Από το γονίδιο στην πρωτεΐνη
Μεταγραφή και μετάφραση: πώς η σειρά των βάσεων του DNA γίνεται σειρά αμινοξέων.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου, §5.2
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη ροή της γενετικής πληροφορίας: DNA → mRNA → πρωτεΐνη.
- Να γράφεις το mRNA που προκύπτει από ένα τμήμα DNA με τη μεταγραφή.
- Να διαβάζεις κωδικόνια με τον γενετικό κώδικα και να βρίσκεις τη σειρά των αμινοξέων.
Η συνταγή μένει στη βιβλιοθήκη
Στην ενότητα για το DNA είδες ότι ένα γονίδιο είναι μια «συνταγή» για μια πρωτεΐνη. Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα: το DNA βρίσκεται κλεισμένο μέσα στον πυρήνα, ενώ οι πρωτεΐνες φτιάχνονται έξω από αυτόν, στο κυτταρόπλασμα, πάνω σε μικροσκοπικά «εργοστάσια» που λέγονται ριβοσώματα.
Σκέψου μια βιβλιοθήκη με πολύτιμα βιβλία που δεν δανείζονται. Αν θέλεις μια συνταγή, δεν παίρνεις το βιβλίο: φωτοτυπείς τη σελίδα που χρειάζεσαι και την πας στην κουζίνα. Το κύτταρο κάνει ακριβώς αυτό.
Το RNA, ο αγγελιαφόρος
Η «φωτοτυπία» είναι ένα άλλο μόριο, το RNA (ριβονουκλεϊκό οξύ). Μοιάζει πολύ με το DNA, αλλά έχει τρεις διαφορές:
| DNA | RNA | |
|---|---|---|
| Αλυσίδες | Δύο, σε διπλή έλικα | Μία |
| Σάκχαρο | Δεοξυριβόζη | Ριβόζη |
| Βάσεις | A, T, G, C | A, U, G, C |
Το U είναι η ουρακίλη, που στο RNA παίρνει τη θέση της θυμίνης. Ζευγαρώνει με το A, όπως ακριβώς θα έκανε το T.
Στη σύνθεση πρωτεϊνών συμμετέχουν τρία είδη RNA:
- το αγγελιαφόρο RNA (mRNA), η φωτοτυπία της συνταγής·
- το μεταφορικό RNA (tRNA), που φέρνει τα αμινοξέα στο ριβόσωμα·
- το ριβοσωμικό RNA (rRNA), που μαζί με πρωτεΐνες φτιάχνει το ίδιο το ριβόσωμα.
Βήμα 1: Μεταγραφή (στον πυρήνα)
Στη μεταγραφή, η διπλή έλικα ανοίγει στο σημείο του γονιδίου. Η μία αλυσίδα του DNA χρησιμεύει ως καλούπι, και απέναντί της φτιάχνεται ένα mRNA με τον κανόνα της συμπληρωματικότητας:
- απέναντι από A του DNA μπαίνει U,
- απέναντι από T μπαίνει A,
- απέναντι από G μπαίνει C,
- απέναντι από C μπαίνει G.
Το mRNA αποκολλάται, το DNA ξανακλείνει ανέπαφο, και το mRNA βγαίνει από τον πυρήνα μέσα από τους πόρους του.
Βήμα 2: Μετάφραση (στο ριβόσωμα)
Η μετάφραση είναι το πέρασμα από τη «γλώσσα» των βάσεων στη «γλώσσα» των αμινοξέων. Γίνεται στο ριβόσωμα, που κινείται κατά μήκος του mRNA και το διαβάζει ανά τρεις βάσεις.
Κάθε τριάδα βάσεων του mRNA λέγεται κωδικόνιο και αντιστοιχεί σε ένα αμινοξύ. Τα tRNA φέρνουν τα αμινοξέα: κάθε tRNA έχει στη μία άκρη ένα αμινοξύ και στην άλλη μια τριάδα, το αντικωδικόνιο, που ταιριάζει συμπληρωματικά σε ένα κωδικόνιο. Το ριβόσωμα ενώνει το κάθε νέο αμινοξύ με το προηγούμενο, και η αλυσίδα μακραίνει ώσπου να συναντήσει ένα κωδικόνιο λήξης. Τότε η πρωτεΐνη απελευθερώνεται.
Η αντιστοίχιση κωδικονίων και αμινοξέων είναι ο γενετικός κώδικας. Ένα μικρό κομμάτι του:
| Κωδικόνιο mRNA | Αμινοξύ |
|---|---|
| AUG | Μεθειονίνη, και σήμα έναρξης |
| UUU | Φαινυλαλανίνη |
| GGC | Γλυκίνη |
| GCU | Αλανίνη |
| AAA | Λυσίνη |
| CAU, CAC | Ιστιδίνη |
| UGG | Τρυπτοφάνη |
| UAA, UAG, UGA | Λήξη: κανένα αμινοξύ |
Με τέσσερις βάσεις σε τριάδες υπάρχουν κωδικόνια. Τα αντιστοιχούν σε αμινοξέα και τα σε λήξη. Επειδή τα αμινοξέα είναι μόνο , τα περισσότερα έχουν πάνω από ένα κωδικόνιο, όπως η ιστιδίνη στον πίνακα.
Ο γενετικός κώδικας είναι σχεδόν ο ίδιος σε όλους τους οργανισμούς, από τα βακτήρια ως τον άνθρωπο. Γι' αυτό ένα βακτήριο μπορεί να «διαβάσει» το ανθρώπινο γονίδιο της ινσουλίνης και να φτιάξει ανθρώπινη ινσουλίνη, όπως θα δεις στη βιοτεχνολογία. Και γι' αυτό αρκεί η αλλαγή μίας βάσης για να αλλάξει ένα αμινοξύ: στη δρεπανοκυτταρική αναιμία, ένα A γίνεται T σε ένα γονίδιο της αιμοσφαιρίνης, και στη θέση ενός αμινοξέος μπαίνει άλλο. Τέτοιες αλλαγές είναι οι μεταλλάξεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η αλυσίδα-καλούπι ενός μικρού γονιδίου είναι TAC CGT AAA ACC ATT. Γράψε το mRNA και τα αμινοξέα της πρωτεΐνης.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μεταγραφή. Γράφω τη συμπληρωματική κάθε βάσης, με U απέναντι από το A:
TAC → AUG, CGT → GCA, AAA → UUU, ACC → UGG, ATT → UAA
mRNA: AUG GCA UUU UGG UAA
Μετάφραση. Διαβάζω τα κωδικόνια με τη σειρά. Το GCA δεν είναι στον μικρό μας πίνακα· στον πλήρη γενετικό κώδικα αντιστοιχεί, όπως και το GCU, στην αλανίνη.
AUG → μεθειονίνη, GCA → αλανίνη, UUU → φαινυλαλανίνη, UGG → τρυπτοφάνη, UAA → λήξη.
Η πρωτεΐνη είναι: μεθειονίνη – αλανίνη – φαινυλαλανίνη – τρυπτοφάνη. Τέσσερα αμινοξέα από πέντε κωδικόνια, γιατί το τελευταίο είναι σήμα λήξης.
Παράδειγμα 2
Μια πρωτεΐνη έχει 300 αμινοξέα. Πόσες βάσεις έχει τουλάχιστον το mRNA που την κωδικοποιεί;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κάθε αμινοξύ χρειάζεται ένα κωδικόνιο, δηλαδή τρεις βάσεις:
Χρειάζεται και ένα κωδικόνιο λήξης, που δεν δίνει αμινοξύ:
Το τμήμα του mRNA που μεταφράζεται έχει τουλάχιστον βάσεις. (Στην πραγματικότητα το mRNA είναι λίγο μακρύτερο, γιατί έχει και τμήματα πριν από το AUG και μετά τη λήξη, που δεν μεταφράζονται.)
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται το βήμα στο οποίο το ριβόσωμα διαβάζει το mRNA και ενώνει αμινοξέα;
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη ροή της γενετικής πληροφορίας: DNA → mRNA → πρωτεΐνη.
- Να γράφεις το mRNA που προκύπτει από ένα τμήμα DNA με τη μεταγραφή.
- Να διαβάζεις κωδικόνια με τον γενετικό κώδικα και να βρίσκεις τη σειρά των αμινοξέων.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.