Οι λοιμώξεις

Ο γιατρός που ζήτησε από τους γιατρούς να πλένουν τα χέρια τους

Βιέννη, 1846. Στο μεγάλο νοσοκομείο της πόλης υπάρχουν δύο κλινικές όπου γεννούν γυναίκες. Στην πρώτη δουλεύουν γιατροί και φοιτητές ιατρικής· στη δεύτερη, μαίες.

Ο νεαρός Ούγγρος γιατρός Ιγνάτιος Σέμελβαϊς προσέχει κάτι τρομακτικό: στην πρώτη κλινική πεθαίνει από επιλόχειο πυρετό περίπου μία στις δέκα μητέρες. Στη δεύτερη, πολύ λιγότερες.

Ψάχνει τη διαφορά. Οι γιατροί της πρώτης κλινικής κάνουν το πρωί νεκροψίες και μετά πηγαίνουν κατευθείαν στις γυναίκες που γεννούν. Οι μαίες δεν κάνουν νεκροψίες. Το 1847 ένας συνάδελφός του κόβεται κατά λάθος σε μια νεκροψία και πεθαίνει με τα ίδια συμπτώματα.

Ο Σέμελβαϊς υποθέτει ότι «κάτι» περνάει από τα πτώματα στις μητέρες με τα χέρια των γιατρών. Επιβάλλει πλύσιμο των χεριών με διάλυμα χλωρίου. Μέσα σε λίγους μήνες η θνησιμότητα στην πρώτη κλινική πέφτει σε περίπου $1$–$2\%$.

Πολλοί συνάδελφοί του δεν τον πίστεψαν. Ακόμα δεν ήξερε κανείς ότι υπάρχουν μικρόβια που προκαλούν ασθένειες. Αυτό το απέδειξαν λίγες δεκαετίες αργότερα ο Λουί Παστέρ και ο Ρόμπερτ Κοχ.

Λοιμώδεις και μη λοιμώδεις ασθένειες

Μια λοιμώδης ασθένεια προκαλείται από έναν μικροοργανισμό ή ιό που μπαίνει στο σώμα και πολλαπλασιάζεται εκεί. Αυτός ο εισβολέας λέγεται παθογόνο, και η είσοδος και ο πολλαπλασιασμός του λέγεται λοίμωξη.

Τα παθογόνα ανήκουν σε λίγες μεγάλες ομάδες:

Μια μη λοιμώδης ασθένεια δεν προκαλείται από παθογόνο και δεν περνάει από άνθρωπο σε άνθρωπο: ο διαβήτης, το άσθμα, οι περισσότεροι καρκίνοι, οι καρδιοπάθειες. Δεν «κολλάνε».

Οι λοιμώδεις ασθένειες που περνούν από άνθρωπο σε άνθρωπο λέγονται και μεταδοτικές.

Οι δρόμοι της μετάδοσης

Για να αρρωστήσεις, το παθογόνο πρέπει να κάνει ένα ταξίδι: από την πηγή (έναν άρρωστο άνθρωπο, ένα ζώο, μολυσμένο νερό) ως μια πύλη εισόδου στο σώμα σου. Οι κύριοι δρόμοι είναι:

• Με τον αέρα. Όταν βήχεις, φτερνίζεσαι ή μιλάς, βγάζεις σταγονίδια. Τα μεγάλα πέφτουν μέσα σε ένα-δυο μέτρα· τα πολύ μικρά μένουν ώρα στον αέρα ενός κλειστού δωματίου. Έτσι μεταδίδονται η γρίπη, η ιλαρά, η φυματίωση.
• Με την επαφή. Άμεσα, με το άγγιγμα, ή έμμεσα, μέσα από αντικείμενα: πόμολα, κινητά, πληκτρολόγια. Αγγίζεις την επιφάνεια και μετά το πρόσωπό σου.
• Με την τροφή και το νερό. Βακτήρια όπως η σαλμονέλα, ή ιοί όπως ο νοροϊός, μπαίνουν από το στόμα. Η χολέρα μεταδίδεται κυρίως με νερό μολυσμένο από λύματα.
• Με το αίμα και τα σωματικά υγρά. Με κοινή χρήση βελόνων ή ξυραφιών, ή με τη σεξουαλική επαφή. Έτσι μεταδίδονται η ηπατίτιδα Β και ο HIV.
• Με φορείς. Ένα ζώο, συνήθως έντομο, μεταφέρει το παθογόνο από έναν οργανισμό σε άλλον. Τα κουνούπια μεταφέρουν την ελονοσία και, στην Ελλάδα κάθε καλοκαίρι, τον ιό του Δυτικού Νείλου.

Ανάμεσα στη μόλυνση και στα πρώτα συμπτώματα περνάει ένα διάστημα που λέγεται περίοδος επώασης: λίγες μέρες για τη γρίπη, περίπου δύο εβδομάδες για την ανεμοβλογιά. Σε αυτό το διάστημα, για κάποιες ασθένειες, μπορείς ήδη να μεταδίδεις το μικρόβιο χωρίς να το ξέρεις.

Ποιο μέτρο σπάει ποια αλυσίδα;

Διάλεξε μια ασθένεια και μετά ένα μέτρο. Κάποιες ασθένειες σταματούν με περισσότερα από ένα.

Η ασθένεια

Γρίπη: ο ιός βγαίνει με τα σταγονίδια του βήχα και κάθεται και σε επιφάνειες.Σαλμονέλωση: βακτήρια από ωμά αυγά ή από κοτόπουλο που δεν ψήθηκε καλά.Ιός του Δυτικού Νείλου: περνάει στον άνθρωπο με το τσίμπημα μολυσμένου κουνουπιού.Ηπατίτιδα Β: ο ιός μεταδίδεται με το αίμα και άλλα σωματικά υγρά.Νοροϊός: γαστρεντερίτιδα που περνάει από χέρια, επιφάνειες και φαγητό που έπιασε άρρωστος.

Το μέτρο

Πλύσιμο χεριών με σαπούνιΒήχας στον αγκώνα και αερισμόςΚαλό ψήσιμο και ψυγείοΣίτες, απωθητικά, όχι στάσιμα νεράΌχι κοινά ξυράφια και βελόνες

Σπάει την αλυσίδαΣωστά. Τα σταγονίδια κάθονται σε πόμολα και θρανία, και από εκεί στα χέρια και στο πρόσωπο.

Γιατί το σαπούνι δουλεύει

Το σαπούνι δεν χρειάζεται να είναι «αντιβακτηριδιακό». Τα μόριά του έχουν μια άκρη που αγαπά το νερό και μια που αγαπά το λίπος. Ξεκολλάνε τη λιπαρή βρομιά μαζί με τα μικρόβια από το δέρμα, και το νερό τα παρασύρει. Σε ιούς με λιπιδικό έλυτρο, όπως της γρίπης, το σαπούνι διαλύει το ίδιο το έλυτρο.

Για να δουλέψει χρειάζεται τρίψιμο και χρόνο: περίπου $20$ δευτερόλεπτα, ανάμεσα στα δάχτυλα, στους αντίχειρες και κάτω από τα νύχια.

Πότε μετράει περισσότερο: πριν φας ή μαγειρέψεις, μετά την τουαλέτα, μετά από βήχα ή φτέρνισμα, όταν γυρίζεις σπίτι.

Από την επιδημία στην πανδημία

Όταν μια ασθένεια εμφανίζεται σε πολύ περισσότερους ανθρώπους από το συνηθισμένο, σε μια περιοχή, μιλάμε για επιδημία. Όταν εξαπλώνεται σε πολλές χώρες και ηπείρους, για πανδημία, όπως η πανδημία COVID-19 που ξεκίνησε το 2019–2020.

Μια ασθένεια που υπάρχει μόνιμα σε μια περιοχή, σε σταθερά επίπεδα, λέγεται ενδημική: η ελονοσία είναι ενδημική σε πολλές τροπικές χώρες.

Ας το κάνουμε μαζί

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση