμπερν παρατήρησε το 1922 ότι τα μέρη ενός πολιτισμού δεν αλλάζουν με την ίδια ταχύτητα. Ο υλικός πολιτισμός (τα εργαλεία, η τεχνολογία) αλλάζει συνήθως πιο γρήγορα από τον άυλο (τους κανόνες, τις αξίες, τους νόμους). Το κενό ανάμεσά τους το ονόμασε πολιτισμική καθυστέρηση.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση