Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μίτωση και μείωση

Μία διαίρεση για να μεγαλώνεις, μία για να φτιάξεις γαμέτες.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου, §5.4

Θα μάθεις να

  1. Να περιγράφεις τον κυτταρικό κύκλο και, σε γενικές γραμμές, τις φάσεις της μίτωσης.
  2. Να εξηγείς γιατί η μίτωση κρατάει τα 46 χρωμοσώματα, ενώ η μείωση δίνει γαμέτες με 23.
  3. Να εξηγείς πώς η μείωση και η γονιμοποίηση δημιουργούν ποικιλομορφία στους απογόνους.

Από ένα κύτταρο, τρισεκατομμύρια

Κάποτε ήσουν ένα μόνο κύτταρο: το ζυγωτό, που σχηματίστηκε όταν ένα σπερματοζωάριο γονιμοποίησε ένα ωάριο. Σήμερα το σώμα σου αποτελείται από περίπου 3030 έως 4040 τρισεκατομμύρια κύτταρα.

Όλα προήλθαν από εκείνο το ένα, με διαιρέσεις: ένα κύτταρο γίνεται δύο, τα δύο τέσσερα, και ούτω καθεξής. Και οι διαιρέσεις δεν σταμάτησαν όταν γεννήθηκες. Αυτή τη στιγμή, ο μυελός των οστών σου φτιάχνει περίπου δύο εκατομμύρια καινούργια ερυθρά αιμοσφαίρια κάθε δευτερόλεπτο, και το δέρμα σου αντικαθιστά συνεχώς τα κύτταρα που χάνει.

Όλα αυτά γίνονται με έναν τρόπο διαίρεσης, τη μίτωση. Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος, η μείωση, που γίνεται μόνο για να φτιαχτούν γαμέτες. Σε αυτή την ενότητα θα δεις γιατί χρειάζονται και τα δύο.

Γιατί διαιρούνται τα κύτταρα

Ένα κύτταρο διαιρείται για:

  • Ανάπτυξη: από το ζυγωτό στο έμβρυο, στο παιδί, στον ενήλικα.
  • Επισκευή: όταν κόβεσαι, καινούργια κύτταρα του δέρματος κλείνουν την πληγή· ένα σπασμένο κόκαλο κολλάει με νέα κύτταρα.
  • Αντικατάσταση: κύτταρα που φθείρονται, όπως του εντέρου, του δέρματος, του αίματος, αντικαθίστανται συνεχώς.
  • Αναπαραγωγή: στους μονοκύτταρους οργανισμούς, όπως η αμοιβάδα, η διαίρεση του κυττάρου είναι η ίδια η αναπαραγωγή.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις υπάρχει μια απαίτηση: τα νέα κύτταρα πρέπει να έχουν τις ίδιες ακριβώς οδηγίες με το αρχικό. Ένα κύτταρο του δέρματος με λιγότερα χρωμοσώματα δεν θα λειτουργούσε σωστά.

Ο κυτταρικός κύκλος

Η ζωή ενός κυττάρου που διαιρείται είναι ένας κύκλος, ο κυτταρικός κύκλος. Έχει δύο μεγάλα κομμάτια:

Η μεσόφαση. Είναι το μεγαλύτερο μέρος του κύκλου, συνήθως πάνω από το 90%90\% του χρόνου. Το κύτταρο μεγαλώνει, κάνει τη δουλειά του, και κάποια στιγμή αντιγράφει όλο το DNA του. Μετά την αντιγραφή, κάθε χρωμόσωμα αποτελείται από δύο πανομοιότυπα αντίγραφα, τις αδελφές χρωματίδες, ενωμένες σε ένα σημείο που λέγεται κεντρομερίδιο. Γι' αυτό τα χρωμοσώματα στις φωτογραφίες μοιάζουν συχνά με X.

Εικόνα μικροσκοπίου σε κιτρινοπράσινο φόντο: δεκάδες μικρά σκούρα ραβδάκια σκορπισμένα σε μια στρογγυλή περιοχή· πολλά έχουν σχήμα Χ. Κάτω αριστερά φαίνεται ένα κομμάτι από έναν στρογγυλό πυρήνα.
Τα χρωμοσώματα ενός ανθρώπινου κυττάρου τη στιγμή της διαίρεσης, απλωμένα σε γυάλινη πλάκα. Το DNA έχει ήδη αντιγραφεί, γι' αυτό πολλά μοιάζουν με X: δύο αδελφές χρωματίδες ενωμένες στο κεντρομερίδιο. Κάτω αριστερά, ένας πυρήνας σε μεσόφαση, όπου τα χρωμοσώματα δεν ξεχωρίζουν.Φωτογραφία: Josef Reischig · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Η μίτωση και η διαίρεση του κυτταροπλάσματος. Ο πυρήνας διαιρείται στα δύο και μετά χωρίζεται και το κυτταρόπλασμα. Από ένα κύτταρο γίνονται δύο.

Η μίτωση περιγράφεται σε τέσσερις φάσεις. Δεν χρειάζεται να αποστηθίσεις λεπτομέρειες· αρκεί να καταλάβεις τη λογική:

  1. Πρόφαση: τα χρωμοσώματα συμπυκνώνονται και γίνονται ορατά. Η μεμβράνη του πυρήνα διαλύεται και σχηματίζεται η άτρακτος, ένα σύστημα από ινίδια.
  2. Μετάφαση: τα χρωμοσώματα παρατάσσονται στη μέση του κυττάρου, στη σειρά.
  3. Ανάφαση: οι αδελφές χρωματίδες κάθε χρωμοσώματος χωρίζουν και τραβιούνται από τα ινίδια προς τους δύο αντίθετους πόλους.
  4. Τελόφαση: σε κάθε πόλο σχηματίζεται νέος πυρήνας. Το κυτταρόπλασμα χωρίζεται και προκύπτουν δύο κύτταρα.
Εικόνα μικροσκοπίου με πολλά ροζ κύτταρα σαν πλακάκια, το καθένα με έναν σκούρο μωβ στρογγυλό πυρήνα. Σε λίγα κύτταρα αντί για πυρήνα φαίνονται λεπτά κουβάρια από νήματα ή μια σειρά από ραβδάκια στη μέση.
Κύτταρα από την άκρη της ρίζας ενός κρεμμυδιού, βαμμένα. Τα περισσότερα έχουν απλό στρογγυλό πυρήνα: είναι σε μεσόφαση. Ψάξε τα λίγα που διαιρούνται: σε κάποια τα χρωμοσώματα είναι κουβάρι από νήματα (πρόφαση) και σε ένα είναι παραταγμένα στη μέση (μετάφαση).Φωτογραφία: Josef Reischig · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ο κυτταρικός κύκλος

Πάτα «Επόμενο στάδιο» και κάνε έναν ολόκληρο γύρο. Πρόσεξε πότε αντιγράφεται το DNA και πότε μοιράζεται.

Διάλεξε στάδιο

ΑνάπτυξηΜεσόφαση. Το κύτταρο μεγαλώνει, φτιάχνει πρωτεΐνες και οργανίδια, και κάνει τη δουλειά του. Είναι το μεγαλύτερο κομμάτι του κύκλου.

Η μείωση: η διαίρεση για τους γαμέτες

Σκέψου τι θα γινόταν αν τα σπερματοζωάρια και τα ωάρια έπαιρναν 4646 χρωμοσώματα, όπως τα άλλα κύτταρα. Στη γονιμοποίηση θα ενώνονταν 46+46=9246 + 46 = 92. Στην επόμενη γενιά 184184. Ο αριθμός θα διπλασιαζόταν σε κάθε γενιά.

Για να μείνει σταθερός, οι γαμέτες πρέπει να έχουν τα μισά χρωμοσώματα. Αυτό το πετυχαίνει η μείωση.

Η μείωση γίνεται μόνο στους γεννητικούς αδένες: στους όρχεις, όπου φτιάχνονται τα σπερματοζωάρια, και στις ωοθήκες, όπου φτιάχνονται τα ωάρια. Περιλαμβάνει δύο διαδοχικές διαιρέσεις, μετά από μία μόνο αντιγραφή του DNA:

  • Στην πρώτη διαίρεση χωρίζουν τα ομόλογα χρωμοσώματα: από κάθε ζεύγος, το ένα πάει στο ένα κύτταρο και το άλλο στο άλλο. Εδώ ο αριθμός πέφτει από 4646 σε 2323.
  • Στη δεύτερη διαίρεση χωρίζουν οι αδελφές χρωματίδες, όπως στη μίτωση.

Το αποτέλεσμα: τέσσερα κύτταρα με 2323 χρωμοσώματα το καθένα, ένα από κάθε ζεύγος. (Στον άνδρα γίνονται και τα τέσσερα σπερματοζωάρια· στη γυναίκα, από κάθε μείωση προκύπτει ένα μόνο ωάριο.)

Τα κύτταρα με ένα μόνο σετ χρωμοσωμάτων λέγονται απλοειδή (n=23n = 23). Τα σωματικά κύτταρα, με δύο σετ, λέγονται διπλοειδή (2n=462n = 46).

Στη γονιμοποίηση: 23+23=4623 + 23 = 46. Το ζυγωτό είναι ξανά διπλοειδές, και από εκεί και πέρα αναλαμβάνει η μίτωση.

Γιατί τα αδέρφια δεν είναι ίδια μεταξύ τους. Οι τέσσερις γαμέτες μιας μείωσης δεν είναι πανομοιότυποι, για δύο λόγους:

  • Τυχαία κατανομή: σε κάθε ζεύγος, το ποιο ομόλογο θα πάει σε ποιο κύτταρο είναι θέμα τύχης, ανεξάρτητα από τα άλλα ζεύγη.
  • Διασκελισμός: στην αρχή της πρώτης διαίρεσης τα ομόλογα χρωμοσώματα ακουμπούν και ανταλλάσσουν κομμάτια. Έτσι φτιάχνονται χρωμοσώματα με καινούργιους συνδυασμούς γονιδίων από τον παππού και τη γιαγιά.
ΜίτωσηΜείωση
Πού γίνεταισε όλο το σώμαμόνο στους όρχεις και στις ωοθήκες
Σκοπόςανάπτυξη, επισκευή, αντικατάστασηπαραγωγή γαμετών
Διαιρέσειςμίαδύο διαδοχικές
Κύτταρα που προκύπτουν2244
Χρωμοσώματα στον άνθρωπο46→4646 \to 4646→2346 \to 23
Γενετικάπανομοιότυπα με το αρχικόόλα διαφορετικά

Μίτωση, μείωση ή και οι δύο;

Κάθε πρόταση ταιριάζει στη μία διαίρεση, στην άλλη, ή και στις δύο.

Ποια διαίρεση;

46 → 46 χρωμοσώματα

0 από 9

Όταν η μίτωση ξεφεύγει

Η μίτωση ελέγχεται αυστηρά: το κύτταρο διαιρείται μόνο όταν πρέπει, και σταματά όταν πρέπει. Υπάρχουν «σημεία ελέγχου» στον κύκλο, όπου το κύτταρο ελέγχει αν το DNA του αντιγράφηκε σωστά.

Αν αλλαγές στο DNA χαλάσουν αυτούς τους ελέγχους, ένα κύτταρο μπορεί να αρχίσει να διαιρείται ανεξέλεγκτα. Το αποτέλεσμα είναι ένας όγκος, και αν τα κύτταρα εισβάλλουν σε άλλους ιστούς, μιλάμε για καρκίνο. Πολλά φάρμακα κατά του καρκίνου στοχεύουν ακριβώς στα κύτταρα που διαιρούνται γρήγορα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ο σκύλος έχει 78 χρωμοσώματα στα σωματικά του κύτταρα. Πόσα έχει ένα κύτταρο του δέρματός του μετά από μίτωση, ένα σπερματοζωάριο, και το ζυγωτό;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Στο μικροσκόπιο μετράς 400 κύτταρα από την άκρη της ρίζας ενός κρεμμυδιού. Τα 360 είναι σε μεσόφαση και τα 40 σε μίτωση. Αν ο κύκλος διαρκεί περίπου 20 ώρες, πόσο κρατάει η μίτωση;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Με πόσους διαφορετικούς τρόπους μπορούν να μοιραστούν τα 23 ζεύγη χρωμοσωμάτων σε έναν γαμέτη, μόνο από την τυχαία κατανομή;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ένα κύτταρο του εντέρου σου, με 4646 χρωμοσώματα, διαιρείται με μίτωση. Πόσα χρωμοσώματα έχει κάθε νέο κύτταρο;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Πώς λέγονται τα δύο πανομοιότυπα αντίγραφα ενός χρωμοσώματος, που είναι ενωμένα στο κεντρομερίδιο μετά την αντιγραφή του DNA;

Τα κατάφερες;

  • Να περιγράφεις τον κυτταρικό κύκλο και, σε γενικές γραμμές, τις φάσεις της μίτωσης.
  • Να εξηγείς γιατί η μίτωση κρατάει τα 46 χρωμοσώματα, ενώ η μείωση δίνει γαμέτες με 23.
  • Να εξηγείς πώς η μείωση και η γονιμοποίηση δημιουργούν ποικιλομορφία στους απογόνους.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;