Ο περιοδικός πίνακας
Γιατί ο πίνακας είναι χάρτης συμπεριφοράς, όχι λίστα.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς πώς είναι οργανωμένος ο περιοδικός πίνακας σε ομάδες και περιόδους.
- Να συνδέεις τη θέση ενός στοιχείου με τα ηλεκτρόνια της εξωτερικής του στιβάδας.
- Να προβλέπεις τη συμπεριφορά ενός στοιχείου από την ομάδα του.
Χάρτης, όχι κατάλογος
Ο περιοδικός πίνακας δεν είναι λίστα ταξινομημένη κατά μέγεθος. Είναι χάρτης συμπεριφοράς: στοιχεία που αντιδρούν με παρόμοιο τρόπο βρίσκονται στην ίδια στήλη.
Ο Μεντελέγιεφ, το 1869, τον οργάνωσε αφήνοντας μάλιστα κενά για στοιχεία που δεν είχαν ανακαλυφθεί — και προέβλεψε τις ιδιότητές τους. Όταν βρέθηκαν, ταίριαζαν.

Πώς διαβάζεται
Περίοδοι είναι οι οριζόντιες γραμμές. Ο αριθμός της περιόδου δείχνει πόσες στιβάδες ηλεκτρονίων έχει το άτομο.
Ομάδες είναι οι κατακόρυφες στήλες. Τα στοιχεία της ίδιας ομάδας έχουν τον ίδιο αριθμό ηλεκτρονίων στην εξωτερική στιβάδα — και γι' αυτό μοιάζουν χημικά. (Η μία εξαίρεση στα πρώτα είκοσι είναι το ήλιο: στην ομάδα , με δύο μόνο ηλεκτρόνια, γιατί η πρώτη στιβάδα γεμίζει με δύο.)
Οι τέσσερις ομάδες που αξίζει να ξέρεις
| Ομάδα | Εξωτερικά ηλεκτρόνια | Συμπεριφορά |
|---|---|---|
| 1, αλκάλια | δίνουν εύκολα το ηλεκτρόνιο, πολύ δραστικά | |
| 2, αλκαλικές γαίες | δραστικά μέταλλα, λιγότερο από τα αλκάλια | |
| 17, αλογόνα | παίρνουν εύκολα ένα ηλεκτρόνιο | |
| 18, ευγενή αέρια | (το ήλιο ), γεμάτη στιβάδα | δεν αντιδρούν σχεδόν με τίποτα |
Η τελευταία γραμμή εξηγεί τις υπόλοιπες: όλα τα άλλα στοιχεία αντιδρούν προσπαθώντας να φτάσουν σε γεμάτη εξωτερική στιβάδα, δίνοντας ή παίρνοντας ηλεκτρόνια.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το νάτριο και το κάλιο αντιδρούν και τα δύο βίαια με το νερό. Γιατί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Και τα δύο ανήκουν στην ομάδα 1.
Άρα έχουν από ένα ηλεκτρόνιο στην εξωτερική τους στιβάδα.
Αυτό το ηλεκτρόνιο χάνεται εύκολα, και η αντίδραση με το νερό είναι έντονη.
Το κάλιο αντιδρά ακόμη πιο βίαια, γιατί είναι χαμηλότερα στην ομάδα: το εξωτερικό του ηλεκτρόνιο απέχει περισσότερο από τον πυρήνα και συγκρατείται ασθενέστερα.
Παράδειγμα 2
Γιατί το ήλιο και το νέον δεν σχηματίζουν ενώσεις;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ανήκουν στην ομάδα 18, τα ευγενή αέρια.
Η εξωτερική τους στιβάδα είναι γεμάτη: δύο ηλεκτρόνια για το ήλιο, οκτώ για το νέον.
Δεν έχουν λόγο ούτε να δώσουν ούτε να πάρουν ηλεκτρόνια.
Αυτή η αδράνεια είναι χρήσιμη: το ήλιο γεμίζει μπαλόνια χωρίς κίνδυνο ανάφλεξης, και το αργό προστατεύει συγκολλήσεις από την οξείδωση.
Παράδειγμα 3
Στοιχείο έχει ατομικό αριθμό 17. Τι μπορείς να πεις για αυτό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Έχει 17 πρωτόνια, άρα και ηλεκτρόνια αν είναι ουδέτερο.
Στον πίνακα βρίσκεται στην ομάδα 17, δηλαδή στα αλογόνα, και στην τρίτη περίοδο.
Άρα έχει ηλεκτρόνια στην εξωτερική στιβάδα και τείνει να κερδίσει ένα ακόμη.
Είναι το χλώριο. Η πρόβλεψη της συμπεριφοράς του έγινε από τη θέση του, χωρίς να χρειαστεί να το ξέρεις απ' έξω — και αυτό ακριβώς είναι η αξία του πίνακα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγονται οι κατακόρυφες στήλες του περιοδικού πίνακα;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς πώς είναι οργανωμένος ο περιοδικός πίνακας σε ομάδες και περιόδους.
- Να συνδέεις τη θέση ενός στοιχείου με τα ηλεκτρόνια της εξωτερικής του στιβάδας.
- Να προβλέπεις τη συμπεριφορά ενός στοιχείου από την ομάδα του.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.