Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η διοίκηση και η τοπική αυτοδιοίκηση

Υπουργεία, αποκεντρωμένες διοικήσεις, δήμοι και περιφέρειες: ποιος φροντίζει τι, κοντά στον πολίτη.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή Γ΄ Γυμνασίου, §11

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς τι σημαίνει ότι η διοίκηση του κράτους είναι αποκεντρωμένη, και ποια είναι η κεντρική και ποια η περιφερειακή διοίκηση.
  2. Να ξεχωρίζεις την αποκέντρωση από την τοπική αυτοδιοίκηση, και τους δήμους από τις περιφέρειες.
  3. Να διαβάζεις το άρθρο 102 του Συντάγματος και να βρίσκεις ποιος είναι αρμόδιος για μια υπόθεση της καθημερινής ζωής.
  4. Να αναφέρεις τις ανεξάρτητες αρχές που προστατεύουν τον πολίτη από τη διοίκηση.

Ποιος φτιάχνει το πεζοδρόμιο;

Ένα πρωί βρίσκεις το πεζοδρόμιο έξω από το σχολείο σπασμένο. Ποιος θα το φτιάξει; Ο υπουργός Παιδείας; Ο δήμαρχος; Ο περιφερειάρχης; Και σε ποιον θα παραπονεθείς, αν περάσουν μήνες και δεν το φτιάξει κανείς;

Η Βουλή ψηφίζει τους νόμους και η κυβέρνηση αποφασίζει την πολιτική. Για να φτάσουν όμως οι αποφάσεις ως τον πολίτη, χρειάζεται ένας τεράστιος μηχανισμός: υπουργεία, υπηρεσίες, δήμοι, περιφέρειες, υπάλληλοι. Αυτός είναι η δημόσια διοίκηση. Σε αυτή την ενότητα θα δεις πώς είναι οργανωμένη, και ποιος φροντίζει τι.

Το κράτος σε δύο επίπεδα

Το Σύνταγμα (άρθρο 101) ορίζει ότι η διοίκηση του κράτους οργανώνεται κατά το αποκεντρωτικό σύστημα: δεν αποφασίζουν όλα από την Αθήνα, αλλά αρμοδιότητες περνούν και σε υπηρεσίες σε όλη τη χώρα.

ΕπίπεδοΠοιοιΤι κάνουν
Κεντρική διοίκησηο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, η κυβέρνηση, τα υπουργεία με τις γενικές γραμματείες τουςχαράζουν την πολιτική για όλη τη χώρα: παιδεία, υγεία, άμυνα, οικονομία, εξωτερικές σχέσεις
Περιφερειακή κρατική διοίκησηοι επτά αποκεντρωμένες διοικήσεις και οι περιφερειακές υπηρεσίες των υπουργείωνεφαρμόζουν τις αποφάσεις του κράτους κοντά στον πολίτη, π.χ. για δάση, μετανάστευση, χωροταξία

Οι αποκεντρωμένες διοικήσεις είναι όργανα του κράτους: τους επικεφαλής τους τούς ορίζει η κυβέρνηση, δεν τους εκλέγουν οι πολίτες. Εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά από την αυτοδιοίκηση, που θα δεις πιο κάτω.

Οι δημόσιοι υπάλληλοι

Τη δουλειά της διοίκησης την κάνουν οι δημόσιοι υπάλληλοι. Το Σύνταγμα τους λέει «εκτελεστές της θέλησης του κράτους» που «υπηρετούν τον Λαό» (άρθρο 103). Δύο κανόνες προστατεύουν τον πολίτη από το να γίνει η διοίκηση λάφυρο του κόμματος που κυβερνά:

  • Προσλαμβάνονται με αντικειμενικά κριτήρια, μέσα από διαγωνισμούς και πίνακες του ΑΣΕΠ, του Ανώτατου Συμβουλίου Επιλογής Προσωπικού, και όχι με ρουσφέτι.
  • Οι μόνιμοι υπάλληλοι δεν απολύονται επειδή άλλαξε η κυβέρνηση, αλλά μόνο για λόγους που ορίζει ο νόμος. Αυτή είναι η μονιμότητα: δεν είναι προνόμιο του υπαλλήλου, αλλά εγγύηση ότι θα εφαρμόσει τον νόμο το ίδιο για όλους, χωρίς φόβο.

Δίπλα στο κράτος υπάρχουν και νομικά πρόσωπα και επιχειρήσεις με δημόσια ή δημοτική συμμετοχή, όπως οι εταιρείες ύδρευσης των πόλεων, που λειτουργούν σαν επιχειρήσεις αλλά με κρατικό έλεγχο.

Η τοπική αυτοδιοίκηση

Το άρθρο 102 του Συντάγματος ορίζει ότι οι τοπικές υποθέσεις ανήκουν στους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ). Αυτοί δεν είναι υπηρεσίες του κράτους: είναι αυτοδιοικούμενοι, με όργανα που εκλέγουν οι ίδιοι οι κάτοικοι.

ΒαθμόςΤι είναιΠόσοιΠοιος τους διοικεί
Α΄ βαθμόςοι δήμοι332ο δήμαρχος και το δημοτικό συμβούλιο
Β΄ βαθμόςοι περιφέρειες13ο περιφερειάρχης και το περιφερειακό συμβούλιο

Δήμαρχοι, περιφερειάρχες και συμβούλια εκλέγονται στις αυτοδιοικητικές εκλογές, που γίνονται κάθε πέντε χρόνια. Μέσα στους δήμους υπάρχουν και οι δημοτικές ή τοπικές κοινότητες, με δικά τους εκλεγμένα συμβούλια, για τα χωριά και τις συνοικίες.

Ένα μακρύ τριώροφο κτίριο σε ανοιχτό κίτρινο χρώμα, με πολλά παράθυρα, σημαίες στην πρόσοψη και μια είσοδο με κίονες. Μπροστά, μια μεγάλη πλακοστρωμένη πλατεία με λίγους περαστικούς.
Το Δημαρχείο της Αθήνας, στην πλατεία Κοτζιά. Ο Δήμος Αθηναίων ιδρύθηκε το 1834, λίγους μήνες μετά τον πρώτο νόμο του ελληνικού κράτους για τους δήμους. Εδώ δουλεύουν ο δήμαρχος και οι υπηρεσίες του, και εδώ συνεδριάζει το δημοτικό συμβούλιο, σε συνεδριάσεις που μπορεί να παρακολουθήσει κάθε δημότης.Φωτογραφία: C messier · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Τι κάνει ο δήμος

Ο δήμος φροντίζει ό,τι αφορά την καθημερινή ζωή της γειτονιάς:

  • Περιβάλλον και καθαριότητα: αποκομιδή απορριμμάτων και ανακύκλωση, καθαρισμός δρόμων, πάρκα και πλατείες, πεζοδρόμια, φωτισμός δρόμων, νεκροταφεία.
  • Παιδεία: συντήρηση των σχολικών κτιρίων, παιδικοί και βρεφονηπιακοί σταθμοί.
  • Κοινωνική φροντίδα: κέντρα για ηλικιωμένους, όπως τα ΚΑΠΗ, προγράμματα για όσους έχουν ανάγκη, όπως το «Βοήθεια στο Σπίτι».
  • Πολιτισμός και αθλητισμός: βιβλιοθήκες, γήπεδα, κολυμβητήρια, πολιτιστικά κέντρα, φεστιβάλ.
  • Ύδρευση: σε πολλές πόλεις το νερό και την αποχέτευση τα έχει μια δημοτική επιχείρηση.
  • Δημοτολόγιο: ληξιαρχικές πράξεις γέννησης, γάμου, θανάτου, πιστοποιητικά.

Τι κάνει η περιφέρεια

Η περιφέρεια φροντίζει ό,τι αφορά μια ευρύτερη περιοχή, με πολλούς δήμους μαζί: την ανάπτυξη της περιοχής, τα περιφερειακά οδικά δίκτυα, τη γεωργία και την κτηνοτροφία, τον έλεγχο της ποιότητας των τροφίμων, τις άδειες οδήγησης και τα θέματα μεταφορών, τη διαχείριση ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Οι παλιοί νομοί ζουν μέσα στις περιφέρειες ως περιφερειακές ενότητες.

Μια μακριά ιστορία

Ο πρώτος νόμος για τους δήμους ψηφίστηκε το 1833, την εποχή του Όθωνα. Η Ελλάδα είχε για δεκαετίες χιλιάδες μικρές κοινότητες. Με το «Σχέδιο Καποδίστριας» του 1997 ενώθηκαν σε 1.033 δήμους και κοινότητες, και με τον «Καλλικράτη» του 2010 έγιναν 325 δήμοι και 13 αιρετές περιφέρειες. Ο «Κλεισθένης» του 2018 χώρισε ορισμένους δήμους στα δύο, και έφτασαν τους 332.

Δήμος, περιφέρεια ή κεντρικό κράτος;

Για κάθε υπόθεση, σκέψου αν αφορά τη γειτονιά, μια ευρύτερη περιοχή ή όλη τη χώρα. Οι αρμοδιότητες αλλάζουν κάπου κάπου με νόμο, οπότε μέτρα το σκεπτικό, όχι μόνο την απάντηση.

Ποιος είναι αρμόδιος;

Το σχέδιο ανάπτυξης για όλη την Κρήτη

0 από 8

Και αν η διοίκηση σε αδικεί;

Η διοίκηση δεν κάνει πάντα σωστά τη δουλειά της. Για να προστατεύεται ο πολίτης, το Σύνταγμα (άρθρο 101Α) προβλέπει ανεξάρτητες αρχές, που δεν παίρνουν εντολές από την κυβέρνηση:

Ανεξάρτητη αρχήΤι κάνει
Συνήγορος του Πολίτηεξετάζει δωρεάν παράπονα πολιτών για δημόσιες υπηρεσίες και δήμους, και μεσολαβεί. Έχει και τον Συνήγορο του Παιδιού, για τα δικαιώματα των παιδιών
ΑΣΕΠελέγχει ότι οι προσλήψεις στο δημόσιο γίνονται με αντικειμενικά κριτήρια
Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήραπροστατεύει τα προσωπικά σου στοιχεία
Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασηςεποπτεύει τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις

Και αν η διοίκηση πάρει μια παράνομη απόφαση για σένα, μπορείς να την προσβάλεις στα διοικητικά δικαστήρια, ως το Συμβούλιο της Επικρατείας.

Η επαφή με τη διοίκηση έγινε πιο εύκολη τα τελευταία χρόνια. Στα ΚΕΠ, τα Κέντρα Εξυπηρέτησης Πολιτών, που υπάρχουν σε κάθε δήμο από το 2002, κάνεις αιτήσεις για πολλές υπηρεσίες σε ένα σημείο. Και πολλά πιστοποιητικά βγαίνουν πια ηλεκτρονικά, από το gov.gr, χωρίς να πας πουθενά.

Παράδειγμα 1

Πού απευθύνεσαι; Τέσσερα προβλήματα μιας εβδομάδας

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Σύμφωνα με το άρθρο 101 του Συντάγματος, πώς οργανώνεται η διοίκηση του κράτους;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Πόσους δήμους και πόσες περιφέρειες έχει σήμερα η Ελλάδα;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς τι σημαίνει ότι η διοίκηση του κράτους είναι αποκεντρωμένη, και ποια είναι η κεντρική και ποια η περιφερειακή διοίκηση.
  • Να ξεχωρίζεις την αποκέντρωση από την τοπική αυτοδιοίκηση, και τους δήμους από τις περιφέρειες.
  • Να διαβάζεις το άρθρο 102 του Συντάγματος και να βρίσκεις ποιος είναι αρμόδιος για μια υπόθεση της καθημερινής ζωής.
  • Να αναφέρεις τις ανεξάρτητες αρχές που προστατεύουν τον πολίτη από τη διοίκηση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;