Οι λοιμώξεις
Πώς μεταδίδεται ένα μικρόβιο, και γιατί το πλύσιμο των χεριών μετράει.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου, §4.2
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις μια λοιμώδη από μια μη λοιμώδη ασθένεια και να ονομάζεις τα είδη παθογόνων.
- Να περιγράφεις τους κύριους δρόμους μετάδοσης ενός μικροβίου.
- Να εξηγείς πώς μέτρα όπως το πλύσιμο των χεριών σπάνε την αλυσίδα της μετάδοσης.
Ο γιατρός που ζήτησε από τους γιατρούς να πλένουν τα χέρια τους
Βιέννη, 1846. Στο μεγάλο νοσοκομείο της πόλης υπάρχουν δύο κλινικές όπου γεννούν γυναίκες. Στην πρώτη δουλεύουν γιατροί και φοιτητές ιατρικής· στη δεύτερη, μαίες.
Ο νεαρός Ούγγρος γιατρός Ιγνάτιος Σέμελβαϊς προσέχει κάτι τρομακτικό: στην πρώτη κλινική πεθαίνει από επιλόχειο πυρετό περίπου μία στις δέκα μητέρες. Στη δεύτερη, πολύ λιγότερες.
Ψάχνει τη διαφορά. Οι γιατροί της πρώτης κλινικής κάνουν το πρωί νεκροψίες και μετά πηγαίνουν κατευθείαν στις γυναίκες που γεννούν. Οι μαίες δεν κάνουν νεκροψίες. Το 1847 ένας συνάδελφός του κόβεται κατά λάθος σε μια νεκροψία και πεθαίνει με τα ίδια συμπτώματα.
Ο Σέμελβαϊς υποθέτει ότι «κάτι» περνάει από τα πτώματα στις μητέρες με τα χέρια των γιατρών. Επιβάλλει πλύσιμο των χεριών με διάλυμα χλωρίου. Μέσα σε λίγους μήνες η θνησιμότητα στην πρώτη κλινική πέφτει σε περίπου –.

Πολλοί συνάδελφοί του δεν τον πίστεψαν. Ακόμα δεν ήξερε κανείς ότι υπάρχουν μικρόβια που προκαλούν ασθένειες. Αυτό το απέδειξαν λίγες δεκαετίες αργότερα ο Λουί Παστέρ και ο Ρόμπερτ Κοχ.
Λοιμώδεις και μη λοιμώδεις ασθένειες
Μια λοιμώδης ασθένεια προκαλείται από έναν μικροοργανισμό ή ιό που μπαίνει στο σώμα και πολλαπλασιάζεται εκεί. Αυτός ο εισβολέας λέγεται παθογόνο, και η είσοδος και ο πολλαπλασιασμός του λέγεται λοίμωξη.
Τα παθογόνα ανήκουν σε λίγες μεγάλες ομάδες:
| Παθογόνο | Παράδειγμα ασθένειας |
|---|---|
| Ιοί | γρίπη, ιλαρά, ανεμοβλογιά, COVID-19 |
| Βακτήρια | φυματίωση, σαλμονέλωση, στρεπτοκοκκική αμυγδαλίτιδα |
| Μύκητες | μυκητίαση των ποδιών («πόδι του αθλητή») |
| Πρωτόζωα | ελονοσία, που προκαλείται από το πλασμώδιο |
| Παράσιτα (π.χ. σκουλήκια) | σκωληκίαση του εντέρου |
Μια μη λοιμώδης ασθένεια δεν προκαλείται από παθογόνο και δεν περνάει από άνθρωπο σε άνθρωπο: ο διαβήτης, το άσθμα, οι περισσότεροι καρκίνοι, οι καρδιοπάθειες. Δεν «κολλάνε».
Οι λοιμώδεις ασθένειες που περνούν από άνθρωπο σε άνθρωπο λέγονται και μεταδοτικές.
Οι δρόμοι της μετάδοσης
Για να αρρωστήσεις, το παθογόνο πρέπει να κάνει ένα ταξίδι: από την πηγή (έναν άρρωστο άνθρωπο, ένα ζώο, μολυσμένο νερό) ως μια πύλη εισόδου στο σώμα σου. Οι κύριοι δρόμοι είναι:
- Με τον αέρα. Όταν βήχεις, φτερνίζεσαι ή μιλάς, βγάζεις σταγονίδια. Τα μεγάλα πέφτουν μέσα σε ένα-δυο μέτρα· τα πολύ μικρά μένουν ώρα στον αέρα ενός κλειστού δωματίου. Έτσι μεταδίδονται η γρίπη, η ιλαρά, η φυματίωση.
- Με την επαφή. Άμεσα, με το άγγιγμα, ή έμμεσα, μέσα από αντικείμενα: πόμολα, κινητά, πληκτρολόγια. Αγγίζεις την επιφάνεια και μετά το πρόσωπό σου.
- Με την τροφή και το νερό. Βακτήρια όπως η σαλμονέλα, ή ιοί όπως ο νοροϊός, μπαίνουν από το στόμα. Η χολέρα μεταδίδεται κυρίως με νερό μολυσμένο από λύματα.
- Με το αίμα και τα σωματικά υγρά. Με κοινή χρήση βελόνων ή ξυραφιών, ή με τη σεξουαλική επαφή. Έτσι μεταδίδονται η ηπατίτιδα Β και ο HIV.
- Με φορείς. Ένα ζώο, συνήθως έντομο, μεταφέρει το παθογόνο από έναν οργανισμό σε άλλον. Τα κουνούπια μεταφέρουν την ελονοσία και, στην Ελλάδα κάθε καλοκαίρι, τον ιό του Δυτικού Νείλου.

Ανάμεσα στη μόλυνση και στα πρώτα συμπτώματα περνάει ένα διάστημα που λέγεται περίοδος επώασης: λίγες μέρες για τη γρίπη, περίπου δύο εβδομάδες για την ανεμοβλογιά. Σε αυτό το διάστημα, για κάποιες ασθένειες, μπορείς ήδη να μεταδίδεις το μικρόβιο χωρίς να το ξέρεις.
Γιατί το σαπούνι δουλεύει
Το σαπούνι δεν χρειάζεται να είναι «αντιβακτηριδιακό». Τα μόριά του έχουν μια άκρη που αγαπά το νερό και μια που αγαπά το λίπος. Ξεκολλάνε τη λιπαρή βρομιά μαζί με τα μικρόβια από το δέρμα, και το νερό τα παρασύρει. Σε ιούς με λιπιδικό έλυτρο, όπως της γρίπης, το σαπούνι διαλύει το ίδιο το έλυτρο.
Για να δουλέψει χρειάζεται τρίψιμο και χρόνο: περίπου δευτερόλεπτα, ανάμεσα στα δάχτυλα, στους αντίχειρες και κάτω από τα νύχια.
Πότε μετράει περισσότερο: πριν φας ή μαγειρέψεις, μετά την τουαλέτα, μετά από βήχα ή φτέρνισμα, όταν γυρίζεις σπίτι.
Από την επιδημία στην πανδημία
Όταν μια ασθένεια εμφανίζεται σε πολύ περισσότερους ανθρώπους από το συνηθισμένο, σε μια περιοχή, μιλάμε για επιδημία. Όταν εξαπλώνεται σε πολλές χώρες και ηπείρους, για πανδημία, όπως η πανδημία COVID-19 που ξεκίνησε το 2019–2020.
Μια ασθένεια που υπάρχει μόνιμα σε μια περιοχή, σε σταθερά επίπεδα, λέγεται ενδημική: η ελονοσία είναι ενδημική σε πολλές τροπικές χώρες.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τροφική δηλητηρίαση σε ένα γλέντι: ποιο φαγητό φταίει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Σε ένα γλέντι καλεσμένοι έφαγαν από δύο φαγητά. Την επομένη πολλοί είχαν διάρροια. Ο υγειονομικός υπάλληλος ρώτησε όλους και έφτιαξε αυτόν τον πίνακα:
Φαγητό Έφαγαν Αρρώστησαν από αυτούς Δεν έφαγαν Αρρώστησαν από αυτούς Σαλάτα με μαγιονέζα Κοτόπουλο Υπολόγισε το ποσοστό αρρώστων σε κάθε ομάδα. Για τη σαλάτα:
Για το κοτόπουλο:
Όσοι έφαγαν κοτόπουλο αρρώστησαν όσο περίπου και όσοι δεν έφαγαν. Όσοι έφαγαν σαλάτα αρρώστησαν οκτώ φορές συχνότερα. Ύποπτη είναι η σαλάτα, πιθανόν από μαγιονέζα με ωμό αυγό που έμεινε ώρες έξω από το ψυγείο.
Πρόσεξε: αν κοιτούσες μόνο τον αριθμό των αρρώστων ( και ), τα δύο φαγητά θα έμοιαζαν ίσα ύποπτα. Η σύγκριση με όσους δεν έφαγαν είναι που δίνει την απάντηση.
Παράδειγμα 2
Κάθε άρρωστος μεταδίδει μια ασθένεια σε 3 ανθρώπους μέσα σε μια εβδομάδα. Πόσα νέα κρούσματα θα υπάρχουν την 5η εβδομάδα, αν ξεκινήσουμε από ένα;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Κάθε εβδομάδα τα νέα κρούσματα τριπλασιάζονται:
Την 5η εβδομάδα υπάρχουν νέα κρούσματα, δηλαδή .
Τώρα φαντάσου ότι με πλύσιμο χεριών, αερισμό και παραμονή των αρρώστων στο σπίτι, κάθε άρρωστος μεταδίδει την ασθένεια κατά μέσο όρο σε λιγότερους από έναν. Τότε κάθε εβδομάδα τα κρούσματα μειώνονται και η επιδημία σβήνει.
Αυτός ο μέσος αριθμός νέων κρουσμάτων από κάθε άρρωστο είναι το κλειδί για κάθε επιδημία: πάνω από ανεβαίνει, κάτω από πέφτει.
Οι επιστήμονες λένε αυτόν τον αριθμό R. Ξεκίνα από κρούσματα και κατέβασε το R κάτω από : δες τι γίνεται εβδομάδα με την εβδομάδα.
Παράδειγμα 3
Γιατί ο Σέμελβαϊς είχε δίκιο, αν και δεν ήξερε ότι μικρόβια προκαλούν ασθένειες;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η παρατήρηση: η θνησιμότητα ήταν πολύ μεγαλύτερη στην κλινική των γιατρών απ' ό,τι στην κλινική των μαιών.
Η υπόθεση: κάτι περνάει από τα πτώματα στις μητέρες, με τα χέρια των γιατρών. Τη στήριξε ο θάνατος του συναδέλφου του, με τα ίδια συμπτώματα, μετά από κόψιμο σε νεκροψία.
Το πείραμα: άλλαξε ένα μόνο πράγμα, το πλύσιμο των χεριών με χλώριο, και μέτρησε ξανά. Η θνησιμότητα έπεσε.
Το συμπέρασμα: δεν ήξερε τι ήταν αυτό το «κάτι» — σήμερα ξέρουμε ότι ήταν κυρίως στρεπτόκοκκοι. Ήξερε όμως από πού περνούσε, και έσπασε εκεί την αλυσίδα. Μια ιδέα μπορεί να είναι σωστή και χρήσιμη πριν εξηγηθεί πλήρως.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια ομάδα παθογόνων ανήκει το πλασμώδιο, που προκαλεί την ελονοσία;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις μια λοιμώδη από μια μη λοιμώδη ασθένεια και να ονομάζεις τα είδη παθογόνων.
- Να περιγράφεις τους κύριους δρόμους μετάδοσης ενός μικροβίου.
- Να εξηγείς πώς μέτρα όπως το πλύσιμο των χεριών σπάνε την αλυσίδα της μετάδοσης.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.