Η διοίκηση και η τοπική αυτοδιοίκηση
Υπουργεία, αποκεντρωμένες διοικήσεις, δήμοι και περιφέρειες: ποιος φροντίζει τι, κοντά στον πολίτη.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή Γ΄ Γυμνασίου, §11
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι σημαίνει ότι η διοίκηση του κράτους είναι αποκεντρωμένη, και ποια είναι η κεντρική και ποια η περιφερειακή διοίκηση.
- Να ξεχωρίζεις την αποκέντρωση από την τοπική αυτοδιοίκηση, και τους δήμους από τις περιφέρειες.
- Να διαβάζεις το άρθρο 102 του Συντάγματος και να βρίσκεις ποιος είναι αρμόδιος για μια υπόθεση της καθημερινής ζωής.
- Να αναφέρεις τις ανεξάρτητες αρχές που προστατεύουν τον πολίτη από τη διοίκηση.
Ποιος φτιάχνει το πεζοδρόμιο;
Ένα πρωί βρίσκεις το πεζοδρόμιο έξω από το σχολείο σπασμένο. Ποιος θα το φτιάξει; Ο υπουργός Παιδείας; Ο δήμαρχος; Ο περιφερειάρχης; Και σε ποιον θα παραπονεθείς, αν περάσουν μήνες και δεν το φτιάξει κανείς;
Η Βουλή ψηφίζει τους νόμους και η κυβέρνηση αποφασίζει την πολιτική. Για να φτάσουν όμως οι αποφάσεις ως τον πολίτη, χρειάζεται ένας τεράστιος μηχανισμός: υπουργεία, υπηρεσίες, δήμοι, περιφέρειες, υπάλληλοι. Αυτός είναι η δημόσια διοίκηση. Σε αυτή την ενότητα θα δεις πώς είναι οργανωμένη, και ποιος φροντίζει τι.
Το κράτος σε δύο επίπεδα
Το Σύνταγμα (άρθρο 101) ορίζει ότι η διοίκηση του κράτους οργανώνεται κατά το αποκεντρωτικό σύστημα: δεν αποφασίζουν όλα από την Αθήνα, αλλά αρμοδιότητες περνούν και σε υπηρεσίες σε όλη τη χώρα.
| Επίπεδο | Ποιοι | Τι κάνουν |
|---|---|---|
| Κεντρική διοίκηση | ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, η κυβέρνηση, τα υπουργεία με τις γενικές γραμματείες τους | χαράζουν την πολιτική για όλη τη χώρα: παιδεία, υγεία, άμυνα, οικονομία, εξωτερικές σχέσεις |
| Περιφερειακή κρατική διοίκηση | οι επτά αποκεντρωμένες διοικήσεις και οι περιφερειακές υπηρεσίες των υπουργείων | εφαρμόζουν τις αποφάσεις του κράτους κοντά στον πολίτη, π.χ. για δάση, μετανάστευση, χωροταξία |
Οι αποκεντρωμένες διοικήσεις είναι όργανα του κράτους: τους επικεφαλής τους τούς ορίζει η κυβέρνηση, δεν τους εκλέγουν οι πολίτες. Εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά από την αυτοδιοίκηση, που θα δεις πιο κάτω.
Οι δημόσιοι υπάλληλοι
Τη δουλειά της διοίκησης την κάνουν οι δημόσιοι υπάλληλοι. Το Σύνταγμα τους λέει «εκτελεστές της θέλησης του κράτους» που «υπηρετούν τον Λαό» (άρθρο 103). Δύο κανόνες προστατεύουν τον πολίτη από το να γίνει η διοίκηση λάφυρο του κόμματος που κυβερνά:
- Προσλαμβάνονται με αντικειμενικά κριτήρια, μέσα από διαγωνισμούς και πίνακες του ΑΣΕΠ, του Ανώτατου Συμβουλίου Επιλογής Προσωπικού, και όχι με ρουσφέτι.
- Οι μόνιμοι υπάλληλοι δεν απολύονται επειδή άλλαξε η κυβέρνηση, αλλά μόνο για λόγους που ορίζει ο νόμος. Αυτή είναι η μονιμότητα: δεν είναι προνόμιο του υπαλλήλου, αλλά εγγύηση ότι θα εφαρμόσει τον νόμο το ίδιο για όλους, χωρίς φόβο.
Δίπλα στο κράτος υπάρχουν και νομικά πρόσωπα και επιχειρήσεις με δημόσια ή δημοτική συμμετοχή, όπως οι εταιρείες ύδρευσης των πόλεων, που λειτουργούν σαν επιχειρήσεις αλλά με κρατικό έλεγχο.
Η τοπική αυτοδιοίκηση
Το άρθρο 102 του Συντάγματος ορίζει ότι οι τοπικές υποθέσεις ανήκουν στους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ). Αυτοί δεν είναι υπηρεσίες του κράτους: είναι αυτοδιοικούμενοι, με όργανα που εκλέγουν οι ίδιοι οι κάτοικοι.
| Βαθμός | Τι είναι | Πόσοι | Ποιος τους διοικεί |
|---|---|---|---|
| Α΄ βαθμός | οι δήμοι | 332 | ο δήμαρχος και το δημοτικό συμβούλιο |
| Β΄ βαθμός | οι περιφέρειες | 13 | ο περιφερειάρχης και το περιφερειακό συμβούλιο |
Δήμαρχοι, περιφερειάρχες και συμβούλια εκλέγονται στις αυτοδιοικητικές εκλογές, που γίνονται κάθε πέντε χρόνια. Μέσα στους δήμους υπάρχουν και οι δημοτικές ή τοπικές κοινότητες, με δικά τους εκλεγμένα συμβούλια, για τα χωριά και τις συνοικίες.

Τι κάνει ο δήμος
Ο δήμος φροντίζει ό,τι αφορά την καθημερινή ζωή της γειτονιάς:
- Περιβάλλον και καθαριότητα: αποκομιδή απορριμμάτων και ανακύκλωση, καθαρισμός δρόμων, πάρκα και πλατείες, πεζοδρόμια, φωτισμός δρόμων, νεκροταφεία.
- Παιδεία: συντήρηση των σχολικών κτιρίων, παιδικοί και βρεφονηπιακοί σταθμοί.
- Κοινωνική φροντίδα: κέντρα για ηλικιωμένους, όπως τα ΚΑΠΗ, προγράμματα για όσους έχουν ανάγκη, όπως το «Βοήθεια στο Σπίτι».
- Πολιτισμός και αθλητισμός: βιβλιοθήκες, γήπεδα, κολυμβητήρια, πολιτιστικά κέντρα, φεστιβάλ.
- Ύδρευση: σε πολλές πόλεις το νερό και την αποχέτευση τα έχει μια δημοτική επιχείρηση.
- Δημοτολόγιο: ληξιαρχικές πράξεις γέννησης, γάμου, θανάτου, πιστοποιητικά.
Τι κάνει η περιφέρεια
Η περιφέρεια φροντίζει ό,τι αφορά μια ευρύτερη περιοχή, με πολλούς δήμους μαζί: την ανάπτυξη της περιοχής, τα περιφερειακά οδικά δίκτυα, τη γεωργία και την κτηνοτροφία, τον έλεγχο της ποιότητας των τροφίμων, τις άδειες οδήγησης και τα θέματα μεταφορών, τη διαχείριση ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Οι παλιοί νομοί ζουν μέσα στις περιφέρειες ως περιφερειακές ενότητες.
Μια μακριά ιστορία
Ο πρώτος νόμος για τους δήμους ψηφίστηκε το 1833, την εποχή του Όθωνα. Η Ελλάδα είχε για δεκαετίες χιλιάδες μικρές κοινότητες. Με το «Σχέδιο Καποδίστριας» του 1997 ενώθηκαν σε 1.033 δήμους και κοινότητες, και με τον «Καλλικράτη» του 2010 έγιναν 325 δήμοι και 13 αιρετές περιφέρειες. Ο «Κλεισθένης» του 2018 χώρισε ορισμένους δήμους στα δύο, και έφτασαν τους 332.
Και αν η διοίκηση σε αδικεί;
Η διοίκηση δεν κάνει πάντα σωστά τη δουλειά της. Για να προστατεύεται ο πολίτης, το Σύνταγμα (άρθρο 101Α) προβλέπει ανεξάρτητες αρχές, που δεν παίρνουν εντολές από την κυβέρνηση:
| Ανεξάρτητη αρχή | Τι κάνει |
|---|---|
| Συνήγορος του Πολίτη | εξετάζει δωρεάν παράπονα πολιτών για δημόσιες υπηρεσίες και δήμους, και μεσολαβεί. Έχει και τον Συνήγορο του Παιδιού, για τα δικαιώματα των παιδιών |
| ΑΣΕΠ | ελέγχει ότι οι προσλήψεις στο δημόσιο γίνονται με αντικειμενικά κριτήρια |
| Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα | προστατεύει τα προσωπικά σου στοιχεία |
| Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης | εποπτεύει τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις |
Και αν η διοίκηση πάρει μια παράνομη απόφαση για σένα, μπορείς να την προσβάλεις στα διοικητικά δικαστήρια, ως το Συμβούλιο της Επικρατείας.
Η επαφή με τη διοίκηση έγινε πιο εύκολη τα τελευταία χρόνια. Στα ΚΕΠ, τα Κέντρα Εξυπηρέτησης Πολιτών, που υπάρχουν σε κάθε δήμο από το 2002, κάνεις αιτήσεις για πολλές υπηρεσίες σε ένα σημείο. Και πολλά πιστοποιητικά βγαίνουν πια ηλεκτρονικά, από το gov.gr, χωρίς να πας πουθενά.
Παράδειγμα 1
Πού απευθύνεσαι; Τέσσερα προβλήματα μιας εβδομάδας
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το πεζοδρόμιο έξω από το σχολείο είναι σπασμένο. Είναι τοπική υπόθεση, άρα αρμόδιος είναι ο δήμος. Κάνεις αίτημα στις τεχνικές υπηρεσίες του, συχνά και ηλεκτρονικά, με μια φωτογραφία. Μπορείς να το θέσεις και στη δημοτική ή τοπική κοινότητα της περιοχής σου.
Ο παππούς σου χρειάζεται πιστοποιητικό οικογενειακής κατάστασης. Βγαίνει από τον δήμο, και μπορεί να το ζητήσει από ένα ΚΕΠ ή ηλεκτρονικά από το gov.gr.
Η μεγάλη σου αδελφή θέλει να δώσει εξετάσεις για δίπλωμα οδήγησης. Η άδεια οδήγησης εκδίδεται από τις υπηρεσίες μεταφορών της περιφέρειας.
Ο δήμος δεν απαντάει εδώ και τρεις μήνες στο αίτημα για το πεζοδρόμιο. Μπορείς να κάνεις αναφορά στον Συνήγορο του Πολίτη, που εξετάζει δωρεάν τα παράπονα για δημόσιες υπηρεσίες και δήμους και ζητά εξηγήσεις από την υπηρεσία.
Το συμπέρασμα. Πριν παραπονεθείς, ρώτα ποιος είναι αρμόδιος. Και αν ο αρμόδιος δεν κάνει τη δουλειά του, υπάρχει ένα δεύτερο επίπεδο, που υπάρχει ακριβώς για να ελέγχει τη διοίκηση.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσους δήμους και πόσες περιφέρειες έχει σήμερα η Ελλάδα;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι σημαίνει ότι η διοίκηση του κράτους είναι αποκεντρωμένη, και ποια είναι η κεντρική και ποια η περιφερειακή διοίκηση.
- Να ξεχωρίζεις την αποκέντρωση από την τοπική αυτοδιοίκηση, και τους δήμους από τις περιφέρειες.
- Να διαβάζεις το άρθρο 102 του Συντάγματος και να βρίσκεις ποιος είναι αρμόδιος για μια υπόθεση της καθημερινής ζωής.
- Να αναφέρεις τις ανεξάρτητες αρχές που προστατεύουν τον πολίτη από τη διοίκηση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.