Αλκάλια και αλογόνα
Οι δύο πιο δραστικές οικογένειες του πίνακα: το νάτριο που αναφλέγεται στο νερό, και το χλώριο που απολυμαίνει.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να εντοπίζεις τα αλκάλια και τα αλογόνα στον περιοδικό πίνακα και να αναφέρεις τις κοινές ιδιότητές τους.
- Να γράφεις την εξίσωση της αντίδρασης ενός αλκαλίου με το νερό και να εξηγείς γιατί δίνει βάση.
- Να ανιχνεύεις τα αλογόνα στα άλατά τους με νιτρικό άργυρο.
- Να αναφέρεις χρήσεις των αλογόνων, και τους κινδύνους τους στο σπίτι και στο περιβάλλον.
Δύο οικογένειες στις άκρες του πίνακα
Η λέξη αλκάλιο έρχεται από το αραβικό al-qaly, τη στάχτη των φυτών. Από τη στάχτη έβγαζαν παλιά τη σόδα και την ποτάσα, ενώσεις του νατρίου και του καλίου. Η λέξη αλογόνο είναι ελληνική: «αυτό που γεννά άλατα».
Οι δύο ομάδες κάθονται στις δύο άκρες του περιοδικού πίνακα, στην 1η και στη 17η στήλη, και είναι οι πιο δραστικές του. Στην ενότητα για τον περιοδικό πίνακα είδες γιατί: στα αλκάλια περισσεύει ένα ηλεκτρόνιο, στα αλογόνα λείπει ένα. Εδώ θα δεις πώς φαίνεται αυτό στο εργαστήριο και στην καθημερινή ζωή.
Τα αλκάλια
Αλκάλια είναι τα στοιχεία της 1ης ομάδας, εκτός από το υδρογόνο: λίθιο (Li), νάτριο (Na), κάλιο (K), ρουβίδιο (Rb), καίσιο (Cs) και φράγκιο (Fr). Το φράγκιο είναι ραδιενεργό και εξαιρετικά σπάνιο.
Είναι μέταλλα, αλλά πολύ διαφορετικά από τον σίδηρο ή τον χαλκό:
- Είναι μαλακά: το νάτριο κόβεται με μαχαίρι σαν κρύο βούτυρο.
- Στη φρέσκια τομή έχουν αργυρόλευκη λάμψη, που θαμπώνει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα στον αέρα.
- Έχουν μικρή πυκνότητα: το λίθιο, το νάτριο και το κάλιο επιπλέουν στο νερό.
- Έχουν χαμηλά σημεία τήξης, γι' αυτό λέγονται και εύτηκτα. Το καίσιο λιώνει στη ζέστη της παλάμης.
- Οξειδώνονται αμέσως από το οξυγόνο και την υγρασία του αέρα. Γι' αυτό φυλάσσονται βυθισμένα σε πετρέλαιο.
| Στοιχείο | Σημείο τήξης | Πυκνότητα |
|---|---|---|
| λίθιο | °C | g/cm³ |
| νάτριο | °C | g/cm³ |
| κάλιο | °C | g/cm³ |
| ρουβίδιο | °C | g/cm³ |
| καίσιο | °C | g/cm³ |
Όσο κατεβαίνεις στην ομάδα, το σημείο τήξης πέφτει. Οι φυσικές ιδιότητες μιας ομάδας αλλάζουν με κανονικότητα καθώς μεγαλώνει ο ατομικός αριθμός.
Με το νερό
Ρίξε ένα κομμάτι νάτριο, μεγάλο σαν φακή, σε νερό με λίγες σταγόνες φαινολοφθαλεΐνης. Το νάτριο επιπλέει, λιώνει σε μια λαμπερή σφαίρα, τρέχει πάνω στην επιφάνεια σφυρίζοντας, και γύρω του το νερό γίνεται ροζ-μωβ:
Το αέριο που φεύγει είναι υδρογόνο. Το χρώμα δείχνει ότι φτιάχτηκαν ιόντα υδροξειδίου: το διάλυμα που μένει είναι βάση, υδροξείδιο του νατρίου. Από αυτή την αντίδραση πήραν οι βάσεις το παλιό τους όνομα, «αλκαλικά» διαλύματα.
Όλα τα αλκάλια κάνουν την ίδια αντίδραση, αλλά όχι με την ίδια ένταση. Το λίθιο αντιδρά ήπια, το νάτριο έντονα, το κάλιο βίαια: το υδρογόνο αναφλέγεται και καίγεται με φλόγα.

Τα αλογόνα
Αλογόνα είναι τα στοιχεία της 17ης ομάδας: φθόριο (F), χλώριο (Cl), βρόμιο (Br), ιώδιο (I) και άστατο (At), που είναι ραδιενεργό και σπάνιο. Είναι αμέταλλα, και ελεύθερα τα βρίσκεις πάντα σε διατομικά μόρια: , , , .
| Αλογόνο | Σε θερμοκρασία δωματίου | Χρώμα |
|---|---|---|
| φθόριο | αέριο | ανοιχτό κίτρινο |
| χλώριο | αέριο | κιτρινοπράσινο |
| βρόμιο | υγρό που εξατμίζεται εύκολα | κοκκινοκαφέ |
| ιώδιο | στερεό, που εξαχνώνεται | σχεδόν μαύρο, με μωβ ατμούς |
Και εδώ η αλλαγή στην ομάδα είναι κανονική: από αέριο σε υγρό σε στερεό, και από ανοιχτό σε σκούρο χρώμα.
Τα αλογόνα είναι τοξικά. Το χλώριο χρησιμοποιήθηκε ως πολεμικό αέριο στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Με τα περισσότερα μέταλλα αντιδρούν εύκολα και δίνουν άλατα: το νάτριο καίγεται μέσα σε χλώριο και αφήνει λευκή σκόνη, μαγειρικό αλάτι.
Πώς ανιχνεύεις ένα αλογόνο
Τα άλατα των αλογόνων με τον άργυρο δεν διαλύονται στο νερό. Αν ρίξεις σταγόνες νιτρικού αργύρου, , σε διάλυμα που περιέχει ιόντα αλογόνου, σχηματίζονται αμέσως μικροί στερεοί κόκκοι που θολώνουν το υγρό, ένα ίζημα:
Το χρώμα του ιζήματος λέει ποιο αλογόνο υπάρχει: λευκό ο χλωριούχος άργυρος, υποκίτρινο ο βρωμιούχος, κίτρινο ο ιωδιούχος.

Πού τα συναντάς
| Αλογόνο | Χρήση |
|---|---|
| χλώριο | απολύμανση του νερού της βρύσης και της πισίνας· η χλωρίνη είναι λευκαντικό με ένωση του χλωρίου· το πλαστικό PVC |
| φθόριο | το φθοριούχο νάτριο της οδοντόκρεμας κάνει την αδαμαντίνη των δοντιών πιο ανθεκτική στα οξέα· το αντικολλητικό τεφλόν |
| ιώδιο | το βάμμα ιωδίου για τις πληγές· ο θυρεοειδής αδένας το χρειάζεται για τις ορμόνες του, γι' αυτό μπαίνει στο ιωδιούχο αλάτι |
| βρόμιο | ο βρωμιούχος άργυρος στα φιλμ της ασπρόμαυρης φωτογραφίας |
Μια χρήση είχε σοβαρή παρενέργεια. Οι χλωροφθοράνθρακες (CFCs) έμπαιναν παλιά στα ψυγεία και στα σπρέι, και ανέβαιναν στη στρατόσφαιρα, όπου κατέστρεφαν το όζον που μας προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία. Με τη Συμφωνία του Μόντρεαλ (1987) απαγορεύτηκαν σταδιακά σε όλο τον κόσμο, και η τρύπα του όζοντος άρχισε να κλείνει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ρίχνεις ένα μικρό κομμάτι λιθίου σε νερό με φαινολοφθαλεΐνη. Τι θα παρατηρήσεις, και ποια είναι η εξίσωση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το λίθιο έχει πυκνότητα g/cm³, μικρότερη από του νερού: επιπλέει.
Είναι αλκάλιο, άρα αντιδρά με το νερό δίνοντας υδρογόνο και ιόντα υδροξειδίου. Είναι όμως το πρώτο της ομάδας, οπότε η αντίδραση είναι ήπια: φυσαλίδες, χωρίς φλόγα.
Τα κάνουν το διάλυμα βασικό, και η φαινολοφθαλεΐνη γίνεται ροζ-μωβ.
Παράδειγμα 2
Τρία μπουκαλάκια χωρίς ετικέτα έχουν διαλύματα NaCl, KBr και KI. Πώς ξεχωρίζεις ποιο είναι ποιο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παίρνω λίγο από το καθένα σε τρεις δοκιμαστικούς σωλήνες και ρίχνω σταγόνες νιτρικού αργύρου, .
Και στους τρεις σχηματίζεται ίζημα, γιατί και τα τρία έχουν ιόντα αλογόνου.
Κοιτάζω το χρώμα: λευκό σημαίνει , άρα NaCl. Υποκίτρινο σημαίνει , άρα KBr. Κίτρινο σημαίνει , άρα KI.
Για το ιωδιούχο:
Τα ιόντα και μένουν διαλυμένα και δεν παίρνουν μέρος.
Παράδειγμα 3
Το ρουβίδιο βρίσκεται κάτω από το κάλιο στην 1η ομάδα. Τι περιμένεις για το σημείο τήξης του και για την αντίδρασή του με το νερό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στην ομάδα των αλκαλίων το σημείο τήξης πέφτει προς τα κάτω: λίθιο °C, νάτριο °C, κάλιο °C.
Άρα το ρουβίδιο θα λιώνει σε ακόμα χαμηλότερη θερμοκρασία από τους °C. Πράγματι, λιώνει στους °C.
Η δραστικότητα αυξάνεται προς τα κάτω, γιατί το εξωτερικό ηλεκτρόνιο είναι πιο μακριά από τον πυρήνα και φεύγει πιο εύκολα.
Άρα με το νερό αντιδρά πιο βίαια από το κάλιο, σχεδόν εκρηκτικά, και δίνει πάλι υδρογόνο και διάλυμα βάσης.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποια είναι τα τέσσερα πρώτα αλογόνα, και σε ποια ομάδα του περιοδικού πίνακα βρίσκονται;
Τα κατάφερες;
- Να εντοπίζεις τα αλκάλια και τα αλογόνα στον περιοδικό πίνακα και να αναφέρεις τις κοινές ιδιότητές τους.
- Να γράφεις την εξίσωση της αντίδρασης ενός αλκαλίου με το νερό και να εξηγείς γιατί δίνει βάση.
- Να ανιχνεύεις τα αλογόνα στα άλατά τους με νιτρικό άργυρο.
- Να αναφέρεις χρήσεις των αλογόνων, και τους κινδύνους τους στο σπίτι και στο περιβάλλον.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.