Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αλκάλια και αλογόνα

Οι δύο πιο δραστικές οικογένειες του πίνακα: το νάτριο που αναφλέγεται στο νερό, και το χλώριο που απολυμαίνει.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Γ΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες

Θα μάθεις να

  1. Να εντοπίζεις τα αλκάλια και τα αλογόνα στον περιοδικό πίνακα και να αναφέρεις τις κοινές ιδιότητές τους.
  2. Να γράφεις την εξίσωση της αντίδρασης ενός αλκαλίου με το νερό και να εξηγείς γιατί δίνει βάση.
  3. Να ανιχνεύεις τα αλογόνα στα άλατά τους με νιτρικό άργυρο.
  4. Να αναφέρεις χρήσεις των αλογόνων, και τους κινδύνους τους στο σπίτι και στο περιβάλλον.

Δύο οικογένειες στις άκρες του πίνακα

Η λέξη αλκάλιο έρχεται από το αραβικό al-qaly, τη στάχτη των φυτών. Από τη στάχτη έβγαζαν παλιά τη σόδα και την ποτάσα, ενώσεις του νατρίου και του καλίου. Η λέξη αλογόνο είναι ελληνική: «αυτό που γεννά άλατα».

Οι δύο ομάδες κάθονται στις δύο άκρες του περιοδικού πίνακα, στην 1η και στη 17η στήλη, και είναι οι πιο δραστικές του. Στην ενότητα για τον περιοδικό πίνακα είδες γιατί: στα αλκάλια περισσεύει ένα ηλεκτρόνιο, στα αλογόνα λείπει ένα. Εδώ θα δεις πώς φαίνεται αυτό στο εργαστήριο και στην καθημερινή ζωή.

Τα αλκάλια

Αλκάλια είναι τα στοιχεία της 1ης ομάδας, εκτός από το υδρογόνο: λίθιο (Li), νάτριο (Na), κάλιο (K), ρουβίδιο (Rb), καίσιο (Cs) και φράγκιο (Fr). Το φράγκιο είναι ραδιενεργό και εξαιρετικά σπάνιο.

Είναι μέταλλα, αλλά πολύ διαφορετικά από τον σίδηρο ή τον χαλκό:

  • Είναι μαλακά: το νάτριο κόβεται με μαχαίρι σαν κρύο βούτυρο.
  • Στη φρέσκια τομή έχουν αργυρόλευκη λάμψη, που θαμπώνει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα στον αέρα.
  • Έχουν μικρή πυκνότητα: το λίθιο, το νάτριο και το κάλιο επιπλέουν στο νερό.
  • Έχουν χαμηλά σημεία τήξης, γι' αυτό λέγονται και εύτηκτα. Το καίσιο λιώνει στη ζέστη της παλάμης.
  • Οξειδώνονται αμέσως από το οξυγόνο και την υγρασία του αέρα. Γι' αυτό φυλάσσονται βυθισμένα σε πετρέλαιο.
ΣτοιχείοΣημείο τήξηςΠυκνότητα
λίθιο181181 °C0,530{,}53 g/cm³
νάτριο9898 °C0,970{,}97 g/cm³
κάλιο6363 °C0,860{,}86 g/cm³
ρουβίδιο3939 °C1,531{,}53 g/cm³
καίσιο2828 °C1,931{,}93 g/cm³

Όσο κατεβαίνεις στην ομάδα, το σημείο τήξης πέφτει. Οι φυσικές ιδιότητες μιας ομάδας αλλάζουν με κανονικότητα καθώς μεγαλώνει ο ατομικός αριθμός.

Με το νερό

Ρίξε ένα κομμάτι νάτριο, μεγάλο σαν φακή, σε νερό με λίγες σταγόνες φαινολοφθαλεΐνης. Το νάτριο επιπλέει, λιώνει σε μια λαμπερή σφαίρα, τρέχει πάνω στην επιφάνεια σφυρίζοντας, και γύρω του το νερό γίνεται ροζ-μωβ:

2 Na+2 H2O  →  2 Na++2 OH−+H22\,\text{Na} + 2\,\text{H}_2\text{O} \;\to\; 2\,\text{Na}^+ + 2\,\text{OH}^- + \text{H}_2

Το αέριο που φεύγει είναι υδρογόνο. Το χρώμα δείχνει ότι φτιάχτηκαν ιόντα υδροξειδίου: το διάλυμα που μένει είναι βάση, υδροξείδιο του νατρίου. Από αυτή την αντίδραση πήραν οι βάσεις το παλιό τους όνομα, «αλκαλικά» διαλύματα.

Όλα τα αλκάλια κάνουν την ίδια αντίδραση, αλλά όχι με την ίδια ένταση. Το λίθιο αντιδρά ήπια, το νάτριο έντονα, το κάλιο βίαια: το υδρογόνο αναφλέγεται και καίγεται με φλόγα.

Ρηχό γυάλινο δοχείο με νερό μπροστά σε σκούρο φόντο· από την επιφάνεια του νερού εκτινάσσονται φωτεινοί σπινθήρες και λευκός καπνός.
Ένα μικρό κομμάτι καλίου πάνω σε νερό. Η αντίδραση βγάζει τόση θερμότητα, ώστε το υδρογόνο που ελευθερώνεται παίρνει φωτιά. Τέτοιο πείραμα γίνεται μόνο σε εργαστήριο, από χημικό, με ελάχιστη ποσότητα μετάλλου και γυαλιά προστασίας.Φωτογραφία: Tavoromann · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ισοστάθμισε την αντίδραση του νατρίου με το νερό

Γράψε το προϊόν ως NaOH. Ξεκίνα από το υδρογόνο, που εμφανίζεται σε δύο προϊόντα, και δες γιατί χρειάζεσαι δύο μόρια νερού.

1Na+1H₂O1NaOH+1H₂
ΣτοιχείοΑντιδρώνταΠροϊόντα
Ζωντανή ενημέρωση
Na11σωστό
H23λάθος
O11σωστό

Δεν ισοσταθμίζεται ακόμα

Τα αλογόνα

Αλογόνα είναι τα στοιχεία της 17ης ομάδας: φθόριο (F), χλώριο (Cl), βρόμιο (Br), ιώδιο (I) και άστατο (At), που είναι ραδιενεργό και σπάνιο. Είναι αμέταλλα, και ελεύθερα τα βρίσκεις πάντα σε διατομικά μόρια: F2\text{F}_2, Cl2\text{Cl}_2, Br2\text{Br}_2, I2\text{I}_2.

ΑλογόνοΣε θερμοκρασία δωματίουΧρώμα
φθόριοαέριοανοιχτό κίτρινο
χλώριοαέριοκιτρινοπράσινο
βρόμιουγρό που εξατμίζεται εύκολακοκκινοκαφέ
ιώδιοστερεό, που εξαχνώνεταισχεδόν μαύρο, με μωβ ατμούς

Και εδώ η αλλαγή στην ομάδα είναι κανονική: από αέριο σε υγρό σε στερεό, και από ανοιχτό σε σκούρο χρώμα.

Τα αλογόνα είναι τοξικά. Το χλώριο χρησιμοποιήθηκε ως πολεμικό αέριο στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Με τα περισσότερα μέταλλα αντιδρούν εύκολα και δίνουν άλατα: το νάτριο καίγεται μέσα σε χλώριο και αφήνει λευκή σκόνη, μαγειρικό αλάτι.

2 Na+Cl2  →  2 NaCl2\,\text{Na} + \text{Cl}_2 \;\to\; 2\,\text{NaCl}

Πώς ανιχνεύεις ένα αλογόνο

Τα άλατα των αλογόνων με τον άργυρο δεν διαλύονται στο νερό. Αν ρίξεις σταγόνες νιτρικού αργύρου, AgNO3\text{AgNO}_3, σε διάλυμα που περιέχει ιόντα αλογόνου, σχηματίζονται αμέσως μικροί στερεοί κόκκοι που θολώνουν το υγρό, ένα ίζημα:

Ag++Cl−  →  AgCl↓\text{Ag}^+ + \text{Cl}^- \;\to\; \text{AgCl}\downarrow

Το χρώμα του ιζήματος λέει ποιο αλογόνο υπάρχει: λευκό ο χλωριούχος άργυρος, υποκίτρινο ο βρωμιούχος, κίτρινο ο ιωδιούχος.

Δοκιμαστικός σωλήνας με διαυγές υγρό και λευκό στερεό μαζεμένο στον πάτο.
Ίζημα χλωριούχου αργύρου, AgCl. Το λευκό στερεό δεν διαλύεται και κάθεται στον πάτο του σωλήνα. Με τον ίδιο τρόπο ελέγχεται αν ένα νερό περιέχει χλωριόντα.Φωτογραφία: Dr.T · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Πού τα συναντάς

ΑλογόνοΧρήση
χλώριοαπολύμανση του νερού της βρύσης και της πισίνας· η χλωρίνη είναι λευκαντικό με ένωση του χλωρίου· το πλαστικό PVC
φθόριοτο φθοριούχο νάτριο της οδοντόκρεμας κάνει την αδαμαντίνη των δοντιών πιο ανθεκτική στα οξέα· το αντικολλητικό τεφλόν
ιώδιοτο βάμμα ιωδίου για τις πληγές· ο θυρεοειδής αδένας το χρειάζεται για τις ορμόνες του, γι' αυτό μπαίνει στο ιωδιούχο αλάτι
βρόμιοο βρωμιούχος άργυρος στα φιλμ της ασπρόμαυρης φωτογραφίας

Μια χρήση είχε σοβαρή παρενέργεια. Οι χλωροφθοράνθρακες (CFCs) έμπαιναν παλιά στα ψυγεία και στα σπρέι, και ανέβαιναν στη στρατόσφαιρα, όπου κατέστρεφαν το όζον που μας προστατεύει από την υπεριώδη ακτινοβολία. Με τη Συμφωνία του Μόντρεαλ (1987) απαγορεύτηκαν σταδιακά σε όλο τον κόσμο, και η τρύπα του όζοντος άρχισε να κλείνει.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ρίχνεις ένα μικρό κομμάτι λιθίου σε νερό με φαινολοφθαλεΐνη. Τι θα παρατηρήσεις, και ποια είναι η εξίσωση;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Τρία μπουκαλάκια χωρίς ετικέτα έχουν διαλύματα NaCl, KBr και KI. Πώς ξεχωρίζεις ποιο είναι ποιο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Το ρουβίδιο βρίσκεται κάτω από το κάλιο στην 1η ομάδα. Τι περιμένεις για το σημείο τήξης του και για την αντίδρασή του με το νερό;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Γιατί το νάτριο φυλάσσεται βυθισμένο σε πετρέλαιο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ποια είναι τα τέσσερα πρώτα αλογόνα, και σε ποια ομάδα του περιοδικού πίνακα βρίσκονται;

Τα κατάφερες;

  • Να εντοπίζεις τα αλκάλια και τα αλογόνα στον περιοδικό πίνακα και να αναφέρεις τις κοινές ιδιότητές τους.
  • Να γράφεις την εξίσωση της αντίδρασης ενός αλκαλίου με το νερό και να εξηγείς γιατί δίνει βάση.
  • Να ανιχνεύεις τα αλογόνα στα άλατά τους με νιτρικό άργυρο.
  • Να αναφέρεις χρήσεις των αλογόνων, και τους κινδύνους τους στο σπίτι και στο περιβάλλον.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;