Χημικές αντιδράσεις στην καθημερινή ζωή
Καύση, οξείδωση, ζύμωση: χημεία που ήδη κάνεις.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις καύση, οξείδωση και ζύμωση σε καθημερινά φαινόμενα.
- Να ξεχωρίζεις εξώθερμες από ενδόθερμες αντιδράσεις.
- Να εξηγείς πώς η θερμοκρασία και η επιφάνεια επαφής επηρεάζουν την ταχύτητα μιας αντίδρασης.
Χημεία που ήδη κάνεις
Το ψωμί που φουσκώνει, το μήλο που μαυρίζει, το κάρβουνο που καίει, το σίδερο που σκουριάζει: όλα είναι χημικές αντιδράσεις, και οι περισσότερες ανήκουν σε λίγες μεγάλες οικογένειες.
Καύση και οξείδωση: ίδια χημεία, άλλη ταχύτητα
Και οι δύο είναι ένωση με το οξυγόνο.
Η καύση είναι γρήγορη και συνοδεύεται από φλόγα, φως και έντονη θερμότητα.
Η οξείδωση — σκουριά, ταγγισμένο λάδι, μαυρισμένο μήλο — είναι η ίδια διαδικασία σε πολύ αργό ρυθμό.
Για να ξεκινήσει μια καύση χρειάζονται τρία πράγματα ταυτόχρονα: καύσιμο, οξυγόνο και θερμοκρασία ανάφλεξης. Αφαίρεσε ένα από τα τρία και η φωτιά σβήνει — και ακριβώς σε αυτό στηρίζεται κάθε μέθοδος πυρόσβεσης.
Ζύμωση: χημεία από μικροοργανισμούς
Η ζύμωση είναι αντίδραση που την κάνουν μικροοργανισμοί — μύκητες όπως η μαγιά, ή βακτήρια — συνήθως χωρίς οξυγόνο.
Η μαγιά μετατρέπει τα σάκχαρα σε αιθανόλη και διοξείδιο του άνθρακα: οι φυσαλίδες του αερίου φουσκώνουν το ψωμί, και η αιθανόλη είναι το οινόπνευμα του κρασιού. Βακτήρια μετατρέπουν το σάκχαρο του γάλακτος σε γαλακτικό οξύ, και έτσι το γάλα γίνεται γιαούρτι.

Τι αλλάζει την ταχύτητα
| Παράγοντας | Επίδραση |
|---|---|
| θερμοκρασία | πιο ζεστό, πιο γρήγορα |
| επιφάνεια επαφής | πιο ψιλοκομμένο, πιο γρήγορα |
| συγκέντρωση | πιο πυκνό, πιο γρήγορα |
| καταλύτης | επιταχύνει χωρίς να καταναλώνεται |
Το ψυγείο δεν σκοτώνει τα μικρόβια: απλώς επιβραδύνει τις αντιδράσεις που χαλούν το φαγητό. Και μια χούφτα πριονίδι καίγεται πολύ πιο γρήγορα από ένα ίσου βάρους κούτσουρο, γιατί εκτίθεται στο οξυγόνο πολύ περισσότερη επιφάνεια.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί το κομμένο μήλο μαυρίζει και γιατί το λεμόνι το εμποδίζει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η κομμένη επιφάνεια εκθέτει ουσίες του μήλου στο οξυγόνο του αέρα.
Ακολουθεί οξείδωση, που παράγει σκουρόχρωμες ενώσεις.
Ο χυμός λεμονιού περιέχει βιταμίνη C, που είναι αντιοξειδωτικό: οξειδώνεται η ίδια στη θέση των ουσιών του μήλου. Και η οξύτητά του επιβραδύνει την αντίδραση.
Το ίδιο πετυχαίνει και η μεμβράνη: μειώνει την επαφή με τον αέρα.
Και οι δύο λύσεις καθυστερούν την αντίδραση — καμία δεν τη σταματά για πάντα.
Παράδειγμα 2
Γιατί το φαγητό διατηρείται περισσότερο στο ψυγείο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η αλλοίωση του φαγητού είναι σύνολο χημικών αντιδράσεων και δράσης μικροοργανισμών.
Η χαμηλή θερμοκρασία επιβραδύνει και τα δύο.
Τα μόρια κινούνται πιο αργά, συγκρούονται λιγότερο συχνά και με λιγότερη ενέργεια.
Πρόσεξε τη διατύπωση: το ψυγείο επιβραδύνει, δεν σταματά. Γι' αυτό και το φαγητό στο ψυγείο έχει ημερομηνία λήξης.
Η κατάψυξη επιβραδύνει ακόμη περισσότερο, αλλά και πάλι δεν μηδενίζει τις αντιδράσεις.
Παράδειγμα 3
Γιατί ένα αναμμένο κερί σβήνει όταν το σκεπάσεις με ποτήρι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η φλόγα χρειάζεται τρία πράγματα: καύσιμο, οξυγόνο και θερμοκρασία.
Το ποτήρι δεν αφαιρεί το καύσιμο — η παραφίνη είναι εκεί — ούτε τη θερμοκρασία.
Αφαιρεί το οξυγόνο: μέσα στο ποτήρι υπάρχει περιορισμένη ποσότητα. Όταν λιγοστέψει αρκετά — δεν χρειάζεται να εξαντληθεί — η φλόγα δεν συντηρείται.
Χωρίς οξυγόνο η καύση σταματά.
Στην ίδια αρχή δουλεύει και η πυροσβεστική κουβέρτα, και ο αφρός που καλύπτει μια φωτιά καυσίμων.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Είναι η σκουριά αργή οξείδωση ή καύση;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις καύση, οξείδωση και ζύμωση σε καθημερινά φαινόμενα.
- Να ξεχωρίζεις εξώθερμες από ενδόθερμες αντιδράσεις.
- Να εξηγείς πώς η θερμοκρασία και η επιφάνεια επαφής επηρεάζουν την ταχύτητα μιας αντίδρασης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.