Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οι λοιμώξεις

Πώς μεταδίδεται ένα μικρόβιο, και γιατί το πλύσιμο των χεριών μετράει.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Βιολογία Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου, §4.2

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις μια λοιμώδη από μια μη λοιμώδη ασθένεια και να ονομάζεις τα είδη παθογόνων.
  2. Να περιγράφεις τους κύριους δρόμους μετάδοσης ενός μικροβίου.
  3. Να εξηγείς πώς μέτρα όπως το πλύσιμο των χεριών σπάνε την αλυσίδα της μετάδοσης.

Ο γιατρός που ζήτησε από τους γιατρούς να πλένουν τα χέρια τους

Βιέννη, 1846. Στο μεγάλο νοσοκομείο της πόλης υπάρχουν δύο κλινικές όπου γεννούν γυναίκες. Στην πρώτη δουλεύουν γιατροί και φοιτητές ιατρικής· στη δεύτερη, μαίες.

Ο νεαρός Ούγγρος γιατρός Ιγνάτιος Σέμελβαϊς προσέχει κάτι τρομακτικό: στην πρώτη κλινική πεθαίνει από επιλόχειο πυρετό περίπου μία στις δέκα μητέρες. Στη δεύτερη, πολύ λιγότερες.

Ψάχνει τη διαφορά. Οι γιατροί της πρώτης κλινικής κάνουν το πρωί νεκροψίες και μετά πηγαίνουν κατευθείαν στις γυναίκες που γεννούν. Οι μαίες δεν κάνουν νεκροψίες. Το 1847 ένας συνάδελφός του κόβεται κατά λάθος σε μια νεκροψία και πεθαίνει με τα ίδια συμπτώματα.

Ο Σέμελβαϊς υποθέτει ότι «κάτι» περνάει από τα πτώματα στις μητέρες με τα χέρια των γιατρών. Επιβάλλει πλύσιμο των χεριών με διάλυμα χλωρίου. Μέσα σε λίγους μήνες η θνησιμότητα στην πρώτη κλινική πέφτει σε περίπου 11–2%2\%.

Ασπρόμαυρο πορτρέτο σε προφίλ ενός φαλακρού άνδρα με μεγάλο μουστάκι, σκούρο σακάκι, άσπρο κολάρο και παπιγιόν.
Ο Ιγνάτιος Σέμελβαϊς, σε χαρακτικό από φωτογραφία της εποχής του. Δεν είδε ποτέ το μικρόβιο που έφταιγε· βρήκε όμως από πού περνούσε, μετρώντας τους θανάτους στις δύο κλινικές.Φωτογραφία: Jenő Doby (χαρακτικό) · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Πολλοί συνάδελφοί του δεν τον πίστεψαν. Ακόμα δεν ήξερε κανείς ότι υπάρχουν μικρόβια που προκαλούν ασθένειες. Αυτό το απέδειξαν λίγες δεκαετίες αργότερα ο Λουί Παστέρ και ο Ρόμπερτ Κοχ.

Λοιμώδεις και μη λοιμώδεις ασθένειες

Μια λοιμώδης ασθένεια προκαλείται από έναν μικροοργανισμό ή ιό που μπαίνει στο σώμα και πολλαπλασιάζεται εκεί. Αυτός ο εισβολέας λέγεται παθογόνο, και η είσοδος και ο πολλαπλασιασμός του λέγεται λοίμωξη.

Τα παθογόνα ανήκουν σε λίγες μεγάλες ομάδες:

ΠαθογόνοΠαράδειγμα ασθένειας
Ιοίγρίπη, ιλαρά, ανεμοβλογιά, COVID-19
Βακτήριαφυματίωση, σαλμονέλωση, στρεπτοκοκκική αμυγδαλίτιδα
Μύκητεςμυκητίαση των ποδιών («πόδι του αθλητή»)
Πρωτόζωαελονοσία, που προκαλείται από το πλασμώδιο
Παράσιτα (π.χ. σκουλήκια)σκωληκίαση του εντέρου

Μια μη λοιμώδης ασθένεια δεν προκαλείται από παθογόνο και δεν περνάει από άνθρωπο σε άνθρωπο: ο διαβήτης, το άσθμα, οι περισσότεροι καρκίνοι, οι καρδιοπάθειες. Δεν «κολλάνε».

Οι λοιμώδεις ασθένειες που περνούν από άνθρωπο σε άνθρωπο λέγονται και μεταδοτικές.

Οι δρόμοι της μετάδοσης

Για να αρρωστήσεις, το παθογόνο πρέπει να κάνει ένα ταξίδι: από την πηγή (έναν άρρωστο άνθρωπο, ένα ζώο, μολυσμένο νερό) ως μια πύλη εισόδου στο σώμα σου. Οι κύριοι δρόμοι είναι:

  • Με τον αέρα. Όταν βήχεις, φτερνίζεσαι ή μιλάς, βγάζεις σταγονίδια. Τα μεγάλα πέφτουν μέσα σε ένα-δυο μέτρα· τα πολύ μικρά μένουν ώρα στον αέρα ενός κλειστού δωματίου. Έτσι μεταδίδονται η γρίπη, η ιλαρά, η φυματίωση.
  • Με την επαφή. Άμεσα, με το άγγιγμα, ή έμμεσα, μέσα από αντικείμενα: πόμολα, κινητά, πληκτρολόγια. Αγγίζεις την επιφάνεια και μετά το πρόσωπό σου.
  • Με την τροφή και το νερό. Βακτήρια όπως η σαλμονέλα, ή ιοί όπως ο νοροϊός, μπαίνουν από το στόμα. Η χολέρα μεταδίδεται κυρίως με νερό μολυσμένο από λύματα.
  • Με το αίμα και τα σωματικά υγρά. Με κοινή χρήση βελόνων ή ξυραφιών, ή με τη σεξουαλική επαφή. Έτσι μεταδίδονται η ηπατίτιδα Β και ο HIV.
  • Με φορείς. Ένα ζώο, συνήθως έντομο, μεταφέρει το παθογόνο από έναν οργανισμό σε άλλον. Τα κουνούπια μεταφέρουν την ελονοσία και, στην Ελλάδα κάθε καλοκαίρι, τον ιό του Δυτικού Νείλου.
Μικρά διάφανα σκουληκάκια σε ανοιχτόχρωμο νερό, με σκούρο κεφάλι και ένα λεπτό σωληνάκι στην ουρά.
Προνύμφες κουνουπιού του γένους Culex. Ζουν σε στάσιμο νερό και αναπνέουν από την επιφάνεια με το σωληνάκι της ουράς. Τα ενήλικα κουνούπια αυτού του γένους μεταφέρουν τον ιό του Δυτικού Νείλου και τον περνούν με το τσίμπημα. Γι' αυτό μετράει να μη μένει νερό σε γλάστρες, βαρέλια και λάστιχα.Φωτογραφία: Peggy Greb / USDA ARS · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Ανάμεσα στη μόλυνση και στα πρώτα συμπτώματα περνάει ένα διάστημα που λέγεται περίοδος επώασης: λίγες μέρες για τη γρίπη, περίπου δύο εβδομάδες για την ανεμοβλογιά. Σε αυτό το διάστημα, για κάποιες ασθένειες, μπορείς ήδη να μεταδίδεις το μικρόβιο χωρίς να το ξέρεις.

Ποιο μέτρο σπάει ποια αλυσίδα;

Διάλεξε μια ασθένεια και μετά ένα μέτρο. Κάποιες ασθένειες σταματούν με περισσότερα από ένα.

Η ασθένεια

Βρήκες 0 από 5

Το μέτρο

Το μέτρο

Γιατί το σαπούνι δουλεύει

Το σαπούνι δεν χρειάζεται να είναι «αντιβακτηριδιακό». Τα μόριά του έχουν μια άκρη που αγαπά το νερό και μια που αγαπά το λίπος. Ξεκολλάνε τη λιπαρή βρομιά μαζί με τα μικρόβια από το δέρμα, και το νερό τα παρασύρει. Σε ιούς με λιπιδικό έλυτρο, όπως της γρίπης, το σαπούνι διαλύει το ίδιο το έλυτρο.

Για να δουλέψει χρειάζεται τρίψιμο και χρόνο: περίπου 2020 δευτερόλεπτα, ανάμεσα στα δάχτυλα, στους αντίχειρες και κάτω από τα νύχια.

Πότε μετράει περισσότερο: πριν φας ή μαγειρέψεις, μετά την τουαλέτα, μετά από βήχα ή φτέρνισμα, όταν γυρίζεις σπίτι.

Από την επιδημία στην πανδημία

Όταν μια ασθένεια εμφανίζεται σε πολύ περισσότερους ανθρώπους από το συνηθισμένο, σε μια περιοχή, μιλάμε για επιδημία. Όταν εξαπλώνεται σε πολλές χώρες και ηπείρους, για πανδημία, όπως η πανδημία COVID-19 που ξεκίνησε το 2019–2020.

Μια ασθένεια που υπάρχει μόνιμα σε μια περιοχή, σε σταθερά επίπεδα, λέγεται ενδημική: η ελονοσία είναι ενδημική σε πολλές τροπικές χώρες.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Τροφική δηλητηρίαση σε ένα γλέντι: ποιο φαγητό φταίει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Κάθε άρρωστος μεταδίδει μια ασθένεια σε 3 ανθρώπους μέσα σε μια εβδομάδα. Πόσα νέα κρούσματα θα υπάρχουν την 5η εβδομάδα, αν ξεκινήσουμε από ένα;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Οι επιστήμονες λένε αυτόν τον αριθμό R. Ξεκίνα από 10001000 κρούσματα και κατέβασε το R κάτω από 11: δες τι γίνεται εβδομάδα με την εβδομάδα.

Πάνω ή κάτω από το 1

Το R είναι πόσους μολύνει κατά μέσο όρο κάθε άρρωστος μέσα σε μια εβδομάδα. Τα 1.000 κρούσματα της 1ης εβδομάδας είναι φανταστικά. Όταν τα κρούσματα πέσουν κάτω από 100, βγαίνουν με δεκαδικά, γιατί είναι μέσοι όροι.

Γενιές κρουσμάτων44 : 1 = 4

Νέα κρούσματα την τελευταία εβδομάδα39.0631.000 × 2,5⁴ = 39.063

▲ R πάνω από 1: η επιδημία μεγαλώνει

Μία γενιά κρουσμάτων
1 εβδ.

Παράδειγμα 3

Γιατί ο Σέμελβαϊς είχε δίκιο, αν και δεν ήξερε ότι μικρόβια προκαλούν ασθένειες;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια από τις παρακάτω είναι λοιμώδης ασθένεια;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

Σε ποια ομάδα παθογόνων ανήκει το πλασμώδιο, που προκαλεί την ελονοσία;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις μια λοιμώδη από μια μη λοιμώδη ασθένεια και να ονομάζεις τα είδη παθογόνων.
  • Να περιγράφεις τους κύριους δρόμους μετάδοσης ενός μικροβίου.
  • Να εξηγείς πώς μέτρα όπως το πλύσιμο των χεριών σπάνε την αλυσίδα της μετάδοσης.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;